Թուրք–իրանական հարաբերությունները կարող են ծայրահեղ սրվել

­Թե­րեւս ժա­մա­նակն է հի­շել հա­մաշ­խար­հա­յին մասշ­տա­բով տար­վա ռազ­մա­քա­ղա­քա­կան հայտ­նութ­յուն դար­ձած հու­սիթ­նե­րի կամ, պաշ­տո­նա­պես, ե­մեն­յան «Ան­սար Ալ­լահ» շարժ­ման մա­սին: Հաշ­վի առ­նե­լով, որ այն, ինչ հու­սիթ­ներն ա­նում են վեր­ջին մեկ­–եր­կու ա­միս­նե­րին եւ կտրուկ ակ­տի­վաց­րին այս օ­րե­րին, կա­րող է ար­մա­տա­պես փո­խել Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քի եւ հա­րա­կից տի­րույթ­նե­րի, այդ թվում` Հա­յաս­տա­նի ի­րո­ղութ­յուն­նե­րը` միա­ժա­մա­նակ է­ֆեկ­տը հասց­նե­լով հա­մաշ­խար­հա­յին մասշ­տա­բի:

ՀՈՒՍԻԹՆԵՐԸ ՆՈՐԻՑ ԽՄԲԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ԳԼՈԲԱԼ ԽԱՂԻ ԿԱՆՈՆՆԵՐԸ

­Բայց նախ ֆիք­սենք հու­սիթ­նե­րի հետ կապ­ված լու­րը, ո­րը տա­րած­վեց նա­խօ­րեին: Այն է, Ե­մե­նում, հու­սիթ­նե­րի նոր հար­ձա­կում­նե­րի ֆո­նին, Թուր­քիան եւ Պա­կիս­տա­նը զոր­քեր են ու­ղար­կում Սաուդ­յան Ա­րա­բիա։ Հի­շեց­նենք, այս ե­րեք երկր­նե­րը վեր­ջերս ստո­րագ­րե­ցին «Մեք­քա­յի» հա­մա­ձայ­նա­գի­րը, ո­րը են­թադ­րու­մ է հա­մա­տեղ պաշտ­պա­նութ­յուն մո­տա­վո­րա­պես ՆԱՏՕ­–ի օ­րի­նա­կով: Ե­վ այն, ո­ր այս նոր դա­շին­քին շտա­պե­ցին տալ «Ա­րա­բա­կան ՆԱՏՕ» ոչ պաշ­տո­նա­կան ան­վա­նու­մը, պա­տա­հա­կան չէր եւ են­թադ­րում էր, որ փոր­ձեր կար­վեն սրա մեջ ներգ­րա­վել ա­րա­բա­կան աշ­խար­հը: Ա­վե­լին, ան­գամ Ի­րա­նին ա­ռա­ջարկ ար­վեց, ո­րը Թեհ­րա­նը չըն­դու­նեց:

­Բայց ա­հա հու­սիթ­նե­րի հետ Սաուդ­յան Ա­րա­բիա­յի բա­խում­նե­րի ֆո­նին սաուդ­նե­րը տե­ւա­կան ժա­մա­նակ փոր­ձե­ցին դա­շին­քի սկզբունք­նե­րից ել­նե­լով, օգ­նութ­յուն ստա­նալ Թուր­քի­ա­յից եւ Պա­կիս­տա­նից: Վեր­ջին­նե­րը հա­մա­ռո­րեն մեր­ժում էին, եւ նմա­ն է, որ հի­մա վեր­ջա­պես ո­րո­շե­ցին հա­մա­ձայն­վել: Ա­մեն դեպ­քում, «Մեք­քա­յի դա­շին­քի» ռազ­մա­վա­րա­կան քա­ղա­քա­կան եւ պաշտ­պա­նա­կան կո­մի­տեի` նա­խօ­րեին Ռիա­դում կա­յա­ցած նիս­տից հե­տո տա­րած­ված հայ­տա­րա­րութ­յան մեջ խոս­վում է այդ մա­սին: Թուր­քիա­յի ար­տա­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րա­րութ­յու­նը հայ­տա­րա­րել է, որ «հանձ­նա­ժո­ղո­վը ո­րո­շել է ան­հա­պաղ սկսել կո­լեկ­տիվ պաշտ­պա­նութ­յան պար­տա­վո­րութ­յուն­նե­րի գործ­նա­կան ի­րա­կա­նա­ցու­մը եւ ձեռ­նար­կել անհ­րա­ժեշտ մի­ջոց­ներ՝ հա­մա­կարգ­ված զին­ված ու­ժեր եւ ռազ­մա­կան կա­րո­ղութ­յուն­ներ ա­պա­հո­վե­լու, ինչ­պես նաեւ դրանց ա­րագ տե­ղա­կա­յումն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար»:

­Թե սա ինչ է նշա­նա­կում եւ ինչ հե­տե­ւանք­ներ կա­րող է ու­նե­նալ տա­րա­ծաշր­ջա­նի հա­մար, ա­վե­լի կոնկ­րետ` հա­մաշ­խար­հա­յին մասշ­տա­բով, դեռ կհաս­նենք: Մինչ այդ, գանք հու­սիթ­նե­րին` հի­շեց­նե­լով, թե ին­չով են զբաղ­ված այ­ս օ­րե­րին: Դեռ ան­ցած ա­միս հու­սիթ­նե­րը Ե­մե­նում ան­ցան հար­ձակ­ման եւ Ե­մե­նի` Սաուդ­յան Ա­րա­բիա­յի խա­մա­ճի­կա­յին տի­րույ­թում գրա­վե­ցին հա­մաշ­խար­հա­յին կա­րե­ւո­րութ­յան Բաբ էլ–­Ման­դե­բի նե­ղու­ցի ողջ ա­ռափն­յա հատ­վա­ծը եւ բուն նե­ղու­ցը` դրա ռազ­մա­վա­րա­կան կղզի­նե­րով հան­դեձ: Ո­րո­շա­կի պաու­զա­յից եւ նա­խա­պատ­րաս­տու­մից հե­տո օ­րերս հու­սիթ­նե­րը վերսկ­սե­ցին հար­ձա­կու­մը երկ­րի հա­րա­վա­յին հատ­վա­ծում, եւ ե­րեկ հայտ­նի դար­ձավ, որ վերջ­նա­կա­նա­պես շրջա­պատ­ված է սաու­դա­մետ ու­ժե­րի վե­րահս­կո­ղութ­յան տակ գտնվող Թաիզ ռազ­մա­վա­րա­կան նշա­նա­կութ­յան քա­ղաքն իր ողջ տի­րույ­թով (­Քար­տե­զում): Այդ քա­ղա­քի ամ­բող­ջա­կան գրա­վումն ար­դեն «տեխ­նի­կա­յի հարց» է:

Այդ­պի­սով, հու­սի­թա­կան ու­ժե­րը «կախ­վում» են սաու­դա­մետ խմբա­վո­րում­նե­րի մայ­րա­քա­ղա­քի դեր կա­տա­րող Ա­դե­նի «գլխին»: Զու­գա­հե­ռա­բար, հար­ձա­կում է զար­գա­նում նաեւ Մա­րի­բի ուղ­ղութ­յամբ, ո­րը Ե­մե­նի հիմ­նա­կան նավ­թա­յին շրջանն է: Սաու­դա­մետ ու­ժե­րը, ո­րոնք ա­ռանց այդ էլ դի­մադ­րո­ղա­կա­նութ­յան խնդիր ու­նեին, հի­մա ար­դեն բա­ցար­ձակ խու­ճա­պա­յին վի­ճա­կում են, եւ չնչին հա­վա­նա­կա­նութ­յուն կա, որ հի­շա­տակ­ված եր­կու ա­ռանց­քա­յին ուղ­ղութ­յուն­նե­րը կպաշտ­պա­նեն հու­սիթ­նե­րից: Արդ­յուն­քում, ե­թե հու­սիթ­նե­րը գրա­վում են Ա­դե­նի եւ Մա­րի­բիի տա­րա­ծաշր­ջան­նե­րը, ա­պա գործ­նա­կա­նում դա կնշա­նա­կի ամ­բող­ջա­կան վե­րահս­կո­ղութ­յուն Ե­մե­նի նկատ­մամբ:

Այ­սինքն, Ա­րեւ­մուտ­քին, Իս­րա­յե­լին եւ Սաուդ­յան Ա­րա­բիա­յին հա­ջող­վում էր տե­ւա­կան ժա­մա­նակ ներ­քին պա­տե­րազ­մի մեջ պա­հել Ե­մե­նը` շա­հար­կե­լով հու­սիթ­նե­րի շիաա­կան եւ սաու­դա­մետ­նե­րի` սու­նիա­կան կրո­նա­կան ուղղ­վա­ծութ­յու­նը, ա­պա հի­մա Ե­մե­նը կա­րող է միա­վոր­վել հու­սիթ­նե­րի ամ­բող­ջա­կան վե­րահս­կո­ղութ­յան տակ: Աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան ի­մաս­տով սա կնշա­նա­կի Բաբ էլ–­Ման­դե­բի նե­ղու­ցում Ի­րա­նի կա­յուն վե­րահս­կո­ղութ­յուն: Դ­րան էլ ա­վե­լաց­րած Հոր­մու­զի նկատ­մամբ վե­րահս­կո­ղութ­յու­նը, եւ այդ­քա­նով Ի­րա­նը դառ­նում է տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին բա­ցար­ձակ հե­գե­մոն, ո­րի այդ ֆունկ­ցիան կու­նե­նա հա­մաշ­խար­հա­յին նշա­նա­կութ­յուն. խոս­քը, ի վեր­ջո, վե­րա­բե­րում է համ­աշ­խար­հա­յին նշա­նա­կութ­յան եր­կու կա­րե­ւո­րա­գույն ջրա­յին ու­ղի­նե­րին:

ԻՆՉ Է ԱՆՈՒՄ ԹՈՒՐՔԻԱՆ

­Թե ինչ են նշա­նա­կում նման զար­գա­ցում­նե­րը, թե­րեւս ան­գամ մեկ­նա­բա­նութ­յան կա­րիք չկա: Սա­կայն ո­րոշ դե­տալ­ներ ընդգ­ծենք:

Այս­պես, Թուր­քիան ի­րա­նա­կան պա­տե­րազ­մի սկզբից ի վեր թե­րեւս փոր­ձում էր շա­րու­նա­կել իր «եր­կու ա­թո­ռի» խա­ղը, թե­րեւս հու­սա­լով, որ վեր­ջին պա­հին կմիա­նա հաղ­թող կող­մին եւ կստա­նա իր դի­վի­դենտ­նե­րը, սա­կայն պարզ­վեց, որ դա ոչ մի տեղ չտա­նո­ղ ու­ղի է: Այ­սինքն, թեեւ այս պա­հին Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քում ըն­թա­նում են տեկ­տո­նիկ փո­փո­խութ­յու­ններ, սա­կայն Ան­կա­րան պար­զա­պես հայտն­վել է երկ­րորդ պլա­նում` չտես­նե­լով կոնկ­րետ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան զար­գաց­ման ուղ­ղութ­յուն: Կա­րե­լի էր փոր­ձեմ ԱՄՆ­–ի ­թե­ւում խա­ղալ: Սա­կայն այս պա­հին ԱՄՆ–ն գո­նե ա­րա­բա­կան հիմ­նա­կան զանգ­վա­ծի կող­մից ըն­կալ­վում է ցե­ղաս­պան Նե­թան­յա­հու­ի հո­վա­նա­վորը, եւ այդ ուղ­ղութ­յու­նը Թուր­քիա­յին պար­զա­պես ներ­կա­յաց­նե­լու է իս­լա­մի թշնա­մու դե­րում: Գու­մա­րած այն թշնա­մութ­յու­նը, ո­րը կու­նե­նա Ի­րա­նի հետ: Ի­րա­նա­կան ուղ­ղութ­յամբ վեկ­տո­րը տա­նե­լու դեպ­քում Ան­կա­րան ­նույն­պես մնա­լու է երկ­րորդ պլա­նում: Հաշ­վի առ­նե­լով նախ խնդիր­նե­րը, ո­րոնք կու­նե­նա ՆԱՏՕ­–ի եւ Ա­րեւ­մուտ­քի հետ: Երկ­րոր­դը. ա­մեն դեպ­քում հա­կաա­մե­րիկ­յան պայ­քա­րի լի­դերն Ի­րանն է: Էր­դո­ղա­նը գնա­ց եր­րորդ ճա­նա­պար­հով` Սաուդ­յան Ա­րա­բիա­յի հետ դա­շին­քի: Սա­կայն այս դեպ­քում էլ բա­վա­կան հա­վա­նա­կան է դար­ձել, որ Սաուդ­յան Ա­րա­բիա­յին նոր պա­տե­րազ­մի դեպ­քում ե­թե Ի­րա­նը հար­ված­ներ հասց­նի, ա­պա կտրուկ կա­ճի այդ բախ­ման մեջ Թուր­քիա­յի ներգ­րավ­ման ռիս­կը: Ա­րաբ շեյ­խերն ար­դեն այս պա­հին են ծանր մե­ղադ­րանք­նե­րի մեջ ա­րա­բա­կան աշ­խար­հում` որ­պես Իս­րա­յե­լի հետ հա­մա­գոր­ծակ­ցող­ներ: Եվ դա միան­գա­մից անդ­րա­դառ­նում է նաեւ Էր­դո­ղա­նի վրա, որ­քան էլ որ նա փոր­ձում է տար­բեր հար­թակ­նե­րից Իս­րա­յե­լի թունդ թշնա­մի խա­ղալ: Ընդ ո­րում, այս խա­ղի ըն­թաց­քում Էր­դո­ղա­նը մի շարք ռեալ հար­ված­ներ ստա­ցավ նույն Իսր­ա­յե­լից, ո­րի հետ սուր մրցակ­ցութ­յան մեջ է Սի­րիա­յում:

­Բայց այս ա­մե­նով հան­դերձ, խա­ղից դուրս չմնա­լու հա­մար Ան­կա­րա­յին պետք էր կոնկ­րետ քայլ կա­տա­րել, եւ ե­րե­ւում է ա­վե­լի լավ տար­բե­րակ չգտան, քան Սաուդ­յան Ա­րա­բիա ընդ­դեմ հու­սիթ­նե­րի ռազ­մա­կան կոն­տին­գետ ու­ղար­կե­լու հի­շա­տակ­ված խոս­տու­մը:

ԹՈՒՐՔԻԱՆ ԶՈՐՔ ԿՈՒՂԱՐԿԻ՞

Այս­պի­սով, Թուր­քիան ի­րա­կա­նում է՞լ զորք կու­ղար­կի Սաուդ­յան Ա­րա­բիա` ընդ­դեմ հու­սիթ­նե­րի: Թե­րեւս` ոչ: Հաշ­վի առ­նե­լով, որ Սաուդ­յան Ա­րա­բիա­յում տե­ղա­կայ­վե­լու պա­րա­գա­յում թուր­քա­կան զոր­քե­րը միան­գա­մից կթի­րա­խա­վոր­վեն հու­սիթ­նե­րի կող­մից: Եվ ե­թե մի քա­նի հար­ված ստա­նան, ա­պա ի՞նչ պա­տաս­խան են տա­լու: Կսկ­սեն հար­վա­ծել հու­սիթ­նե­րին, ու­րեմն Ի­րանն այս դեպ­քում Թուր­քիա­յին վերջ­նա­կա­նա­պես կըն­կա­լի թշնա­մու դե­րում: Ու չնա­յած դրան, քիչ հա­վա­նա­կան է, որ թուր­քե­րի այդ հնա­րա­վոր պա­տաս­խան հար­վա­ծը, ո­րը, թե­րեւս, կա­րող է ու­նե­նալ օ­դա­յին հար­ձա­կում­նե­րի տեսք, հու­սիթ­նե­րի հա­մար ա­ռանձ­նա­պես խնդիր­ներ կա­ռա­ջաց­նեն: Այ­սինքն, Ան­կա­րան հայտն­վե­լու է ա­ռանձ­նա­պես բան չստա­նա­լով, Ի­րա­նի հետ պաշ­տո­նա­պես թշնա­մա­նա­լու վի­ճա­կում: Չ­պա­տաս­խա­նի, ա­պա դա թուր­քա­կան բա­նա­կի հա­մար հե­ղի­նա­կութ­յան չա­փա­զանց լուրջ կո­րուստ է դառ­նա­լու:

­Բայց ե­թե ան­գամ զորք չու­ղար­կի, մեկ է, իր նման հայ­տա­րա­րութ­յամբ Թուր­քիան ար­դեն իսկ Ի­րա­նի հետ հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րը ծայ­րա­հեղ սրե­լու հուն է մտել: Ու սա ար­դեն իսկ խոս­տա­նում է ո­րո­շա­կի հե­տե­ւանք­ներ: Այդ թվում, կա այն հար­ցը, թե նման ի­րա­վի­ճա­կում ինչ է ա­նե­լու Թուր­քիան, ե­թե ԱՄՆ–ն նոր հար­ձա­կում սկսի Ի­րա­նի դեմ, ո­րի մա­սին խո­սակ­ցութ­յուն­նե­րը ներ­կա փու­լում կտրուկ ա­վե­լա­ցել են: Ի­հար­կե, բա­ցա­ռել պետք չէ, որ ԱՄՆ­–ի նոր պա­տե­րազ­մի դեպ­քում Թուր­քիան ի­րոք ո­րո­շի ռեալ պա­տե­րազ­մի մեջ ներ­քաշ­վել` մաս­նակ­ցե­լով ԱՄՆ­–ի օ­պե­րա­ցիա­նե­րին: Բայց ե­թե մտնի, եւ ԱՄՆ–ն նո­րից ձա­խող­վի, ա­պա դա Էր­դո­ղա­նի հա­մար է մա­հա­ցու հար­ված լի­նե­լու: Ա­սենք, ա­մեն դեպ­քում նա նման ի­րա­վի­ճա­կում ներ­կա­յա­նա­լու է Նե­թան­յա­հու­ի դաշ­նակ­ցի եւ հա­նուն դրա` իս­լա­մա­կան պե­տութ­յան դեմ պա­տե­րազ­մո­ղի կեր­պա­րով, ո­րը եւս դժվար թե կա­րո­ղա­նա մար­սել:

­Կարճ ա­սած, այս պա­հին Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քում կան ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րի հե­տա­գա զար­գաց­ման մի քա­նի եւ մո­տա­վո­րա­պես հա­վա­սա­րա­զոր հա­վա­նա­կութ­յուն ու­նե­ցող սցե­նար­ներ: Բայց այն բա­նից հե­տո, երբ Թուր­քիան պաշ­տո­նա­պես սկսեց խո­սել ընդ­դեմ ի­րա­նա­մետ հու­սիթ­նե­րի զոր­քեր ու­ղար­կե­լու մա­սին, այդ սցե­նար­նե­րից ցան­կա­ցա­ծի դեպ­քում թուրք­–ի­րա­նա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րը միայն վատ­թա­րաց­ման ուղ­ղութ­յուն են ու­նե­նա­լու:

Ինչ վե­րա­բե­րում է Հա­յաս­տա­նին, ա­պա այս օ­րե­րին մի կող­մից Միր­զո­յան Ա­րոն է փոր­ձում Թեհ­րա­նին հա­մո­զել, թե ան­կախ «Թ­րամ­փի մի­ջանց­քից», մեր սահ­մա­նը չի օգ­տա­գործ­վե­լու Ի­րա­նի դեմ: Բայց Թեհ­րա­նը քա­նիցս է զգու­շաց­րել, որ այդ հա­վաս­տիա­ցում­նե­րին չի հա­վա­տում, ա­ռա­վել եւս, որ զու­գա­հե­ռա­բար Նի­կոլն էլ շա­րու­նա­կում է հայ–­թուր­քա­կան սահ­մա­նի բա­ցում եւ «Թ­րամ­փի մի­ջանցք» քա­րո­զել:

Այս թեմայով Հզոր մագնիսական փոթորիկը կծածկի Երկիրը․ տեխնիկան կարող է խափանվել, մարդիկ վատ կզգան իրենց ՌԴ-ն կարող է խափանել Մասի Starlink-ն առանց արբանյակները ոչնչացնելու. Reuters Ի՞նչ է նշանակում՝ ադրբեջանցի զինվորը ներթափանցի Հայաստան ու խորանա շուրջ 20 կիլոմետր, սա աբսուրդ է ժամեր առաջ տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտի մասնագետի է ինձ հետ կապ հաստատել, եւ փաստել, որ Ա.Հ-ն ուղարկել արհեստական բանականությամբ գեներացված իմ լուսանկարները, ինչպես նաև իմ հեռախոսահամարը ներառող կեղծ տեխնիկական տվյալներ է իրեն տրամադրել Ինչ պահանջով են առաջիկայում ակցիա իրականացնելու արցախահայերը. Փաստաբանը փակագծեր է բացում