Մարիաննա Գեւորգյանը բացահայտել է ճապոնական կոտոյի առեղծվածը

Կոտոն հանդիսանում է Ճապոնիայի ավանդական ամենանախընտրելի երաժշտական գործիքը, այն ավելին է քան պարզապես նվագարան: Ճապոնացիները կոտոն համարում են, որպես մշակութային խորհրդանիշ: Այս նվագարանի ծագումնաբանությունը գալիս է հին Չինաստանից, որտեղ երաժշտությունը ոչ միայն խորապես կապված է եղել կրոնի, այլ նաեւ խաղացել է շատ կարեւոր դեր աշխարհահայացքային առումով: Այս նվագարանը նույնականացվում է քնարի հետ, որը դարերով հմայել է մարդկանց: Հայաստանում կոտո նվագարանը կիրառվում է 2024թ.ից, առաջին նվագողը քանոնահարուհի ՄԱՐԻԱՆՆԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՆ է: Նա «Իրավունք»-ի հետ զրույցում բացեց ճապոնական արիստոկրատ ու էլեգանտ արվեստի` Կոտո նվագարանի գաղտնիքները:

ԻՆՉՊԵՍ ՇԵՔՍՊԻՐԸ «ՀԱՆԴԻՊԵՑ» ՄԻՇԻՄԱՅԻՆ ԵՐԵՎԱՆՈՒՄ

— Ինչպե՞ս կոտոն հայտնվեց Հայաստանում եւ ի՞նչ նախաձեռնությամբ։

— Կոտո նվագարանը ձեռք է բերվել Երեւանի պետական դրամատիկական թատրոնի կողմից: Այս ֆենոմենալ մտքի հեղինակն է ՀՀ վաստակավոր գործիչ Գրիգոր Խաչատրյանը, որն արվեստում իր յուրահատուկ ձեռագրով ու մարդկային բարձր կերպարով` բազմաթիվ բացառիկ գաղափարներ է կյանքի կոչել: Ինքնատիպ ռեժիսորական մտածողության արդյունք է ճապոնական խորը արվեստի ներառումը Շեքսպիրի Համլետում` Գրիգոր Խաչատրյանի կողմից: Բեմադրող ռեժիսորը Գոնզագոյի սպանությունը փոխարինել է ճապոնացի հայտնի գրող Յուկիո Միշիմայի «Հայրենասիրություն» վեպով: Հենց այստեղ հանդիսատեսը կարող է մանրամասն ընկղմվել ու մասնիկը դառնալ  ճապոնական թատերական ու երաժշտական արվեստի: Ճապոնական ավանդական երաժշտարվեստի ամենասիրված ու հայտնի ստեղծագործություններն են հնչում կոտոյով` ռոկուդան, սակուրան եւ այլն: Ռոկուդան համարվում է կոտոյի համար դասական երաժշտության գլուխգործոց: Կոտոյի նուրբ լարերի արձակած հիպնոտիկ երաժշտությունը խառնվելով` դերասանական պրոֆեսիոնալ խաղին, հանդիսատեսին տեղափոխում է Ճապոնիայի հնագույն դարաշրջան դաստիարակելով` իմաստություն, ազնվություն, բարոյականություն, մարդասիրություն, հավատ, վստահություն, արարողակարգ, արիստոկրատություն, էլեգանտություն, խաղաղություն, ռազմական մարտավարություն, արիություն, հայրենասիրություն: Ի դեպ, Կոնֆիցիուսի գիտական մտքերից մեկը կապված է հենց կոտոյի լարերի անվանումների հետ:

— Կոնֆուցիական ուսմունքի տեսանկյունից ի՞նչ նշանակություն ունի երաժշտությունը եւ ինչպե՞ս է դա առնչվում կոտոյին։

