Իրանը պարապ չի նստելու, մինչ տարածաշրջանի մյուս պետությունները շարունակում են շահույթ ստանալ էներգետիկ հոսքերից

Ինչպե՞ս եք գնահատում ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև առկա հակամարտությունը այս պահին։ Արդյո՞ք լուծումը դեռ հեռու է  «Իրավունքը» զրուցել  է իրանցի հայտնի միջազգայնագետ ԽԱՅԱԼ ՄՈՒԱԶԶԻ հետ, ով նախ նկատեց․

- Իմ կարծիքով, Իրանի և Միացյալ Նահանգների միջև առկա լարվածությունը այլևս չի կարող դիտվել որպես պարզապես դիվանագիտական ​​ճգնաժամ, որը կարող է լուծվել բանակցությունների մեկ այլ փուլով կամ ժամանակավոր համաձայնագրով։ Երկու կողմերն էլ փաստացի պատրաստվում են դիմակայության շատ ավելի լուրջ փուլի, որը կարող է որոշել ոչ միայն Մերձավոր Արևելքի, այլև շատ ավելի լայն առումով անվտանգության ապագա ճարտարապետությունը։

Մենք խոսում ենք միջազգային կարգի ապագայի վերաբերյալ երկու հիմնարարորեն տարբեր տեսլականների բախման մասին։ Միացյալ Նահանգները ձգտում է պահպանել իր գերիշխող դիրքը և նոր համաշխարհային համակարգի կանոնները որոշելու կարողությունը։ Իրանը, իր հերթին, այնպիսի խոշոր տերությունների հետ միասին, ինչպիսիք են Ռուսաստանը և Չինաստանը, դեմ է միաբևեռ մոդելի շարունակությանը, որտեղ մեկ կենտրոնի որոշումները պարտադիր են մյուս բոլորի համար։

Հենց սա է պատճառը, որ ես չափազանց կասկածամիտ եմ ներկայիս պայմաններում կայուն քաղաքական և դիվանագիտական ​​կարգավորման հեռանկարների նկատմամբ։ Ժամանակավոր համաձայնագրերը, դադարները, միջնորդական նախաձեռնությունները և մարտավարական փոխզիջումները հնարավոր են, բայց հիմնարար հակասությունները մնում են։

Այսօր որոշվում է շատ ավելի մեծ հարց՝ ով և ինչ պայմաններում կձևավորի ուժերի նոր հավասարակշռությունը։ Հետևաբար, իմ կարծիքով, Իրանի և Միացյալ Նահանգների միջև ներկայիս հակամարտությունը համաշխարհային համակարգի շատ ավելի մեծ վերափոխման մի մասն է։

-ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել է, որ Վաշինգտոնը կարող է Իրանի դեմ «շատ դաժան պատժամիջոցներ» կիրառել՝ առանց մանրամասնելու, թե ինչ կոնկրետ միջոցառումներ են քննարկվում: Ձեր կարծիքով, ի՞նչ է նկատի ունեցել Թրամփը այս անգամ։

-Սա առաջին դեպքը չէ, երբ Դոնալդ Թրամփը փորձում է նոր պատժամիջոցների սպառնալիքն օգտագործել որպես Իրանի վրա հոգեբանական և տնտեսական ճնշման գործիք: Մենք բազմիցս նկատել ենք նույն օրինաչափությունը՝ բարձրաձայն հայտարարություններ, չափազանց կոշտ հռետորաբանություն, նոր սահմանափակող միջոցառումների հայտարարություն, ապա՝ նահանջի կամ բանակցությունների համար տեղ թողնելու փորձ:

Սակայն Վաշինգտոնի խնդիրն այն է, որ պատժամիջոցները այլևս այն ազդեցությունն չունեն Իրանի վրա, որը սպասվում էր տասը կամ տասնհինգ տարի առաջ։ Իրանի հասարակությունն ու տնտեսությունը տասնամյակներ շարունակ ապրել են տարբեր սահմանափակումների ներքո։ Հենց պատժամիջոցների ներքո է երկիրը զարգացրել իր սեփական արդյունաբերությունը, պաշտպանական ոլորտը, էներգետիկ տեխնոլոգիաները, տրանսպորտային ենթակառուցվածքները և այլընտրանքային ֆինանսական մեխանիզմները։

