Եկել է Հայաստանում երկպալատ խորհրդարան ստեղծելու ժամանակը

Վերջին ժամանակներս Հայաստանի ղեկավարությունից հաճախ ենք լսում նոր սահմանադրություն ընդունելու անհրաժեշտության մասին, որի միջոցով իշխող կուսակցությունը պաշտոնապես կհռչակի չորրորդ հանրապետությունը։ Այն, որ նոր սահմանադրություն է հարկավոր, համաձայն եմ, և որ փաստացի չորրորդ հանրապետություն կծնվի նոր սահմանադրության հիման վրա, կասկած չի հարուցում։ Սակայն ամենակարևոր հարցն այն է, թե ինչ հիմնարար հոդվածներ պետք է լինեն նոր սահմանադրության մեջ, որոնք հնարավորություն կտան Հայաստանին երկար տարիների զարգացման խթան ստանալ։

Սակայն ամենակարևոր հարցն այն է, թե ինչ հիմնարար հոդվածներ պետք է լինեն նոր սահմանադրության մեջ, որոնք հնարավորություն կտան Հայաստանին երկար տարիների զարգացման խթան ստանալ։

Քաղաքական իշխանության գործառույթներից մեկը ապագան կանխատեսելն է։ Այն բազմակողմանի է, և այն իշխանությունը, որը կարող է կանխատեսել ինչպես սպառնալիքները, այնպես էլ երկրի ամրապնդման ու զարգացման համար նոր հնարավորությունների ի հայտ գալը, իսկապես իսկական իշխանություն է։ Եվ այստեղ, թերևս, ամենաբարդ խնդիրը ապագայի տեսլականը ստեղծելն է։ Հենց կանխատեսումն է հնարավորություն ստեղծում փոփոխելու սոցիալական աշխարհը՝ փոխելով այդ աշխարհի մասին պատկերացումները։ Այս նոր պատկերացումը ստեղծում է ապագա իրականությունը։

Չի կարելի սահմանադրություն ստեղծվել առանց ապագան ու ժամանակակից իրականությունը պատկերացնելու։ Հազարամյակներով մարդկության տրամադրության տակ եղած արագությունը մեկ ձիաուժ էր, և աշխարհը փոխվում էր այդ արագությանը համաչափ։ Այսօրվա փոփոխությունները նման են ռեակտիվ շարժիչների և հիպերձայնային արագությունների, դրանք այնքան սրընթաց են, այնքան ահռելի, որ մարդկությունը երբեք նման բանի չի բախվել։

Դիտարկելով և վերլուծելով այս փոփոխությունները՝ կարելի է վստահորեն ասել. սպառման դարաշրջանը պատմության գիրկն է գնում, և նրա փոխարեն գալիս է բանականության դարաշրջանը։ Բնական է, որ ներկա պահին անհնար է փորձել մանրամասն պատկերացնել գալիք ժամանակաշրջանը, բայց մի բան պարզ է. դա կլինի հենց բանականության դարաշրջան։ Եվ այդ դարաշրջանի, իսկ գուցե նաև ամբողջ քաղաքակրթության կենտրոնը կլինի մարդկային բանականությունը, ինչի շնորհիվ մարդու պահանջմունքների շարքում առաջին տեղում կհայտնվի ինտելեկտի զարգացման պահանջմունքը։ Նախորդ ֆորմացիաներից սկզբունքային տարբերությունն այն է, ինչը կոչվում է նոր գիտելիքների ի հայտ գալը, այսինքն՝ այն մտավոր աշխատանքը, որի արդյունքը դառնում է նոր տեղեկույթի ստեղծումը։ Համապատասխանաբար, գլխավորը դառնում են նոր տեղեկույթի ստեղծողները՝ մտավորականները, ստեղծագործողները և ստեղծողները։ Գալիք դարաշրջանի մարդիկ զգալիորեն ավելի ինտելեկտուալ կլինեն։ Ամբողջ մարդկության մեջ գլխավորը կդառնա այն շերտը, որը տիրապետում է ավելի բարձր աստիճանի բանականության, ինտելեկտի և գիտելիքների։

Վերն ասվածի հիման վրա ես համոզված եմ. բանականության դարաշրջանը Հայաստանի և հայերի համար զարգացման ու բարգավաճման դարաշրջան է: Չէ՞ որ հայ ժողովուրդը անվիճելիորեն ոչ միայն հին, այլև խելացի ժողովուրդ է: Մոլորակի գրեթե յուրաքանչյուր անկյունում նրա ներկայացուցիչները ցուցաբերել և շարունակում են ցուցաբերել անհավատալի աշխատասիրություն, հզոր բանականություն, անսովոր ինտելեկտ և ակադեմիական գիտելիքներ: Բայց անցել է այն ժամանակը, երբ ազգը ցրվում էր ամբողջ աշխարհով մեկ՝ կարծես քարեր նետելով. եկել է այդ քարերը հավաքելու ժամանակը:

Այսօր սփյուռքի ինտելեկտն ու գիտելիքները շատ անգամներով գերազանցում են հենց Հայաստանի բնակչության ինտելեկտին ու գիտելիքներին։ Եվ դա բնական է, քանի որ հայերի ավելի քան 80 %-ն ապրում է իր էթնիկ հայրենիքի սահմաններից դուրս։ Խնդիրը ազգի ինտելեկտը մոբիլիզացնելն է, այն գործի դնելը և Հայաստանի համար հեռահար զարգացման գործընթացները առաջ մղելը։ Ցավոք, վերջին 35 տարիների ընթացքում Հայաստանի և սփյուռքի միջև հարաբերությունները չեն ստացել հասարակության մեջ այդքան սպասված փոխլրացնող, փոխաջակցող և փոխշահավետ բնույթ։ Սփյուռքում հնացած կառուցվածքները չեն թարմացվել, պատմական հայրենիքի մասին պատկերացումները վաղուց հնացել են։ Իսկ Հայաստանի ներսում սփյուռքը հանդիպել և հանդիպում է ոչ քիչ դիմադրության՝ պետության կյանքում սփյուռքի լայնածավալ ներգրավվածությունից զգուշանալու պատճառով։

Ժամանակը ցույց է տվել, որ սփյուռքի պասսիվ դիրքը, պատմական հայրենիքին հումանիտար աջակցության վրա կենտրոնացումը, լայնածավալ ներդրումային քաղաքականության, ժամանակակից տեխնոլոգիաների ներդրման, գործարար և հասարակական-քաղաքական ակտիվության բացակայությունը խրախուսում են արտագաղթը և անհեռանկար ռազմավարություն են։

Առանց սփյուռքի Հայաստանը զգալիորեն աղքատ է, իսկ առանց Հայաստանի հայերը դատապարտված են լուսանցքային դիրքի համաշխարհային ասպարեզում։ Էթնիկ հայրենիք չունեցող ժողովուրդը ամենավատ բանն է, ինչը կարող է սպասել լիարժեք մարդուն։

Սակայն այսօր աշխարհը արագ տեմպերով փոխվում է։ Սպառման դարաշրջանին հետևող բանականության դարաշրջանը իր հետ բերում է նաև կազմակերպման ու կառավարման նոր սկզբունքներ, իսկ կազմակերպվածությունը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ խելամտության արդյունք։ Նոր կազմակերպվածությունը բանականության վրա հիմնված կազմակերպվածություն է։ Հետևաբար, Հայաստանը և սփյուռքը ազգային պետության տնտեսական վերածննդի գործում պետք է դիտարկել առաջին հերթին որպես գիտելիքների, ինտելեկտի և փորձի համատեղ աղբյուրի, որպես հավասար գործընկերների։

Որքանո՞վ պետք է նոր սահմանադրության մեջ իրականացվեն խոշոր որակական փոխակերպումները, որոնք թույլ կտային օգտագործել սփյուռքի ուժը, հնարավորութուններն ու ինտելեկտը։ Չէ՞ որ հայոց պետության և ազգի ապագան Հայաստան-սփյուռք հարաբերությունների բարեփոխման մեջ է։

Կարելի է տարբեր կերպ վերաբերվել Հայաստանի ղեկավարության և, մասնավորապես, վարչապետ Ն. Փաշինյանի նկատմամբ։ Բայց, անկեղծ ասած, ինձ ոգեշնչում և հույս են տալիս Փաշինյանի արտասահմանյան ելույթներում աշխարհի հայության մասին մկզբունքային կարևոր մի շարք թեզիսներ՝ ուղղված հայկական սփյուռքի ներկայացուցիչներին.