— Ինչպես հայտնի է, կոնֆուցիական պատկերացմամբ տարբերակում են ճշմարտացի եւ ոչ ճշմարտացի երաժշտություն: Ճշմարտացի երաժշտությունը պետք է իր մեջ կրի ներդաշնակություն ու խոսի պետության ամրության ու ծաղկեցմանն ի շահ: Նույն ժամանակ ոչ ճշմարտացի երաժշտությունը համարվում էր նախահեղափոխական եւ օրենքները վերացնող զենք: Ըստ Կոնֆուցիուսի, եթե մարդու մեջ բացակայում է մարդասիրությունը, մարդկային որակները, ապա ինչ երաժշտության մասին կարող է խոսք լինել:

Ոչ բոլոր նվագարանները կարող են արտացոլել ճապոնական նրբագեղ ու շլացուցիչ արվեստը, յուրահատկությունն ու բարձրարժեք մշակույթը: Կոտոն ազնվական նվագարան է, այն համարում են էլեգանտ ու նրբագեղ, որը կապված է կառուցվածքի հետ: Ճապոնական լեզվում երկու հերոգլիֆներ կարդացվում են, որպես կոտո եւ ունեն հարաբերակցություն տարբեր չինական կսմիթային նվագարանների հետ, որոնց թվում՝ յոթ լարանի ցիտրա ցին եւ եւ ցիտրա չժեն, որի լարերի թիվը տատանվում է 21-24: ժամանակակից կոտոն 13 մետաքսե լարանի եւ տեղաշարժվող կամրջակ-հենակներով նվագարան է, այժմ մետաքսե լարերին փոխարինւմ են նեյլոնի լարերը, որոնք ձգվում են շարժական կամրջակների վրայով` որոնցով կատարվում է ճշգրիտ լարում: Գործիքի իրանի երկարությունը 1.90 սմ է, լայնությունը 50 սմ: Պատրաստվում է Ադամածառի լավ մշակված փայտից, լատիներեն անվանումն է «պաուլովնիա»: Պաուլովնիան երկրորդ անունն է, որը Պավել Առաջինի դստեր Աննա Պավլովնայի պատվին կնքվել է  գերմանացի բնագետներ Ֆիլիպ Զիբոլդի եւ Յոզեֆ Ցուկարինիի կողմից:

ԿՈՏՈՆ ՀԱՍՈՒ ՉԷ ՀԱՍԱՐԱԿ ՄԱՀԿԱՆԱՑՈՒՆԵՐԻՆ…

— Ինչպե՞ս են նվագում կոտո եւ ի՞նչ տեխնիկական առանձնահատկություններ ունի այն։

— Կոտոն նվագում են աջ ձեռքի երեք մատներով` բթամատ ցուցամատ ու միջնամատ, փղոսկրե մեդիատորների օգնությամբ, որոնք կոչվում են «ցումե»: Հնում նվագել են հատակին նստած, ծնկներին հենված հարմարվելով գործիքին: Ժամանակի ընթացքում զարգացում ապրելով` գործիքը դրվում է հենակի վրա, նվագում են նստած կամ կանգնած:

Կոտոյի նախատիպերն են` չինական գյուճըն, չժեն եւ սե, կորեական աժանգ, կայագիմ եւ կյոմնուգոյ: 16-րդ դարից ձախ ձեռքի կիրառումը ավանդական նվագելաոճում փոփոխություն է, որի հիմքում, նվագողը հպվելով յուրաքանչյուր լարի կարող է փոխել ձայնային տոնը եւ հնչյունին տալ ելեւէջային տատանում, յուրաքանչյուր նոտայի հաղորդելով հուզական խորություն:

Ըստ երաժշտության ժանրից օգտագործվում են տարբեր պենտատոնիկ լարվածքներ: Կոտոն ունի վիշապի գլուխ, վիշապի լեզու, վիշապի աչքեր, վիշապի եղջյուր: Գործիքի մասերի անվանումները չինական ավանդությունում հարաբերակցվում են, որպես կենդանի արարածի եւ արտահայտում արտացոլելով` հանգստացող վիշապի կերպար:

— Ինչպե՞ս է կոտոն զարգացել պատմության ընթացքում:

— Ավանդական արվեստը` այդ թվում նաեւ երաժշտությունը մուտք է գործել Ճապոնիա Չինաստանից բուդիզմի հետ, Նարա դարաշրջանում (710-794): Պատմական իրադարձությունները հնագույն ժամանակահատվածի վերաբերյալ սակավաթիվ են: Պատմիչների եւ գրականագետների մատենագրություններում մատնանշվում է, որ եղել են հարյուրամյակներ առաջ գրված մենակատարային ստեղծագործություններ:

Կոտո նվագարանը հայտնվել է Ճապոնիայի արքունիքում 7-րդ դարում, Գակուսո անվանմամբ եւ դարձել ամենակարեւոր երաժշտական գործիքը: Այդ ժամանակաշրջանում Սյոսոյին գանձարանում է պահվել 5 լարանի կոտո:

Հէիայի դարաշրջանը (794-1185)թթ համարվում է ճապոնական մշակույթի ծաղկման էտապ` նշմարվում է հատուկ ոճ բուդդիստական գեղանկարչության, քանդակագործության, որը հատուկ է միայն ճապոնական բուդդայական տաճարներին: Նույն ժամանակաշրջանում ի հայտ է գալիս կոտո նվագելու մենակատարային արվեստի ավանդույթը: Առաջին պատկերները կարող ենք հանդիպել բուդդայական տաճարներում, ինչպես նաեւ աշխարիկ գեղանկարչության մեջ: Առաջնահերթ սա կապված է գործիքի երկկողմանի դերի հետ: Բուդդայական մշակույթում այն հանդես է գալիս իբրեւ սրբապատկեր` տաճարների պատերին պատկերված կոտոն բուդդայական էակների ձեռքին: Աշխարիկ արսիտոկրատների շրջանում կոտո նվագելու մշակույթը ասոցացվում է վեհության եւ մարդկային հոգեւոր որակների բարձրագույն արժեքով: Հենց այս դարաշրջանում է այն հանդիսացել որպես արիստոկրատական կրթություն:

Մուրոմածի դարաշրջանում (1336-1573) այն ստացել է հայտնություն Սամուրայների շրջանում եւ ասոցացվել է թեյախմության արարողակարգերով` ստեղծելով յուրահատուկ մշակույթ: Պատերազմական ժամանակաշրջանը, թոհ ու բոհը չէր կարող աննկատ անցնել մշակույթի կողքով: Էդո (1603-1868) դարաշրջանում տարածումը ընդլայնել է դուրս գալով արիստոկրատների շրջանից` հանդիսանալով կամուրջ ավանդականի ու արդի արվեստի միջեւ: 1614 թ- ից կոտո նվագարանով մեծամասամբ զբաղվում էին կանայք:

Որպես պրոֆեսիոնալ ու վիրտուոզ երաժիշտ՝ հայտնի է Յացուխասի Կյենգոն: Նա եղել է նոր տեխնիկայի կիրառողը բավականին հայտնի իր մշակումներով, բարեփոխումներով, Կենգյո Յացուխասին կույր էր: Այստեղից է եկել կույր երաժիշտների կրթումը կոտո նվագարանի վրա: Այս գործում ովքեր ցուցաբերում էին հատուկ տաղանդ,  հասնելով բարձրագույն վարպետության աստիճանի` շնորհվում էր «Կենգյո» տիտղոսը, ի պատիվ  այս ոճի հիմնադրի: Յացուխասիի դպրոցը ուներ երկու ճյուղ առաջինը Իկուտա-Րյու Կիոտո ժամանակաշրջանին հարող եւ Յամադա-Րյու Էդո ժամանակաշրջանը: Մինչ օրս երկու դպրոցները մրցակցության մեջ են:  Առաջինը պատկանում է ազատ ոճին նվագելու եւ ներգրավում են բավականին օտար ազգի աշակերտներ, երկրոդ դպրոցը բավականին փակ ու  խիստ պահպանողական: Նվագացանկը ընդգրկել է մենանվագային Դան մոնո ու կամերային, Սան կյոկո երաժշտությունը` անսամբլային:

Էլիտար համարվող այս գործիքը հասու չէ հասարակ մահկանացուներին: Խառունոբույի արվեստում առաջին անգամ կոտոն հանդես եկավ լիիրավ գործողությունների մասնիկ: Երաժշտությունը համեմատական է թռիչքի հետ՝ նույն հարթության վրա դրվելով վիշապի կամ հազարան բլբուլի հետ:

ԿՈՏՈ ՆՎԱԳԵԼԸ ԻԲՐԵՎ ՅՈՒՐԱՀԱՏՈՒԿ ԱՐԱՐՈՂԱԿԱՐԳ

— Ի՞նչ զարգացումներ արձանագրվեցին 19-20-րդ դարերում։

— 19-րդ դարում հետաքրքրությունը ավանդական մշակույթում երաժշտական ու նկարչական լճացում ապրեց: Սկսվում է արեւմտյան մշակույթի թափանցումը, զարգացումը եւ դրա  վերամշակումը ճապոնական լադային համակարգում, որպես նորարություն:

20-րդ դարում ձեւավորվում է ճապոնական կոմպոզիտորական նոր դպրոց, համապատասխանելով եվրոպական չափանիշներին, սակայն չխախտելով` ավանդական ֆոլկլորային կոլորիտը: Բնականաբար, այս ամենն իր կարեւոր ազդեցությունն ունեցավ, անմասն չթողնելով` կոտո նվագարանային արվեստի զարգացմանը:

Միյագի Միչիոն հանդիսանում է նոր ճապոնական երաժշտության հիմնադիրը, որն իր ոճով զարմանալի կերպով միաձուլում էր եվրոպական եւ ավանդական երաժշտական աշխարհները: Երբեք չվախենալով նորարարություններից եւ լինելով արեւելյան երաժշտության սիրահար՝ գրել է ստեղծագործություն կոտոյի ու երգեհոնի համար, կոտոյի ու ջութակի համար: Ստեղծել է 17 լարանի բաս կոտոն: Իր հսկայական ավանդի շնորհիվ վերածնունդ ապրեց արվեստը: Կոտոյի մոդեռն, արդի եւ միջազգային ճանաչման գործում մեծ է եղել Սավայի կնոջ դերը: Նոր գործիքավորումները բաս կոտոյի համար դարձան նորակազմիկ դարաշրջանի երաժշտություն: 20-րդ դարում լուսանկարչական ասպարեզ են գալիս կոտոյի լուսանկարները:

— Իսկ գրականության մեջ ինչպե՞ս է արտացոլվել կոտոյի դերը։

— Այս ամենը վառ արտահայտված է տվյալ ժամանակաշրջանի գեղարվեստական գրականության մեջ: Բուդդայական դրախտ նկարը, որ նկարագրված է հնագույն գրականության բավականին շատ ստեղծագործություններում, որոնցից կարող ենք առանձնացնել Ուցուխո-Մոնոգատորի գործը, որտեղ ներկայացված է կոտո նվագելը իբրեւ յուրահատուկ արարողակարգ: Երաժշտության կախարդանքը համեմատության մեջ է եղել սուրբ խոսքերի ընթերցանությամբ, մոգության, անեծքների վերացման, ամպրոպ ու կայծակ առաջացնելու եւ հակառակ պատկերը եւս արտահայտված է հանգստացնել գագազած բնությանը եւ հզոր ազդեցություն թողնել ունկնդրին: Այս ժամանակաշրջանում երաժշտությունը հրամցվում է իբրեւ լրջագույն հոգեբանական գործիք: Ցավոք սրտի, այդ ժամանակահատվածի երաժշտական ստեղծագործությունները չի նոտագրվել: Կոտո նվագելու օրինակ հստակ կարող ենք տեսնել շատ հայտնի ստեղծագործության մեջ 10-րդ դարի Մուրասակիի «Արքայազն Գեձզի» վիպակում: Վեպում բավականին հիշատակումներ կան, որտեղ նշվում է առանց կոտո նվագարանի չկա ոչ մի արքունական նկարագրություն: Վեպի հերոսները համեմատում են կոտոյի ձայնը քամու հետ: Ավելի շատ երաժշտության խորը նրբերանգները կապված են ակնհայտ բնության հետ: Այն ձայնը, որը արտաբերում է գործիքը, առանձնանում է իր մաքրությամբ, զուլալությամբ, ինչպես ժայռից բխող ջուրը: Երաժշտությունը պատկերավոր է դառնում արտացոլելով Զեն այգու հանգստությունը, ծաղկած բալենու անցողիկ գեղեցկությունը, աշնանային երեկոների մելամաղձությունը:

— Ի՞նչ տեղ ունի կոտոն այսօր եւ ինչպե՞ս եք տեսնում դրա ապագան Հայաստանում։

— Պետք է նշել, որ այսօր Ճապոնիայում, ինչպես նախկինում, պահպանողական մարտավարություն կա օտարերկրացիներին չթույլատրել նվագել կոտո, բայց ի շնորհիվ Իկուտա-Րյուի դպրոցի, ողջ աշխարհում տարածում ու կիրառում ունի նվագարանը, այն վաղուց հատել է սրբազան մշակույթի սահմանները: Գործիքի դինամիկան թույլ է տալիս կատարել ոչ միայն ավանդական, այլ նաեւ բարդ տեխնիկականից մինչեւ հոգեթով մեղմ ու շշուկներ: Մաքուր ու կատարյալ հունչերի խաղը հիպնոտիկ էներգետիկ մթնոլորտ է ապահովում` ստեղծելով մեդիտատիվ վիճակ: Լինելով որպես ճապոնական ազգային երաժշտական գործիք՝ տարածված է եղել ճապոնական երաժշտական պատմության ամենավաղ շրջանից մինչեւ մեր օրեր: Կոտո նվագարանը, համարվում է Ճապոնիայի ամենարժեքավոր, երաժշտական դիմագծային առանձնահատկությամբ ու կատարողական արվեստի մշակութային ինքնության խորհրդանիշը: Այն բոլոր ճանապարհորդները, որոնք փնտրում են իսկական մշակութային հրավառություն, այս նվագարանը բացում է իր դրախտային աշխարհը, կախարդական երաժշտության գեղարվեստական հոգու ներդաշնակությունն ու իմաստությունն բացահայտելու համար:

Նայելով դեպի ապագա՝ մենք տեսնում ենք, որ կոտոն միանշանակ շարունակում է իր զարգացումը՝ պահպանելով իրենց հարուստ ժառանգությունը, ընդունելով նոր մարտահրավերներ ու նորարարական հնարներ: Այն ունի միջազգային ճանաչում, ընդգրկված է տարբեր երկրների անսամբլներում եւ կարող ենք ուրախությամբ նշել, որ Հայաստանում էլ կարող եք ունկնդիրը դառնալ ճապոնական ավանդական արվեստի:

ՀՐԱՆՏ ՍԱՐԱՖՅԱՆ

Այս թեմայով «Թաղիր ինձ շրիշակի հետևում» ներկայացումը Կինեշմայում արժանացել է հանդիսատեսի ջերմ ընդունելությանը Եվրոպացիների խոստացած ապագան դեռ չեկած՝ սկսել է թունավորել ՑԱՆԿ. Գործարար, իրավաբան, լրագրող, տնտեսագետ, քաղաքագետ.Ովքեր են ուժեղների 29 պատգամավորները «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության ներկայացուցիչները համակարգված և զանգվածային խախտումներ են իրականացնում. Մարիաննա Ղահրամանյան Պետք չէ վախենալ մեր պատմությունից. կայացավ Ռայմոնդ Հարություն Գեւորգյանի հիմնարար աշխատության շնորհանդեսը