Արցախցի պատանի նկարչուհի Եվա Դանիելյան. «Միևնույն է, ես նկարելու եմ»

Հուլիսի սկզբին սոցցանցերն ու ԶԼՄ-ները բառացիորեն պայթեցրեց Երևանի Անուշավան Տեր-Ղևոնդյանի անվան երաժշտական ​​դպրոցում տեղի ունեցած միջադեպը, որտեղ տնօրենի ժամանակավոր պաշտոնակատար Սուրեն Գևորգյանը մրցութային աշխատանքների ցուցադրատախտակից հանել էր 11-ամյա Եվա Դանիելյանի «Մենք ենք, մեր սարերը» նկարը՝ Ստեփանակերտի «Տատիկ-պապիկ» պատմական հուշարձանի պատկերով՝ աշակերտուհու «զանցանքն անվանելով «հակապետական քայլ», դրանով իրեն նախապես ապահովագրելով և ռեաբիլիտացնելով մայրաքաղաքի քաղաքապետարանի ու Հայաստանի կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության պաշտոնյաների աչքում։

Ի պատասխան Արցախյան մշակույթի պահպանման կենտրոն» հասարակական կազմակերպության հարցմանը՝ իշխանական երկու կառույցներն էլ հերքեցին ժամանակավոր պաշտոնակատարի ինքնագլուխ դատաստանը՝ ակնհայտորեն շտապելով առանց ավելորդ խնդիրների նրա ժամանակավոր կարգավիճակը փոխել երաժշտական ​​հաստատության ղեկավարի մշտական ​​պաշտոնի։ Սուպերնախարարությունից այն հարցին, թե մշակութային որոշ կոլեկտիվների տրվել են ներքին հանձնարարականներ իրենց ստեղծագործությունների անվանումներից հանել «Արցախ բառը», պատասխանել են միանգամայն սպասելի կերպով. «նախարարության ենթակայության հաստատություններում Արցախի խորհրդանիշների ցուցադրման վերաբերյալ որևէ ցուցում կամ արգելք սահմանված չէ»։ Իսկ Երևանի քաղաքապետարանում ավելի լավ բան չգտան, քան սահմանափակվել հենց տնօրենի գրավոր տարբերակով, որը նշում էր, թե նկարը հանել են բացառապես դպրոցի ներքին կարգապահական կանոնների խախտման հիմքով, քանի որ աշխատանքը կախվել է ցուցադրատախտակին ինքնակամ, առանց դպրոցի տնօրենության հետ նախնական պարտադիր համաձայնեցման։ Սակայն «Արցախյան մշակույթի պահպանության կենտրոնից» ընդգծեցին, որ նկարը համապատասխանել է մրցույթի ընդհանուր թեմատիկային, բայց, այնուամենայնիվ, այն հանվել է ցուցադրատախտակից, ինչը հարցեր է առաջացնում այս որոշման իրական պատճառների վերաբերյալ։

«Երևանի Անուշավան Տեր-Ղևոնդյանի անվան երաժշտական ​​դպրոցի տնօրենի ժամանակավոր պաշտոնակատարը ցուցահանդես-մրցույթում «Մենք ենք, մեր սարերը»՝ հայտնի «Տատիկ-պապիկ հուշարձանի լուսանկարը, հեռացրել է տաղավարից՝ այն որակելով «հակապետական ​​քայլ»։ Ավելի ողորմելի, ստորաքարշ ու խղճալի պահվածք դժվար է պատկերացնել։ Իշխանությունն ու դրա բերած բարքերն անցողիկ են, իսկ հայրենիքի գաղափարն ու դրա խորհրդանիշները հավերժ»,- սոցցանցի իր էջում գրել է ԱԺ «Պատիվ ունեմ» ընդդիմադիր խմբակցության պատգամավոր Տիգրան Աբրահամյանը՝ միաժամանակ հույս հայտնելով, որ «տվյալ տգեղ արարքի հեղինակն այս պարզ ճշմարտությունը մի օր կգիտակցի, կհաղթահարի վախերն ու մտքի տկարությունը»։ Գրեթե բոլոր մեկնաբանություն գրողները նշեցին, որ խոսքը ոչ թե կոնկրետ մարդու անվայել արարքի, այլ խորապես արատավոր ու ծայրահեղ վտանգավոր երևույթի մասին է՝ կապված ազգային հիշողությունը խեղաթյուրելու և ջնջելու փորձի հետ: Դրա հետ մեկտեղ հատկապես ընդգծվել է, որ Արցախի հետ կապված ամեն բանի նկատմամբ նման վերաբերմունքը, ինչպես նաև մեր հայրենակիցների նկատմամբ ատելություն բորբոքելու արշավը ուղղորդվում և համակարգվում է իշխանությունների և անձամբ երկրի վարչապետի աթոռը զբաղեցնող անձի կողմից։