«Հայաստանի Հանրապետությունը որպես պետություն ավելի արդյունավետ կլինի, ավելի մրցունակ և ավելի ուժեղ, եթե ներկայացնի ոչ միայն Հայաստանի քաղաքացիներին, այլև ամբողջ հայ ժողովրդին։ Հայաստանի Հանրապետությունը հայ ժողովրդի, բոլոր հայերի պետությունն է, անկախ նրանից՝ նրանք դե յուրե ունեն Հայաստանի քաղաքացիություն, թե ոչ»։

«Անհրաժեշտ է, որ հանրապետությունը դառնա հայկական կյանքի միջուկը՝ ներկայացնելով բոլոր հայերի շահերը աշխարհում։ Աշխարհի բոլոր հայերը պետք է գործեն նաև որպես Հայաստանի Հանրապետության ներկայացուցիչներ և քաղաքացիներ»։

«Ապրել Հայաստանում չի նշանակում լինել Հայաստանում միայն ֆիզիկապես։ Ապրել Հայաստանում նշանակում է ապրել Հայաստանով»։

«Համահայկականության գաղափարը մեզ համար շատ կարևոր է։ Դրա հիմնական իմաստը հետևյալն է. չկան սահմաններ Հայաստանի և սփյուռքի միջև։ Հայաստանի Հանրապետությունը բոլոր հայերի ներկայացուցիչն է»։

«Հայ ժողովուրդն այն ժողովուրդն է, որն ունի ոչ միայն մեծ անցյալ, մեծ ներկա, այլև շատ ավելի մեծ ապագա, և այսօր մենք կառուցում ենք այդ ապագան միասին»։

Այս թեզիսները արժանի են հարգանքի։ Բայց որքանո՞վ այս խոսքերը կիրականացվեն, կցանվեն որպես սերմեր, որոնք  ժամանակի ընթացքում առողջ ծիլեր կտան։

Գործնականում ինչպե՞ս միավորել սփյուռքը Հայաստանի հետ

Ես համոզված եմ, որ եկել է ժամանակը Հայաստանում ստեղծելու երկպալատ խորհրդարան, որտեղ պալատները կառանձնանան կազմով, ձևավորման կարգով և լիազորությունների շրջանակով։

Սփյուռքի ակտիվ մասնակցությամբ երկպալատ համակարգի ստեղծումը հնարավորություն կտա. առաջին՝ վերացնել պատմական հայրենիքի և սփյուռքի միջև շատ հակասություններ, երկրորդ՝ միավորել Հայաստանին ու սփյուռքին պատմական հայրենիքի զարգացման ու բարգավաճման հարցերում համատեղ գործունեության համար։

Խորհրդարանը երկու պալատի բաժանելու իմաստն այն է, որ վերին պալատում պետք է ընտրված լինեն սփյուռքի ներկայացուցիչներ: Ժամանակն է Հայաստանի խորհրդարանում քննարկել ու ներկայացնել ոչ միայն Հայաստանում ապրող բնակչության տարբեր սոցիալական խմբերի շահերը, այլև քննարկել ու ներկայացնել տարբեր երկրներում ապրող բոլոր հայերի շահերը: Սրանով երկրի կառավարմանը սփյուռքի ակտիվ մասնակցության հնարավորություն տալ: Սփյուռքի ձայնը պետք է լիարժեք հնչի պետական ​​մակարդակով: Բնական է, խորհրդարանի վերին պալատում պետք է կիրառվի սփյուռքի համամասնական ներկայացվածության սկզբունքը և ոչ  մշտական ​​հիմունքներով: Վերին պալատը պետք է տարեկան երեք-չորս անգամից ոչ պակաս նիստեր գումարի:

Իմ խորին համոզմամբ վերին պալատը պետք է դառնա Հայաստանի բարձրագույն բանականությունը։ Իսկ ամենակարևորը՝ որ Հայաստանի բարձրագույն բանականությունը լինի մարտունակ, նրա մեջ պետք է ընդգրկվեն հայեր՝ ինտելեկտուալներ,  ստեղծագործողներ և հայրենասերներ, որոնք նշանակալի հաջողությունների են հասել գործունեության տարբեր ոլորտներում՝ գիտնականներ, բժիշկներ, արվեստի ու սպորտի գործիչներ և ստեղծարար գործարարներ, որոնց հայրենասիրությունը, անձնվիրությունը հանուն Հայաստանի զարգացման ու բարգավաճման և սերը հայրենիքի նկատմամբ պարզապես դատարկ հնչյուններ չեն։

Ժողովրդական իմաստությունն ասում է. «Մի քոսոտ ոչխարը կարող է փչացնել ամբողջ հոտը», այդ իսկ պատճառով վերին պալատի՝ այսպես կոչված ազգի պալատի՝ հայ ժողովրդի պալատի անդամների լուրջ ընտրություն պետք է կատարվի։ Ոչ մի շահամոլ վայ-քաղաքական գործիչներ, չարչի վաճառականներ, տարբեր հնչեղ անվանումներով գրպանային հասարակական կազմակերպությունների սեփականատերեր, որոնց համար առաջին տեղում են ամբիցիաներն ու անձնական հարստացման ցանկությունը։

