o C     19. 08. 2019   : :

ԿԱՐՃ ԼՈՒՐԵՐ

«Մի՞թե կարելի է նսեմացնող մոտեցում դրսեւորել ազգային հպարտության հանդեպ»

07.06.2019 19:50 ՕՐՎԱ ՊԱՏԿԵՐ ԹԵՄԱ ՀԱՆՐՈՒԹՅՈՒՆ
«Մի՞թե կարելի է նսեմացնող մոտեցում դրսեւորել ազգային հպարտության հանդեպ»

Կառավարությունում վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի եւ Գարեգին Երկրորդ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի նախագահությամբ՝ վերջերս տեղի ունեցավ Հայաստանի Հանրապետության եւ Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու հարաբերություններին առնչվող հարցերով աշխատանքային խմբի առաջին հանդիպումը: Սակայն, տեղի ունեցած քննարկման բովանդակությունն ու առհասարակ՝ աշխատանքային խմբի գործունեությունը մնաց օրվա լրահոսի լուսանցքում: Եթե, իհարկե, չհաշվենք այն, որ որոշ լրատվամիջոցներ իրենց պարտքը համարեցին առիթն օգտագործել եւ քամահրանքով մոտենալ մեր հարուստ միջնադարյան պատմագրությանը՝ նշելով, թե այն հորջորջվում է եկեղեցական, ավելին՝ կասկածի տակ առնվեց պատմության աղբյուրագիտական հավաստիությունը: Վերոնշյալը մտահոգել է ԵՊՀ Աստվածաբանության կրթաճյուղի դոցենտ Աշոտ Մանուչարյանին: Վերջինս  «Իրավունքի» հետ զրուցելիս՝ իր տեսակետը փոխանցեց աշխատանքային խմբի և մամուլում շրջանառվող որոշ տեսակետների վերաբերյալ.

Նիկոլ Փաշինյանը հանդիպում է «Իմ քայլը» խմբակցության հետ

- Մեղա~ Քեզ, Տե´ր, մի՞թե կարելի է փորձել այդ կերպ նսեմացնող մոտեցում դրսեւորել ազգային հպարտության, պատկառանքի ու ակնածանքի  զգացումներ պարգեւող  հայ պատմական մշակութային անսպառ գանձարաններից մեկի հանդեպ, որը բազմաթիվ նյութեր, արժանահավատ փաստեր, հազվագյուտ տեղեկություններ է պարունակում ոչ միայն հայերիս, այլեւ հարյուրավոր ազգերի, ժողովուրդների, լեռնաբնակ, անապատաբնակ, տափաստանաբնակ ու անտառաբնակ ցեղերի մասին` այդպիսով դառնալով հավաստի բազմաբեւեռ սկզբնաղբյուր ե´ւ  հայ, ե´ւ  օտարազգի ուսումնասիրողների համար: Գաղտնիք չէ, որ մեր մատենագիրները, չնչին բացառություններով, եղել են հոգեւորականներ` փայլուն կրթությամբ, այդ թվում նաեւ արտագնա, արեւմտյան եւ արեւելյան լեզուների տիրապետող (հունարեն, լատիներեն, վրացերեն, եբրայերեն, ղպտիերեն, ասորերեն, եթովպերեն, պահլավերեն, պարսկերեն, արաբերեն, մոնղոլերեն, ույղուրերեն, ղփչաղերեն, թուրքերեն, հնդկերեն, ֆրանսերեն, ռուսերեն եւ այլն), քաջածանոթ  հայ եւ օտար մշակույթներին: Հայ եկեղեցական մատենագիրները ոչ թե «պատմական դեպքերի շարադրան­քում գնահատականները հիմնականում ներկայացրել են իրենց պատկերացումների ու քաղաքական նախապատվությունների դիրքերից, նկատի առնելով այս կամ այն նախարարական տան պատկանելությունը», ինչպես մեկնվում է որոշ լրատվամիջոցներում, այլ առաջնորդվել են Հայոց պատմահայր Մեծն Խորենացու պատգամով. «Պատմու­թյան շարադրանքում լինել արդարախոս, ուղղամիտ», այսինքն` պահպանել անկողմնակալության, անաչառության սկզբունքը: 13-րդ դ. պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը, որպես Սյունյաց հզոր տոհմի ներկայացուցիչ, որքան էլ չհամակրեր Վայոց ձորում եւ մի պահ առհասարակ Հայոց մեջ իրենց մրցակից Պռոշյաններին, իրեն թույլ չէր տա ամենայն ակնածանքով չխոսել իշխանական այդ ազդեցիկ տան ռազմաքաղաքական, կրթական եւ հոգեւոր-մշակութային վիթխարի դերակատարու­թյան մասին Հայաստանում եւ տարածաշրջանում: Հարգարժա´ն լրագրողներ եւ խմբագիրներ, հերոսներին կերտում ու դավաճաններին պախարակում են նախեւառաջ ոչ թե պատմիչները, այլ հենց իրենք իրենց, սեփական արարքներով ու գործերով հայտնի են դառնում ոչ միայն հայրենիքում, այլեւ նրա սահմաններից դուրս:

Դարերի ընթացքում եկեղեցին սերունդների մեջ արմատավորել է ոչ թե բարդույթներ, կարծրատիպեր սեփական խեղճության, անկարողության, անմիասնականության եւ այլ անհեթեթությունների վերաբերյալ, այլ դաստիարակել է համաքրիստոնեական արժեքներ, համամարդկային առաքինություններ, եւ որ ամենակարեւորն է` սերմանել հայրենասիրություն, վտանգի պահին թշնամու դեմ «վասն հայրենեաց ի զէն կոչել» եւ երբեմն էլ պայքարն առաջնորդել:

«ԵԿԵՂԵՑՈՒ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԴԵՐԸ ԿԱՊՎԱԾ Է ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՉ ԹԵ ԱՆԿՄԱՆ, ԱՅԼ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄՆԵՐԻ ՀԵՏ»

- Հակառակ Ձեր ներկայացրած փաստերի՝ երբեմն փորձ է արվում եկեղեցու պատմական դերը կապել հայկական պետականությունների անկման հետ: Ի՞նչ կասեք այս մասին:

- Ընդհակառակը`եկեղեցու պատմական դերը կապված է հայկական պետականության վերականգնումների հետ: Այսպես,  Հայոց Մեծաց կաթողիկոս Զաքարիա Ա. Ձագեցին (855-876 թթ.) իր անդուլ ջանքերն է ներդրել Բագրատունյաց հարստության հաստատման գործում (874/855 թ.), Ամենայն հայոց հայրապետներ Գրիգոր Գ. Պահլավունին (1113-1166 թթ.) եւ նրա եղբայր Սուրբ Ներսես Շնորհալին (1166-1173 թթ.)` իրենց նպաստն են բերել Կիլիկիայում Հայոց թագավորության (1198-1375 թթ.) վերականգնման գործընթացում, Ներսես եպս. Աշտարակեցին (Ա. Հ. կաթողիկոս` 1843-1857 թթ.)` պարսկական լծից Արեւելյան Հայաստանի ազատագրման պայքարում, Գեւորգ Ե. Սուրենյանցը (1911-1930 թթ.)` ոգեկոչել է հայությանը թուրք զավթիչների դեմ օրհասական պահին ու նեցուկ եղել նվիրյալ հայորդիներին` Առաջին Հանրապետության կերտման օրերին, Վազգեն Ա. Պալճյանը (1955-1994 թթ.) 1988 թ. փետրվարի 25-ին դիմել է ԽՍՀՄ նախագահ Մ. Գորբաչովին` Արցախը Մայր Հայաստանի հետ վերամիավորվելու հարցով, 1991 թ. սեպտեմբերի 29-ին օրհնել Անկախության Մյուռոնը:

«Որպես կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիո՝ բացարձակորեն դեմ եմ». Արամ Ա-ն՝ Ստամբուլյան կոնվենցիայի վավերացման մասին

«ՄԵԾ ՎՏԱՆԳ ԵՆ ՆԵՐԿԱՅԱՑՆՈՒՄ ԱՐԴԻ ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐԸ»

- Բայց այսօր ոմանք մեծ ոգեւորությամբ են հիշում պատմական այն ժամանակաշրջանը, երբ եկեղեցին պառակտված էր, բայց հայերը 400 տարի իշխում էին Բյուզանդական կայսրությունում…

- Բյուզանդական կայսրությունում հայերն իշխել են ոչ թե 400, այլ ավելի քան 200 տարի. Մավրիկիոս (Մորիկ) Օշականցի կայսր (գահակալել է 11 տարի` 591-602 թթ., Պարսկաստանի հետ վերաբաժանել է մեր հայրենիքը, փորձել է Հայաստանում հաստատել քաղկեդոնականություն` ժամանակավորապես պառակտելով Հայոց եկեղեցին), Թեոդորա Մամիկոնյան կայսրուհի (թագավորել է 13 տարի` 842-856 թթ., ապահովել է պատկերապաշտության հաղթանակը` Բյուզանդիայից էլ ավելի հեռու վանելով այդ հարցում չափավոր դիրքորոշում ունեցող եկեղեցիներին, դաժան հալածանքներ է իրականացրել պավլիկյանների դեմ` փորձելով արմատախիլ անել   աղանդը, սակայն թացի ու չորի խառնման արդյունքում պատճառ դարձել 100 հազար մարդկան զոհվելուն, կաթվածահար արել կայսրության տնտեսությունը, որից հետո էլ ավելի է բոցավառվել աղանդավորական շարժումը`վերածվելով ռազմական կազմակերպված միավորման), Մակեդոնական Արշակունի կայսրեր (իշխել են մոտ 190 տարի` 867-1056 թթ.): Ճիշտ է` ունեցել են հսկայական ներդրում համաշխարհային քաղաքակրթության մեջ, բայց քաղաքականապես այնքան անհեռատես են եղել, որ Արծրունյաց թագավորության (908-1021 թթ.) եւ Բագրատունյաց տերության (874/885-1045 թթ.) վերացումներով` ինքնըստինքյան քանդել են այն հզոր պատնեշը, որը հուսալիորեն արգելափակում էր դեպի Արեւմուտք շարժվող սելջուկյան հորդաների ճանապարհը` այդպիսով ժամանակի մեջ (1453 թ.) պատճառ դառնալով բյուզանդական կայսրության կործանման: Այսօր էլ գրեթե նույնն  են մարտահրավերները` բազմաբնույթ, ժամանակի ոգուն համապատասխանեցված: Իրենցից առանձնապես մեծ  վտանգ են ներկայացնում արդի կրոնական մարտահրավերները, որոնց նպատակը որեւէ երկրի հասարակության պառակտումը, թուլացումը, քայքայումն է: Դրանք էլ ավելի վտանգավոր են տնտեսապես թույլ զարգացած երկրների բնակիչների, հասարակության` սոցիալապես ոչ բարվոք վիճակում գտնվող  շերտերի,   հատկապես կրոնից ու աստվածաբանությունից անտեղյակ մարդկանց  եւ մանավանդ երեխաների համար:

«ՀԱՅՈՑ ԵԿԵՂԵՑՈՒ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՐԿԱՅԻ ԴԱՍԱՎԱՆԴՈՒՄԸ ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆՆ ԷՐ»

- Վերադառնալով ստեղծված աշխատանքային խմբին՝ հիշեցնենք, որ Նիկոլ Փաշինյանը անդրադարձել է երկու խնդրի՝ կրթությանը եւ եկեղեցու տնտեսական գործունեությանը: Ընդհանրապես՝ որոշ շրջանակների կողմից այսօր թիրախում է հայտնվել հանրակրթական դպրոցական ուսումնական ծրագրերում «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի դասավանդումը: Ինչպե՞ս եք վերաբերում դրան:

- Առարկայի դասավանդման ներառումը եղել է 2003 թվականից, որը ժամանակի հրամայականն էր, եթե ուզում եք իմանալ, անգամ` ուշացած: Այդ առարկան ունի դաստիարչական մեծ նշանակություն. այն  մատաղ սերնդի մեջ սերմանում է համամարդկային առաքինություններ, դաստիարակում հազարամյակների խորքերից ավանդվող ազգային արժեքներ, կրթում համաքրիստոնական ոգուն հարիր որոշիչներ, որոնք մշտապես անչափ կարեւոր են Արեւմուտքի, Հյուսիսի հետ բարեկամական, դաշնակցային հարբերություններում: «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկան այլ կրոնների մասին իմացությունների իրազեկումներով իր նպաստն է բերում համաշխարհային մշակութային երկխոսություններում` խարսխված հավասարության ու փոխադարձ հարգանքի վրա:

«ԵԿԵՂԵՑԻՆ ՉԻ ՀԱՐԿՎԵԼ ԱՆԳԱՄ ԱՄԵՆԱԲԻՐՏ ԲՌՆԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՕՐՈՔ»

​​​​​​​«Կառավարությունն ընդամենը մեկ գիշերվա ընթացքում կարող է կորցնել ժողովրդային աջակցությունն ու իշխանությունը»