«Մեզ համար շատ աբսուրդային է, որ կառավարության անդամը հայտարարություններ է անում՝ հակասելով հենց իրենց ընդունած կառավարության որոշմանը։ Խոսքը 2023 թվականին ընդունված Հայ մշակութային պահպանման հայեցակարգի մասին է, որում հստակ ամրագրված է նաև արցախյան մշակութային ժառանգության պահպանումը։ Փաստացի ստացվում է, որ ընդունում են որոշումներ, որոնք դեկորատիվ բնույթ են կրում, և այդ որոշումներից բխող գործողությունները որևէ ձևով չեն կատարվում,- նշել է ՀԿ-ի նախագահ Ապրես Մարգարյանը՝ ընդգծելով, որ իշխանությունը Արցախի հարցի նկատմամբ հատուկ քաղաքականություն է վարում՝ դպրոցներից մինչև քաղաքական ու հասարակական կյանք։ Մասնավորապես, ՀԿ-ն արդեն տեղեկություններ ունի տարբեր համույթներից ու մշակութային խմբերից, որոնց հրահանգվել է փոխել այն ստեղծագործությունների կամ ներկայացումների անվանումները, որոնցում կա «Արցախ» բառը։ Ու թեև ամոթալի արատների համաճարակը դեռևս շապունակում է տիրել Հայաստանի բնակչության մի մասին, այնուամենայնիվ, չի կարելի չնկատել ապաքինման դրական դինամիկան, ինչի մասին խոսում է վերջին խորհրդարանական ընտրություններում Փաշինյանի հակավարկանիշի 49 տոկոսը։

Ընդամենը մի քանի տարի առաջ դժվար թե գտնվեին «հակապետական ​​քայլը» բացահայտորեն խրախուսող խիզախներ։ Սակայն այսօր, տեղի ունեցած միջադեպի համատեքստում, հիացնում է ուսուցչուհի Սոնա Ջարախյանի վարմունքը, որը տնօրենի հետ խոսակցությունից հետո գրեթե ուժով նրա աշխատասենյակից դուրս է բերել նկարը և նորից կախել պատին։ Ինչպես լրագրողներին պատմեց պատանի նկարչուհու մայրը՝ Անուշ Դանիելյանը, երեխան շատ ծանր է ապրել տեղի ունեցածը։ «Բայց մենք բացատրեցինք Եվային, որ նրա ուսուցչուհին շատ ուժեղ և իսկապես հայրենասեր է, որը թույլ չտվեց նրա աշխատանքը հանել ցուցահանդեսից»,- նշեց զրուցակիցը։ Ի դեպ, աղջկա խոսքերով՝ արձակուրդին ինքն առայժմ նկարչական խմբակ չի գնում. «Բայց որտեղ նորից գործի ընդունվի նկարչության ուսուցչուհիս, ես էլ կգնամ այնտեղ։ Ես նկարել եմ ու նկարելու եմ»,- ասում է նա։ Որքան էլ ներկայիս իշխանությունը ցանկացավ ջնջել Արցախը ժողովրդի հիշողությունից, ու միաժամանակ նաև 44-օրյա պատերազմում պայմանավորված պարտությունը, նրան ոչինչ չհաջողվեց։ Անցած ութ տարիների ընթացքում խնամքով մոռացության տրված «Հայաստան-Արցախ-սփյուռք» եռամիասնության կարգախոսը կրկին ալեկոծեց հայությանը ինչպես իր պատմական հայրենիքում, այնպես էլ սփյուռքում, հատկապես նրանցից ամենախոշորներում՝ ռուսական ու ամերիկյան: Ի պաշտպանություն պատանի նկարչուհու՝ բլոգերները, նկարիչները, հասարակ քաղաքացիները սոցցանցերում կազմակերպեցին ֆլեշմոբներ՝ իրենց էջերում ակտիվորեն տարածելով «Տատիկ-պապիկի» հուշարձանի պատկերը՝ մեկնաբանություններով, որ մանկական ստեղծագործությունն ու պատմական հիշողությունը չպետք է դառնան պաշտոնյաների ​​վախի պատանդը կամ դիտարկվեն քաղաքական իրավիճակի պրիզմայով։

Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի նախկին դիրիժոր, իսկ այժմ “Shen Yun Performing Arts” («Շեն Յունի կատարողական արվեստներ») նվագախմբի դիրիժոր և մենակատարների “CADENZA” (Կադենցա) անսամբլի հիմնադիր ու գեղարվեստական ​​ղեկավար, ԱՄՆ-ում ապրող Վարդան Հակոբյանը առցանց աճուրդի հանեց Եվա Դանիելյանի նկարը՝ մեկնարկային 100 դոլար գնով։ Հակոբյանը սոցցանցի իր էջում հրապարակել էր նկարի լուսանկարը՝ գրելով. «Բոլորը պետք է լավ հասկանան մի բան՝ մենք ոչ միայն թույլ չենք տա վիրավորել մեր երեխաներին, այլև պետք է վերադարձնենք նրանց պարտքը՝ անվտանգ հայրենիք և երջանիկ մանկություն։ «Պետական մասշտաբի սպառնալիք» համարվող կտավն արդեն զետեղված է շրջանակի մեջ և պատրաստ է վաճառքի։ Այն կհայտնվի նրա ձեռքում, ով կառաջարկի նրա համար ամենամեծ գումարը»։ Ակցիային միացան մեր հայրենակիցները տարբեր երկրներից։ Երկրորդ օրվա կեսին նկարի արժեքը հասավ 750 դոլարի, իսկ եռօրյա արշավի հաղթող դարձավ Արցախում ծնված մոսկվաբնակ Գայանե Աղաբեկյանը՝ առաջարկելով 1800 դոլար։ Ինչպես նշեց մարաթոնի կազմակերպիչը, հավաքված միջոցներով ձեռք են բերվել պրոֆեսիոնալ նկարչական պարագաներ՝ աղջկա հետագա ստեղծագործական զարգացման համար, իսկ գումարի մնացած մասը ուղարկվել է Դանիելյանների ընտանիքին։ Նա նաև հայտնեց, որ համախոհների մի խումբ պատրաստում է կայք, որտեղ շուտով նմանատիպ աճուրդներ կանցկացվեն ավելի պրոֆեսիոնալ մակարդակով։

Այսքան լայն աջակցությամբ հանդերձ սոցիալական ցանցերի անդեմ էջերում հայտնվեցին նաև վախկոտ մանկուրտներ, որոնք զայրացած մեկնաբանություններ էին գրում դիրիժորի, աղջկա, մոսկվացու և միաժամանակ բոլոր նրանց հասցեին, ովքեր աջակցում էին այս նախաձեռնությանը: Մասնավորապես, ոմն Տիգրան Ալեքսանյան պոռթկաց զայրացած երկարաշունչ ճառով (տիրադա), թե՝ դժվար չէ կռահել, որ այն գնել է Արցախում ծնվածը, որն այժմ իր արմատները գցել է Ռուսաստանում: Այսինքն՝ վաճառվել է ոչ թե նկարը, այլ կեղծ հայրենասերների սկզբունքը, հիմնականում նրանց, ովքեր փախել են առանց հետ նայելու՝ իրենց տները նվեր թողնելով ադրբեջանցիներին: Եվ հիմա, կռվից հետո, նրանք որոշել են բռունցքներ թափահարել: Այն ժամանակ, երբ մեր երկիրն ընտրել է խաղաղ հարևանության ուղին, նախկինում գոյություն ունեցած թշնամանքի մասին ցանկացած հիշատակում պետք է դիտարկել որպես փորձ՝ խափանելու այն ուղին, որին առաջին անգամ հասել ենք մեծ դժվարությամբ։ Մի խոսքով՝վաճառվեց ոչ թե նկարը, այլ սկզբունքը։ Բայց միայն այն, որ սկզբունքը վաճառվեց չնչին գնով, նշանակում է, որ նա ապագա չունի։ Սա պարզապես մեր պետականության անիվի մեջ ձող դնելու ևս մեկ փորձ է։ Մենք պետք է անջատենք բոլոր հույզերը և վերջապես հասկանանք, որ այս կեղծ հայրենասերները ոչ այլ ոք են, եթե ոչ մեր պետականության թշնամիները։ Ինչպես պարզեց առցանց համայնքը, այս «ստեղծագործությունը» պատկանում է անշարժ գույքի մի գործակալի, որը վարձակալությամբ անշարժ գույք է վաճառում վերաբնակիչներին (ռելոկանտ) ոչ թե «պետական ​​մտածողության» սկզբունքներով, այլ ամպերից վեր գներով՝ ի շահ իր սեփական գրպանի։