Վերին պալատը՝ որպես Հայաստանի բարձրագույն բանականություն, կկարողանար լիարժեք արձագանքել բանականության դարաշրջանի մարտահրավերներին ու պահանջներին։

Կասկածամիտները անմիջապես կասեն, որ սա անհնարին և չափազանց ծախսատար ձեռնարկ է՝ ամբողջ աշխարհով մեկ ստեղծել ընտրական հանձնաժողովներ, ընտրատեղամասեր և այլն, և այլն, և նրանք ճիշտ կլինեն։ Սակայն մեկ բայցով, քանի որ, որպես կանոն, անելանելի իրավիճակներ չեն լինում։ Վերին պալատում պետք է ընդգրկվեն հայեր, որոնց կընտրի հատուկ ստեղծված ընտրական հանձնաժողովը՝ մոտ 100-150 մարդ։ Հայաստանի և սփյուռքի մտավորականության ներկայացուցիչները երկու-երեք ամսվա ընթացքում պետք է առաջադրեն լավագույններից լավագույններին և որոշակի քվոտաների համաձայն ընտրեն վերին պալատի անդամներին՝ անկախ քաղաքացիությունից։

Այսօրվա Հայաստանը պատկերավոր կերպով կարելի է համեմատել լճի հետ, որից բխում են բազմաթիվ փոքր առվակներ, որոնք իջեցնում են ջրի մակարդակը։ Դժբախտաբար, չկա ոչ մի գետ, որն իր մաքուր ու թարմ ջրի հոսքը ուղղի նրա մեջ։ Բնության մեջ նման իրավիճակներում ջրամբարը ծերանում է և աստիճանաբար վերածվում ճահճի, որի պատճառով բազմանում են տարբեր մակաբույծներ՝ ջրիմուռների տեսքով, և, բնականաբար, ամեն ինչ սկսում է փտել։ Ոչ մի առաջընթաց չկա, միայն համատարած հետընթաց։

Հայաստանին օդի պես անհրաժեշտ է սփյուռքի որդիների և դուստրերի մաքուր ու թարմ հոսքը, ինչպես ասում են՝ թարմ արյուն։

Հայաստանի վերջին ժամանակների պատմության մեջ առանձնանում են երկու իրադարձություններ։ Առաջինը՝ երբ խորհրդային իշխանության հաստատման առաջին տարիներին հայրենիք վերադարձավ մոտ հարյուր հազար հայ։ Նրանք իրենց հետ բերեցին հավատ ու հույս, որի շնորհիվ ազգը, որը վերջերս էր վերապրել  ցեղասպանությունը, սկսեց վերածնվել մոխրից, ինչպես փյունիկ թռչունը։ Երկրորդը՝ 1941-1945 թվականների պատերազմից հետո Հայաստան եկան տասնյակ հազարավոր հայրենադարձներ՝ մաքուր, առողջ և թարմ արյուն։ Հայկական ԽՍՀ-ը ծաղկում ապրեց։ Տնտեսության, գիտության, մշակույթի նվաճումներն ու աճի տեմպերը ապշեցուցիչ էին։

Անցյալ դարի 80-ական թվականների սկզբին Հայաստանի կոմերիտական ​​ակտիվիստների առաջ ելույթ ունեցավ հանրապետության կոմունիստական ​​կուսակցության առաջին քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանը։ Ես պարզորոշ հիշում եմ նրա ելույթից մի փոքրիկ հատված։ Նա ասաց, որ Հայաստանը զուրկ է բնական պաշարներից՝ չունի ո՛չ նավթ, ո՛չ գազ, բացակայում են ջրային, հողային և անտառային պաշարները, բայց փոխարենը Աստված մեր ժողովրդին նվիրել ​​է առանձնահատուկ ռեսուրս։ Նա բարձրացրեց ցուցամատը ճակատին, դադար տվեց և բազմանշանակ կերպով ասաց. «Դա մեր ուղեղն է։ Հենց այս ռեսուրսն է, որ դուք՝ ապագա սերունդը, պետք է զարգացնեք և բազմապատկեք»։

Գալիք բանականության դարաշրջանին ավելի լավ մաղթանք չես կարող ասել։

Խաչատուր Ավետիսյան

գրող, հասարակական գործիչ

Այս թեմայով Փաշինյանի «դիվերսիֆիկացման» քաղաքականությունը Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր 2 է «Գունավոր հեղափոխությունները»՝ հիբրիդային զենք Ֆաշիզմի ​​քարոզչությունը Հայաստանում անընդունելի է Արցախցի պատանի նկարչուհի Եվա Դանիելյան. «Միևնույն է, ես նկարելու եմ» Ֆուտբոլի պաշտոնյաների ոչ ֆուտբոլային կրքերը