Կարևոր է պատժի անխուսափելիությունը, այլ ոչ թե պատժի խստությունը. Իրավագիտության դոկտորը մահապատժի վերականգնման մասին

Վերջին օրերին ակտիվ քննարկվում է մահապատժի վերականգնման թեման, մասնավորապես՝ ՀՀ Գլխավոր դատախազն առաջարկում է վերականգնել մահապատիժը պետական դավաճանության և այլ բացառիկ դեպքերում: Վերը նշյալի շուրջ «Իրավունքը» զրուցել է իրավագիտության դոկտոր Ենոք Ազարյանի հետ, ով նախ նկատեց.

-<<Մահապատիժ>> արտահայտությունն իրենից ներկայացնում է հակասություն իր սահմանման մեջ (Contradicto in adjecta): <<Մահ>> բառը նշանակում է բնականոն, այլ ոչ թե կենդանի օրգանիզմի կենսագործունեության բռնի վերջ, հետևապես այն ոչ մի աղերս չունի քրեական իրավունքի՝ մասնավորապես պատժի էության բովանդակության և նպատակների հետ: Ի տարբերություն այլ պատիժների՝ մահապատիժը նպատակ չունի ուղղելու կամ սոցիալապես վերաունակեցնելու( social rehalibitation) հանցագործին կամ վերականգնելու սոցիալական արդարությունը, խախտված իրավակարգը և տուժողի իրավունքները: Այն բացառում է դատական վրիպակների ուղղման հնարավորությունը և դատական սխալը դարձնում անուղղելի: Բազմաթիվ երկրների քրեական իրավունքի պատմությունը բավականին օրինակներ ունի անմեղ մարդկանց կյանքից սխալմամբ զրկելու վերաբերյալ, որով հնարավորություն են ընձեռնվել իրական հանցագործներին ավելի անվերապահ հավատալու սեփական անպատժելիությանը, անթերի արհեստավարժությանը և հանցավոր ապագային (բավական է հիշել <<Վիտեբսկյան գործը>>): Բոլոր նման դեպքերում մահապատիժը նոր հանցագործությունների կանխման փոխարեն, ընդհակառակը՝ հարյուր տոկոսանոց երաշխիք է տալիս դրանց շարունակմանը: Լավագույն դեպքում այն կարող է կոչվել պետության կողմից արտոնագրված սպանություն, քանի որ մահը պատիժ չէ: Նշվածը քայքայիչ ազդեցություն ունի հասարակության վրա և խանգարում է նրա մշակութային և քաղաքական զարգացմանը: Մի կողմից <<մահապատժի>> գաղտնի կիրառումն անիմաստ է ընդհանուր պրիվենցիայի համար, մյուս կողմից՝ հրապարակավ էկզեկուցիաները ընդունակ են հասարակությանը տանել վախի, անվստահության, ատելության, դաժանության, բռնության անդունդը՝ դարձնելով նոր առանձնապես ծանր հանցագործությունների համար հիմք: Մահապատժի սարսափեցնող ազդեցությունը չի կարող կանխել կամ նվազեցնել ըստ սոցիոլոգիական տվյալների օրինաչափ երևույթ հանդիսացող, մարդու և հասարակության բնույթից բխող հանցագործությունների քանակը, առավել ևս, որ հանցագործություն կատարած անձինք հասարակության անդամներ են ու հասարակությունը որոշ չափով մեղավոր և պատասխանատու է նրանց վարքագծի և ձևավորևման համար,հետևապես պարտավոր է նրանց բուժել, ուղղել և վերադարձնել հասարակություն: Մահապատիժը կամ ավելի ճիշտ պետության կողմից արտոնագրված սպանությունը կարող է լինել հասարակության ինքնապաշտպանության բացառիկ միջոց այն ժամանակ, երբ վերջինս գտնվում է արտակարգ քաոսային վիճակում: Ահա, թե ինչու 1983 թվականի ապրիլի 28-ին, մահապատժի վերացման վերաբերյալ <<Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների մասին>> Եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ արձանագրության 1-ին և 2-րդ հոդվածներում, նշվում է, որ մահապատիժը պետք է վերացվի և չկիրառվի բացառությամբ այն դեպքերի, երբ հանցագործությունները կատարվել են պատերազմի ժամանակ կամ արտակարգ իրավիճակներում: Կարելի է ենթադրել, որ նման երևակայությամբ ժամանակին առաջնորդվեցին բոլշևիկները՝ հաշվեհարդար տեսնելով Նիկոլայ թագավորի ընտանիքի հետ՝ չխնայելով ո՛չ կանանց ո՛չ էլ երեխաներին : Մահապատժի պահպանման բոլոր փաստարկները հիմնված են զայրույթի, վրդովված հասարակական կարծիքի, ատելության, վրեժխնդրության ծարավի և այլոց կողմից նոր հանցագործություններ կատարելու վախի վրա: Մենք տասնամյակներ շարունակ ականատես ենք եղել, թե ինչպես է օրենսդրությունը նմանվել ձուկ բռնելու ցանցի, որտեղից շնաձկները կարողացել են պատռել այն և դուրս գալ, իսկ մանր ձկները մնացել են այնտեղ և խճճվել,հետևապես կարևոր է պատժի անխուսափելիությունը, այլ ոչ թե պատժի խստությունը, ինչի մասին ժամանակին պետք է մտածեր ՀՀ Գլխավոր դատախազը:

-Պարոն Ազարյան, ինչպիսի՞ն է մահապատժի վերաբերյալ աշխարհի տարբեր երկրների մոտեցումը:

-Այս տարվա տվյալներով 53 երկրներում մահապատժի դատավճիռներ են կայացվում և կիրառվում տարբեր մեթոդներով՝ գլխատում, էլեկտրահարում, գնդակահրում, կախաղանի բարձրացում, մահացու ներարկում: 2022 թվականին ՄԱԿ-ի անդամ հանդիսացող կամ ՄԱԿ-ում դիտորդի կարգավիճակ ունեցող 195 անկախ պետություններից 108 երկրներն ամբողջությամբ իրենց օրենսդրություններում վերացրել են մահապատիժը բոլոր տեսակի հանցագործությունների համար: 7 երկրներ արգելք են դրել մահապատժի կատարման վրա՝ պահպանելով այն միայն պատերազմական և արտակարգ իրավիճակների դեպքում, 27 երկրներ պրակտիկորեն չեն կիրառում մահապատիժը, 53 երկրներ մինչ օրս դատապարտում են մահապատժի և կիրառում են այն (oրինակ՝ Աֆղանստան, Բելառուս, Կատար, Եգիպտոս, Չինաստան, Կուբա, Քուվեյթ, Ինդոնեզիա,Ճապոնիա, Սիրիա, Հնդկասման, ԱՄՆ և այլն): Տարեցտարի մահապատժից հրաժարվող երկրների թվաքանակն ավելանում է: Կարծում եմ, որ նման դիրքորոշումներն այսօր կրում են ավելի շատ պոպուլիստական բնույթ:

Զրույցը` ԻԼՈՆԱ ԱԶԱՐՅԱՆԻ