- Անդրադառնանք նաեւ բարձրացված երկրորդ հարցին` եկեղեցու հարկատվությանը…

- Անհրաժեշտ եմ համարում այստեղ կատարել հետեւյալ կարեւորագույն  ճշգրտումները: Հայ մեծատուններն իրենց ունեցվածքը կտակել են Հայոց եկեղեցուն (վերջինս իր ողջ պատմական ընթացքի մեջ հիմնականում եղել է ապահարկ) ոչ թե հարկերից խուսափելու համար, ինչպես կարծում են ոմանք, որը երկրորդական էր, այլ  ապահովագրելու այն օտար բռնազավթումներից: Սկսած արաբական խալիֆայության ժամանակներից (7-9-րդ դդ.)` իսլամական տերություններում խստորեն գործել է օրենք, ըստ որի` մզկիթապատկան (նաեւ եկեղեցապատկան) հողերը համարվել են վակֆային (հիմքում արաբերեն` կանգնել, կանգնեցնել, անշարժեցնել արմատն է), այսինքն` անձեռնմխելի: Ըստ այդ օրենքի` ոչ ոք, անգամ տեղական ամենաբարձրաստիճան մուսուլման իշխանավորը, իրավունք չուներ սեփականելու իսլամական մզկիթներին, քրիստոնեական վանքերին, եկեղեցիներին, բուդդայական տաճարներին եւ այլ հոգեւոր կենտրոններին պատկանող գույքը: Արդեն, կարծում եմ, հասկանալի է, թե ինչու են հայ իշխանները հատկապես իրենց հողատարածքները կտակել եկեղեցուն: Մեր տեսակետով` եկեղեցին այսօր էլ չպիտի հարկվի: Այն անգամ չի հարկվել ամենաբիրտ բռնապետությունների օրոք (Հայոց Մեծաց կաթողիկոս Սուրբ Հովհան Օձնեցին (717-728 թթ.), 719 թ. այցելելով Դամասկոս` խալիֆ Օմար Բ. –ին (717-720 թթ.), եկեղեցին ազատել տվեց հարկերից, 1090 թ. Հայաստանի հայրապետ Բարսեղ Անեցին (1081-1105 թթ., 1105-1113 թթ.` Ամենայն հայոց կաթողիկոս), մեկնելով սելջուկ տիրակալ Մելիքշահ սուլթանի (1070-1092 թթ.) մոտ` եկեղեցին ազատել տվեց հարկերից: Հայոց եկեղեցին ապահարկ էր մոնղոլական (1236 թ.-14-րդ դ. 2-րդ կես), կարա-կոյունլու (1410-1468 թթ.), ակկոյունլու (1468-1501 թթ.) թուրքմենական ցեղերի տիրապետությունների օրոք, Սեֆյան Պարսկաստանի իշխանության առաջին փուլում (1501- 1580 թթ.): Արեւելյան Հայաստանը 1580 թ. գրաված  թուրքերը հարկ դրեցին եկեղեցու վրա: Այն անփոփոխ թողեցին պարսիկները` 1604 թ. վերագրավելով Այրարատյան աշխարհը: Միայն Մովսես Գ. Տաթեւացի կաթողիկոսին (1629-1632 թթ.) հաջողվեց թոթափել հարկը եւ վերականգնել եկեղեցու ապահարկության իրավունքը: Եկեղեցին ապահարկ էր նաեւ ռուսական կայսրության ժամանակ (1828-1918 թթ.), թեեւ ցարական իշխանությունները 1903-1905 թթ. անհեռատեսորեն ու ապարդյուն կերպով փորձեցին տիրանալ Հայ եկեղեցու ունեցվածքին, որի թվային համարժեքը հետեւյալն էր՝ 100 մլն. ռուբլի=ներկայումս 3 մլրդ դոլարի), եւ այն տարեկան ապահովում էր 300 000 ռուբլու եկամուտ: Եկեղեցին այսօր էլ իր չհարկվող եկամուտները պետք է օգտագործի ինքնավերարտադրման, եկեղեցաշինական-բարեզարդական, հոգեւոր-կրթական, գիտական, հոգեւոր-մշակութային, հրատարակչական, ազգապահպանական, հայրենիք-սփյուռք կապերի խորացման, սոցիալական, բարեգործական, քարոզչական  նպատակներով: Իսկ դրանք հսկայական նյութական միջոցներ են պահանջում: Այլ խնդիր է այսօր բիզնեսով զբաղվող հոգեւորականներին հարկելը: Ես չգիտեմ, թե այդ հարցին մեր օրերում ինչ մոտեցում կա, բայց պատմականորեն եկեղեցին խստագույնս արգելել է հոգեւորականներին, բացի հոգեւոր ծառայությունից եւ գիտական, կրթական, մշակութային գործունեությունից, այլ գործերով  զբաղվելը (առեւտուր, ձիաբուծություն=այսօր մեքենաների առք ու վաճառք, որսորդություն, երկրագործություն, հատկապես դատապարտվել է վաշխառությունը):  Կարծում եմ՝ ճիշտ է, եթե բիզնեսը Մայր Աթոռինն է, եկեղեցին չպետք է հարկվի` վերը բերված հիմնավորումները հաշվի առնելով: Իսկ եթե անհատական է, անձնական շահույթ հետապնդող, ապա պետք է հարկվի: Ի դեպ, այսօր եկեղեցին Հունաստանում, Իտալիայում ապահարկ է եւ ունի պետական կարգավիճակ: Պետական կարգավիճակ ունի եկեղեցին նաեւ Գերմանիայում եւ Անգլիայում: Մեր հարեւան Վրաստանում պետություն-եկեղեցի հարաբերությունները կարգավորող սահմանադրական համաձայնագրով վրացական բոլոր պատմական վանքերն ու եկեղեցիները` իրենց տարածքներով, պատկանում են վրաց ուղղափառ նվիրապետությանը: Ընդ որում, Վրաստանում եկեղեցին նույնպես ապահարկ է, դեռ ավելին, պետությունը միլիոնավոր դոլարների փոխհատուցում է տալիս եկեղեցուն` ցարական եւ խորհրդային ժամանակներում կրած վնասների համար: Վրաստանում սահմանադրական համաձայնագիրը որեւէ կառավարություն չի կարող փոխել առանց եկեղեցու համաձայնության;

ՀՐԱՆՏ ՍԱՐԱՖՅԱՆ

 

КОМСОМОЛЬСКАЯ ПРАВДА