Սա չի նշանակում, որ պատժամիջոցները ցավազուրկ են։ Իհարկե, դրանք ճնշում են գործադրում տնտեսության և բնակչության վրա։ Սակայն ակնկալել, որ սահմանափակումների ևս մեկ փուլ Թեհրանին կստիպի կապիտուլյացիա անել կամ հրաժարվել իր ռազմավարական դիրքերից, իմ կարծիքով, անիրատեսական է։

Ավելին, իրանցի պաշտոնյաներն արդեն բավականին կոշտ արձագանք են տվել նման սպառնալիքներին: Թեհրանի տրամաբանությունը հետևյալն է. եթե Իրանի նկատմամբ կիրառվի լիամասշտաբ տնտեսական շրջափակում և նրա նավթ արտահանելու կարողությունը կտրվի, Իրանը չի նստի անգործ, մինչ տարածաշրջանի մյուս պետությունները շարունակում են շահույթ ստանալ էներգետիկ հոսքերից։

Հենց սա է պատճառը, որ ցանկացած նոր «կտրուկ պատժամիջոցներ» կարող են ունենալ հեռահար հետևանքներ: Սա կարող է ազդել նավթային ուղիների անվտանգության, նավերի ապահովագրության արժեքի, համաշխարհային էներգետիկայի և Պարսից ծոցի շուկաների կայունության վրա։

Թրամփը շարունակում է փորձել օգտագործել Իրանի նկատմամբ առավելագույն ճնշման լեզուն: Սակայն վերջին տարիներին պարզ է դարձել, որ այս ռազմավարությունը չի ապահովել այն քաղաքական արդյունքները, որոնց Վաշինգտոնը հույս ուներ Իրանի հարցում։

- Ղալիբաֆը կոչ արեց ամրապնդել Թեհրանի և Բաղդադի միջև տնտեսական կապերը: Ձեր կարծիքով, որ երկրները կօգնեն Իրանին այս հարցում, և ի՞նչ դեր եք վերագրում Հայաստանին: Ի՞նչ է Իրանը ակնկալում Ռուսաստանից այս համատեքստում:

- Հարևան պետությունների հետ հարաբերությունների զարգացումը ավանդաբար եղել է Իրանի արտաքին քաղաքականության ամենակարևոր հենասյուներից մեկը: Հատկապես արտաքին ճնշման պայմաններում Թեհրանը ձգտում է խորացնել առևտրային, տրանսպորտային և էներգետիկ կապերը իր ամենամոտ հարևանների հետ և ստեղծել տարածաշրջանային տնտեսական համակարգ, որը պակաս կախված կլինի արևմտյան ֆինանսական և լոգիստիկ մեխանիզմներից:

Իրաքը հատուկ տեղ է զբաղեցնում այս համակարգում: Այն ոչ միայն խոշոր հարևան շուկա է, այլև երկիր, որի հետ Իրանը կապված է էներգետիկ, տնտեսական, կրոնական և սոցիալական առումով: Հետևաբար, Մոհամմադ Բաղեր Ղալիբաֆի կոչը՝ Թեհրանի և Բաղդադի միջև տնտեսական համագործակցության հետագա ամրապնդման վերաբերյալ, լիովին համապատասխանում է Իրանի երկարաժամկետ ռազմավարությանը:

Սակայն Իրաքը միայն մեկ ուղղություն է։ Ներկա իրավիճակում Իրանի համար հատկապես կարևոր են Ռուսաստանը, Չինաստանը, Հայաստանը, Կենտրոնական Ասիայի պետությունները և այլ հարևան երկրներ, որոնք կարող են պահպանել առևտրային և տրանսպորտային կապերը նույնիսկ պատժամիջոցների ճնշման տակ։