Երբ Արցախի ամենահայտնի խորհրդանիշներից մեկը նման կարգի նմուշների կողմից ընկալվում է որպես «հակապետական», ապա խոսքն արդեն ոչ թե մեկ նկարի, այլ մեր հավաքական հիշողության նկատմամբ վտանգավոր վերաբերմունքի մասին է։ Մշակութային ինքնությունը մի արժեք է, որը կախված չէ քաղաքական իրադրությունից։ Եթե ​​ոմանք վախենում են Արցախի անունից, խորհրդանիշներից կամ մշակութային ժառանգությունից, ապա հրաժարվում են մեր պատմական հիշողությունից, մշակութային իրավունքներից ու ազգային արժանապատվությունից։ Պետությունը, կրթական հաստատություններն ու մշակութային կառույցները պարտավոր են պահպանել այս հիշողությունը, այլ ոչ թե ստեղծել այնպիսի միջավայր, որտեղ մարդիկ սկսում են ինքնագրաքննել իրենց պատմությունն ու ինքնությունը, այսպես արձագանքեցին սոցիալական ցանցերի օգտատերերն ու հասարակությունը։ Իմիջիայլոց, Եվայի նկարը, որը Հայաստանում հայտնվեց գրաքննության սկանդալի կենտրոնում, անցավ արտասովոր ճանապարհ. Երևանում դպրոցական ցուցահանդեսից հետո այն վիրտուալ կերպով փաստացի պտտվել է Երկրի վրա և ալպինիստների մի խմբի շնորհիվ իրականում նվաճել է Արարատ լեռան գագաթը։ Վերելքի մասնակիցների խոսքով՝ իրենց նախաձեռնությունը դարձավ պատանի նկարչուհու հետ տեղի ունեցած խայտառակ միջադեպի պատասխանը։ «Հիշողությունը հնարավոր չէ ջնջել, ինչպես սերը հայրենի հողի նկատմամբ: Մենք ուզում էինք աջակցություն հայտնել Եվային և ցույց տալ, որ արդարությունն ու բարությունը վեր են ամեն ինչից, և ամենակարևոր արժեքները հնարավոր չէ արգելել: Ընդ որում, առաջին իսկ օրվանից, երբ սկսեցինք տպագրել այս նկարի կրկնօրինակը, ամենուր հանդիպեցինք մարդկանց անվերապահ աջակցությանը ինչպես Եվայի հասցեին, այնպես էլ մեր նախաձեռնությանը: Արարատի գագաթը բարձրացված նկարը դարձավ այն բանի խորհրդանիշը, որ գոյություն ունեն արժեքներ, որոնք վեր են կանգնած ցանկացած արգելքից, իսկ ստեղծագործական ինքնարտահայտման ազատությունը չի կարող սահմանափակվել որևէ գաղափարախոսության շահերով»,- նշեցին վերելքի մասնակիցները՝ միաժամանակ ընդգծելով, որ տեղի ունեցածը համարում են ոչ միայն որպես մեկ նկարի պատմություն, այլև որպես ազատ ստեղծագործական ինքնարտահայտման իրավունքի մասին հասարակության մեջ ավելի լայն քննարկում սկսելու առիթ։

Սերգեյ Տիգրանյան

Լուսանկարում՝

«Մենք ենք, մեր սարերը» մրցույթում 11-ամյա Եվա Դանիելյանն իր «Տատիկ-պապիկ» նկարի կողքին

ԱՄՆ-ում բնակվող Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի նախկին դիրիժոր Վարդան Հակոբյանը առցանց աճուրդի դրեց Եվա Դանիելյանի նկարը մեկնարկային 100 դոլար գնով

Այս թեմայով Փաշինյանի «դիվերսիֆիկացման» քաղաքականությունը Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր 2 է «Գունավոր հեղափոխությունները»՝ հիբրիդային զենք Ֆաշիզմի ​​քարոզչությունը Հայաստանում անընդունելի է Ֆուտբոլի պաշտոնյաների ոչ ֆուտբոլային կրքերը Կոնստանտին Սիվկով. «TRIPP-ի ճակատագիրը որոշվում է Ուկրաինայում»