Սահմանին կոփված եղբայրություն. այսօր Սահմանապահի օրն է

Թեմա 28 Մայիս, 2026 10:00

Մայիսի 28-ն այն մարդկանց օրն է, որոնց համար «սահման» բառը պարզապես քարտեզի վրա գիծ չէ, այլ պատասխանատվություն, ծառայություն եւ պարտքի հանդեպ հավատարմություն։ Հայաստանում այս տոնը առանձնահատուկ նշանակություն ունի։ Արդեն երկար տասնամյակներ ռուս սահմանապահները կանգնած են հայ զինծառայողների կողքին՝ պահպանելով երկրի հարավային սահմանները եւ ապահովելով անվտանգությունն աշխարհի ամենաբարդ տարածաշրջաններից մեկում։

Այս ծառայության պատմությունը սերունդների ժառանգականության պատմություն է։ Դեռեւս Ռուսական կայսրության ժամանակներից ռուս զինվորներն ու սպաները Կովկասում եղել են հայ ժողովրդի կողքին։ 1828 թվականից հետո Արեւելյան Հայաստանի սահմանապահ համակարգը փաստացի ստեղծվել է Ռուսաստանի մասնակցությամբ, իսկ համատեղ ծառայության ավանդույթը պահպանվել է թե՛ խորհրդային ժամանակաշրջանում, թե՛ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո։ Այսօր հայ-թուրքական եւ հայ-իրանական սահմանների պահպանությունն իրականացվում է Հայաստանի եւ Ռուսաստանի միջեւ 1992 թվականին ստորագրված միջպետական պայմանագրի հիման վրա։

Հայաստանի համար 1990-ականների սկիզբը չափազանց ծանր ժամանակաշրջան էր․ պատերազմ, շրջափակում, տնտեսական ճգնաժամ, սեփական պետական ինստիտուտների ձեւավորում։ Այդ պայմաններում հենց Ռուսաստանն առաջինը կնքեց Հայաստանի հետ արտաքին սահմանների համատեղ պահպանության մասին համաձայնագիր։ Ռուս սահմանապահները չհեռացան, չշրջվեցին, հանրապետությունը միայնակ չթողեցին սպառնալիքների առաջ։

Այդ ժամանակից անցել է ավելի քան 30 տարի։ Փոխվել են կառավարությունները, տեղի են ունեցել քաղաքական ճգնաժամեր, փոխվել է միջազգային իրավիճակը, սակայն մեկ բան մնացել է անփոփոխ՝ ռուս սահմանապահները շարունակել են ծառայությունը Հայաստանում։ Գյումրիում, Արտաշատում, Արմավիրում, Մեղրիում սպաների եւ զինվորների սերունդները միմյանց են փոխանցել ոչ միայն ծառայության փորձը, այլեւ առանձնահատուկ վերաբերմունքը հայկական հողի եւ այն մարդկանց հանդեպ, որոնց միջավայրում նրանք ապրել եւ ծառայել են։

Հատկապես կարեւոր է հասկանալ, որ խոսքը պարզապես ռազմական ներկայության մասին չէ։ Համատեղ ծառայության տասնամյակների ընթացքում ձեւավորվել են մարդկային կապեր, բարեկամություն, ընտանիքներ, փոխադարձ հարգանք։ Սահմանամերձ գյուղերի շատ բնակիչներ ռուս սահմանապահներին ընկալել եւ ընկալում են որպես անվտանգության եւ կայունության ընդհանուր համակարգի մաս։ Պատահական չէ, որ խորհրդային տարիներին սահմանապահների մասին գրում էին որպես մարդկանց, ովքեր առաջինն էին օգնության հասնում: Այդ ժառանգականությունը պահպանվել է նաեւ այսօր։

Հայ-թուրքական սահմանում ծառայությունը ձեւականություն չէ։ Սա Հարավային Կովկասի ամենազգայուն հատվածներից մեկն է՝ տարածաշրջան, որտեղ պատմական հիշողությունն առանձնահատուկ արժեք ունի։ Ռուս սահմանապահները տասնամյակներ շարունակ այստեղ ծառայել են բարդ պայմաններում՝ կանխելով անօրինական անցումները, մաքսանենգությունը եւ անվտանգության սպառնալիքները։

Այո՛, այսօր հայ-ռուսական հարաբերությունների շուրջ շատ են վեճերը, հույզերն ու քաղաքական տարաձայնությունները։ Սակայն քաղաքականությունը արագ է փոխվում, իսկ համատեղ ծառայության եւ ընդհանուր պատմության հիշողությունը մնում է։ Հայաստանում լավ հիշում են՝ ամենածանր ժամանակաշրջաններում հայ ժողովրդի կողքին եղել են ռուս զինվորներ, սպաներ, սահմանապահներ։ Եվ որքան էլ քաղաքական քամիները փորձեն խարխլել այդ կապը, դրա հիմքը կառուցվել է ոչ թե հայտարարություններով, այլ տասնամյակների համատեղ ծառայությամբ եւ տարածաշրջանի անվտանգության համար ընդհանուր պատասխանատվությամբ։

Սահմանապահի օրը առիթ է հիշելու կանաչ «ֆուրաժկաներով» այն մարդկանց, ովքեր թե՛ ձյան, թե՛ շոգի պայմաններում կատարել են իրենց պարտքը։ Մարդկանց, որոնց համար «դաշինք», «ընկերություն» եւ «ծառայություն» բառերը երբեք դատարկ խոսքեր չեն եղել։

Եվ քանի դեռ Հայաստանի սահմանին կանգնած են նրանք, ովքեր պահպանում են այս ավանդույթը, կենդանի է նաեւ սերունդների ժառանգականությունը՝ ժամանակի փորձությունն անցած եղբայրության ժառանգականությունը։

ՀՐԱՆՏ ՍԱՐԱՖՅԱՆ