Ռուսաստանն այստեղ կարևոր դեր է խաղում։ Կասպից ծովով Իրան շարունակում է մատակարարվել սնունդ և այլ անհրաժեշտ ապրանքներ, և զարգանում է մարդասիրական և տնտեսական համագործակցությունը։ Ես Կասպից ծովի երթուղին համարում եմ Իրանի համար ամենակարևոր լոգիստիկ ուղիներից մեկը։ Հետևաբար, Կասպից ծովում Իրանի հետ կապված նավերի վրա ցանկացած հարձակում պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես ռազմական միջադեպ, այլև առևտրի և ներքին տնտեսական կայունության համար լրացուցիչ ռիսկեր ստեղծելու փորձերի համատեքստում։

Ռուսաստանից Իրանը, ամենից առաջ, ակնկալում է կանխատեսելիություն և գործնական համագործակցության հետագա ընդլայնում՝ տրանսպորտային միջանցքներ, առևտուր, էներգետիկա, ֆինանսական մեխանիզմներ և համագործակցություն Հյուսիս-Հարավ միջանցքի շրջանակներում։ 

Հայաստանը արժանի է հատուկ ուշադրության։

Իրան-Հայաստան տնտեսական հարաբերությունները շարունակում են զարգանալ։ Վերջին տարիներին երկկողմ առևտրաշրջանառությունը կազմել է տարեկան մոտավորապես 750-800 միլիոն դոլար, և հետագա աճի ներուժը մնում է զգալի։

Այնուամենայնիվ, Հայաստանի կարևորությունը Իրանի համար չի կարող չափվել միայն առևտրի ծավալով։ Թեհրանի համար Հայաստանը կենսականորեն կարևոր տրանսպորտային կապ է դեպի Կովկաս և Վրաստանի միջոցով դեպի Սև ծով և այնուհետև դեպի եվրոպական շուկաներ։

7.2 կիլոմետր երկարությամբ Քաջարանի թունելի կառուցումը Հայաստանում, որին մասնակցում են իրանական ընկերությունները, ունի հատուկ ռազմավարական նշանակություն։

Սա Հարավային Կովկասում ներկայումս իրականացվող ամենաբարդ ենթակառուցվածքային նախագծերից մեկն է։ Ակնկալվում է, որ այն կդառնա Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային միջանցքի մի մասը՝ կապելով Իրանը Հայաստանի, ապա Վրաստանի և Սև ծովի նավահանգիստների հետ։

Հետևաբար, ես Հայաստանը դիտարկում եմ ոչ միայն որպես Իրանի առևտրային գործընկեր, այլև որպես Պարսից ծոցի, Կովկասի, Ռուսաստանի և Սև ծովի միջև ապագա տրանսպորտային ճարտարապետության կարևոր օղակ։

Ընդհանուր առմամբ, Իրանի վրա ներկայիս ճնշումը պարադոքսալ կերպով արագացնում է այն գործընթացը, որը Վաշինգտոնը փորձում էր կանխել. Թեհրանն ավելի ակտիվորեն է շրջվում դեպի տարածաշրջանային առևտուրը՝ Ռուսաստան, Չինաստան, Կովկաս և Ասիա։ Եվ որքան երկար շարունակվի պատժամիջոցների ճնշումը, այնքան ավելի ակտիվ կզարգանան ավանդական արևմտյան համակարգից դուրս գործող այլընտրանքային ֆինանսական, տրանսպորտային և էներգետիկ երթուղիները։

Այս թեմայով ՇՏԱՊ. Նարիմանյանը ցույց է տալու այն մարդկանց, ովքեր դիմակով և առանց դիմակի բռնության են ենթարկել. Խորխոռունու սպանության հետքերով Զելենսկին պատժամիջոցներ է սահմանել իր իսկ նախկին մամուլի քարտուղարի նկատմամբ Ռուսաստանը շատ ավելի ազդեցիկ է, քան Ադրբեջանն ու Թուրքիան, հետևաբար Ռուսաստանի հետ ևս պետք է զգույշ լինել Հայաստանը վերջին հորիզոնականում է տարածաշրջանում՝ զիջելով Վրաստանին, Ադրբեջանին ու Թուրքիային. Կրթության փորձագետը ահազանգում է Ունի Հայաստանը գազի այլընտարանք. Մեկնաբանում է տնտեսագետը