Ո՞վ է ավելի հաճախ դառնում խարդախների զոհ

Ժամանակակից աշխարհում խարդախությունն ավելի ու ավելի նուրբ է դառնում, և դրա զոհերը պատահական մարդիկ չեն, այլ նրանք, ովքեր համապատասխանում են որոշակի հոգեբանական չափանիշների: Ռուսաստանի Առողջապահության նախարարության Պիրոգովի համալսարանի Կլինիկական հոգեբանության և սոցիալական աշխատանքի ինստիտուտի տնօրեն, հոգեբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Վերա Նիկիշինան «Газета.Ru»-ին տված հարցազրույցում առանձնացրել է հինգ հիմնական գործոն, որոնք մարդուն դարձնում են խարդախների թիրախ: Դրանք են՝ տարեց տարիքը, կրիտիկական մտածողության նվազումը, չափից ավելի վստահությունը, հոգնածությունը և անձնական շահագրգռվածությունը: Ինչո՞ւ են հենց այս հատկանիշները վճռորոշ դեր խաղում, և ինչպե՞ս պաշտպանվել խաբեությունից: Եկեք մանրամասն քննարկենք:

Զգացմունքները՝ որպես խայծ

Ըստ Նիկիշինայի՝ խարդախները վարպետորեն օգտագործում են ներգրավման տեխնոլոգիաներ, որտեղ գլխավոր գործիքը զգացմունքներն են: Վախը, զարմանքը, նյարդայնությունը, ագրեսիան կամ նույնիսկ պարզ հետաքրքրասիրությունը՝ ցանկացած արձագանք կարող է դառնալ «կեռիկ», որով խարդախը «բռնում» է զոհին: Զրույցի սկզբում որքան ուժեղ է զգացմունքային արձագանքը, այնքան մեծ է հավանականությունը, որ մարդը կենթարկվի մանիպուլյացիայի և կանի այն, ինչից ակնկալվում է՝ կտա գումար, կբացահայտի անձնական տվյալներ կամ կկատարի այլ գործողություններ:
Ինչպես բացատրում է հոգեբանը, յուրաքանչյուր մարդ այս կամ այն չափով խոցելի է նման հնարքների հանդեպ: Սակայն կան ռիսկի խմբեր, որտեղ զոհ դառնալու հավանականությունն առավել մեծ է: Դա կախված է հոգեկանի առանձնահատկություններից և կյանքի փորձից:

1. Տարեց տարիք: Տարեցները ավելի հաճախ են հայտնվում խարդախների թակարդում, քանի որ նրանց մտածողությունը ձևավորվել է ժամանակակից տեխնոլոգիաներից զուրկ դարաշրջանում: Նրանց ուղեղը պակաս է ընտելացած թվային հնարքներին, ինչպիսիք են ֆիշինգային նամակները կամ «բանկի աշխատակիցների» զանգերը: Սցենարները, որոնք երիտասարդներին կասկածելի են թվում, տարեցների համար կարող են իրական թվալ:
2. Կրիտիկական մտածողության նվազում և վստահություն: Մարդիկ, ովքեր հակված են հավատալու ասվածին և չեն կասկածում լսածին, իդեալական թիրախներ են: Դա կարող է կապված լինել ինչպես տարիքի, այնպես էլ անհատական բնավորության հետ: Խարդախները հաճախ օգտագործում են հեղինակություն՝ ներկայանալով բժիշկներ, ոստիկաններ կամ պետական կառույցների ներկայացուցիչներ:
3. Հոգնածություն: Հոգնած մարդն ավելի վատ է վերլուծում իրավիճակը և հեշտությամբ տրվում է ճնշմանը: Երկար աշխատանքային օրվանից հետո կամ սթրեսային վիճակում նույնիսկ զգոն մարդը կարող է բաց թողնել վտանգի ազդանշանները:
4. Անձնական շահագրգռվածություն: Եթե խարդախը գուշակում է զոհի համար կարևոր թեման, հաջողության հնարավորությունները կտրուկ մեծանում են: Օրինակ՝ ծնողների համար դա կարող է լինել երեխաների անվտանգությունը, երիտասարդների համար՝ պատժի կամ կարգավիճակի կորստի վախը: Անհատականացված մոտեցումը խաբեությունն ավելի համոզիչ է դարձնում:
5. Անակնկալի գործոն: Հանկարծակի զանգը կամ հաղորդագրությունը վախեցնող տեղեկությամբ («Ձեր հաշիվը արգելափակված է» կամ «Ձեր հարազատը վտանգի մեջ է») մարդուն շեղում է հավասարակշռությունից և ստիպում գործել իմպուլսիվ՝ առանց փաստերը ստուգելու:

Ինչո՞ւ են տարեցները գլխավոր զոհերը

Տարեց սերունդն առավել խոցելի է այս գործոնների համակցության պատճառով: Հայաստանի Հանրապետության ՆԳՆ 2023 թվականի տվյալներով՝ հեռախոսային խարդախությունների մոտ 40%-ը Ռուսաստանում բաժին է ընկնում 60-ից բարձր տարիքի մարդկանց: Նրանց վստահությունը հաճախ ուժեղանում է պաշտոնական աղբյուրներին ապավինելու սովորությունից, իսկ թվային սպառնալիքների հետ փոխգործակցության փորձի բացակայությունը նրանց դարձնում է հեշտ որս: Օրինակ՝ «բանկից զանգ» սցենարը տարեցների վրա ավելի լավ է աշխատում, քան երիտասարդների, ովքեր սովոր են տեղեկությունները ստուգել ինտերնետում:

Վերա Նիկիշինան վստահ է՝ խարդախությունից խուսափելու լավագույն միջոցը հեռավորություն պահպանելն է: «Մի՛ մտեք երկխոսության մեջ անծանոթների հետ, նույնիսկ եթե նրանք համոզիչ են թվում: Ավելի լավ է բաց թողնել կարևոր հաղորդագրություն, քան դառնալ խաբեության զոհ»,- խորհուրդ է տալիս նա:
Հոգեբանն առաջարկում է պարզ գործողությունների ալգորիթմ՝

• Եթե Ձեզ զանգում են և ներկայանում պաշտոնական անձի անունից (բանկի աշխատակից, ոստիկան կամ բժիշկ), քաղաքավարի կերպով ընդհատեք խոսակցությունը:
• Գտեք կազմակերպության պաշտոնական կոնտակտը (օրինակ՝ բանկի կամ գերատեսչության կայքում) և ինքներդ հետ զանգեք:
• Մի՛ տրվեք ճնշմանը, ինչպիսին է «արագ որոշեք, թե չէ ուշ կլինի»՝ սա խարդախների տիպիկ հնարք է:
• Միացրեք սկեպտիցիզմը. եթե ինչ-որ բան չափազանց լավ կամ չափազանց վախենալու է թվում, ամենայն հավանականությամբ, դա սուտ է:

Բացի այդ, օգտակար է նախապես կարգավորել սարքերում տվյալների պահուստային պատճենումը և բոլոր խնայողությունները մեկ քարտի վրա չպահել: Սա չի պաշտպանի հոգեբանական ճնշումից, բայց կնվազեցնի վնասը սխալի դեպքում:

Հայացք դեպի ապագա

Տեխնոլոգիաների զարգացման հետ խարդախներն ավելի խորամանկ են դառնում: Արհեստական բանականությունն արդեն օգտագործվում է կեղծ ձայներ կամ տեսանյութեր ստեղծելու համար, ինչը խաբեությունն ավելի իրատեսական է դարձնում: Group-IB ընկերության տվյալներով՝ 2024 թվականին արհեստական բանականությամբ խարդախությունների դեպքերն աճել են 15%-ով՝ նախորդ տարվա համեմատ: Սա նշանակում է, որ նույնիսկ երիտասարդ և տեխնիկապես գրագետ մարդիկ կարող են հայտնվել ռիսկի գոտում:

Այսպիսով…

Խարդախները սովորաբար պատահականորեն զոհեր չեն ընտրում՝ նրանք փնտրում են նրանց, ովքեր զգացմունքային առումով խոցելի են, վստահող կամ պարզապես հոգնած: Տարեցները, աշխատանքից հետո հոգնածները կամ մտերիմների համար անհանգստացողները դառնում են նրանց գլխավոր թիրախները: Բայց սեփական թույլ կողմերի իմացությունը և պարզ նախազգուշական միջոցները կարող են դառնալ հուսալի վահան: Ինչպես ընդգծում է Վերա Նիկիշինան, ժամանակի և տարածության մեջ հեռավորությունը Ձեր լավագույն դաշնակիցն է խարդախների դեմ պայքարում: Հաջորդ անգամ, երբ անծանոթ համարից զանգ ստանաք, երկու անգամ մտածեք, նախքան պատասխանելը:

Այս թեմայով «Լեվ Գրուպը» շարունակում է փաստաբանական պրոֆեսիոնալիզմի մաստեր կլաս ցույց տալ Տիրադավների մասին ավելի ծանր փաստեր կան. ցավում եմ, որ այդքան ընկած եք, աղոթեք ու ապաշխարեք, որ Աստված ների ձեր մեղքերը. Տեր Զարեհ (Տեսանյութ) ՀՐԱՏԱՊ. Վարդանի շուրջ 19-ամսյա կալանքը նշանակում է արդեն հարյուր հազարավոր դոլարների հանրային միջոցների ծախս «Միացյալ Ռուսաստանը» առաջատարն է Դումայի ընտրություններում՝ քվեաթերթիկների ավելի քան 75%-ը մշակելուց հետո Ոտնակոխ անելով Փաշինյանի այս հայտարարությունները` թփռոշացած ՔՊ-իստները գործող քաղաքապետ են «խաղացնում».ուր է հակակոռուպցիոնը