«Թրամփի երթուղին» առաջ մղելով՝ Բաքվից Երևանին թելադրում են Մոսկվայի հետ բանակցությունների տրամաբանությունը

Անդրեյ Արեշևը «Նոև կովչեգ»-ի համար

Հունվարին տեղական լրատվամիջոցներին տված իր հարցազրույցում Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը մանրամասն պատմեց տրանսպորտային հաղորդակցության կարգավորման ծրագրերի մասին՝ Արաքս գետի հյուսիսային ափի երկայնքով, ենթադրյալ  «Թրամփի երթուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» (Trump Route for International Peace and Prosperity, TRIPP)-ի ուղղությամբ, որին Բաքուն անվանում է «Զանգեզուրի միջանցք»։ «...Դեպի Հայաստանի հետ սահման տանող մեր ճանապարհները՝ թե՛ երկաթուղային, թե՛ ավտոմոբիլային, կարելի է ասել, շուտով ամբողջությամբ պատրաստ կլինեն: Ավտոմոբիլային ճանապարհը պատրաստ է գրեթե 95 տոկոսով: Երկաթուղու ֆիզիկական պատրաստվածությունը 70 տոկոս է: Մենք կարող ենք արագացնել աշխատանքը։ Սակայն դրա հատուկ անհրաժեշտությունը չկա, քանի որ Հայաստանի տարածքում աշխատանքները դեռևս չեն սկսվել։ Այնտեղ անհրաժեշտ է կառուցել 42 կիլոմետր երկարության ճանապարհ։ Զուգահեռաբար, Նախիջևանի տարածքում ճանապարհի մեծ մասն արդեն պատրաստ է…»։ Ճանապարհի մնացած մասը բաց է օտարերկրյա ներդրողների համար, հայտնել է Ալիևը՝ հավելելով, որ «այս նախագծի լիակատար ավարտից հետո դրա թողունակությունը կկազմի 15 միլիոն տոննա… Զանգեզուրի միջանցքի բացումից հետո կվերականգնվի Խորհրդային Միության տարիներին գոյություն ունեցած Խորհրդային Միություն-Իրան ճանապարհը։ Այսինքն՝ Ռուսաստան-Բաքու-Աղբենդ-Հայաստան-Նախիջևան-Ջուլֆա-Պարսից ծոց երթուղին կդառնա Հյուսիս-Հարավ երթուղու երկրորդ ճանապարհը… Բեռները կկուտակվեն Ադրբեջանում և այստեղից կուղարկվեն տարբեր ուղղություններով։ Այդ պատճառով Զանգեզուրի միջանցքի իրականացումը պետք է դիտարկվի որպես լուծված հարց։ Ես չեմ հավատում, որ Հայաստանը կարող է խուսափել այս հարցից. դա կարելի է  գնահատել որպես ինքնասպանություն։ Մանավանդ եթե հաշվի առնենք, որ Ամերիկայի նախագահ Թրամփը այս երթուղուն տվել է իր անունը, և հիմա դա նրա ճանապարհն է։ Հայաստանից եկող նորությունները նույնպես ցույց են տալիս, որ այս տարի ծրագրվում է ճանապարհի ֆիզիկական շինարարությունը»։

Իսկապես, դեռևս անցած տարեվերջին ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը խոստացավ, որ «Թրամփի երթուղու» ենթակառուցվածքների շինարարությունը կսկսվի 2026 թվականի երկրորդ կեսին. «Այս ուղղությամբ ակտիվ աշխատանքներ են տարվում: Ինչպես ավելի վաղ, այնպես էլ հիմա մենք շահագրգռված ենք արագ ապաշրջափակմամբ և “TRIPP”-ի ենթակառուցվածքների գործարկմամբ: Մենք կարծում ենք, որ դրանցից առաջինը կարող է լինել երկաթուղին: Այդ երկաթուղով էլ Հայաստանը կապ կհաստատի արտաքին շուկաների հետ, կկարողանա արտահանել ու ներմուծել, և Ադրբեջանը նույնպես կկարողանա անցնել Հայաստանի տարածքով, և ըդհանրապես երրորդ երկրներ՝ Պորտուգալիան ու Կենտրոնական Ասիայի երկրները, կկարողանան կապեր հաստատել միմյանց հետ»: Ամերիկացի գործընկերների հետ ինտենսիվ աշխատանքներ են տարվում՝ պայմանները, իրավունքները և պարտավորությունները մանրամասնելու համար. «Հուսով եմ, որ առաջիկա օրերին և շաբաթներին մենք կունենանք առաջին հնարավոր փաստաթուղթը»: «Ներկայումս մենք մեր ամերիկացի գործընկերների հետ ինտենսիվ բանակցություններ ենք վարում “TRIPP” ցանցի զարգացման նախագծի իրականացման ընդհանուր պայմանների շուրջ»,- իր հերթին հաղորդեց Փաշինյանը՝ բացատրելով, որ այս նպատակով կազմակերպվող “TRIPP” ընկերությունը կլինի Հայաստանում գրանցված համատեղ ձեռնարկություն: Այն իրավունք կստանա զարգացնելու երկաթուղային և ավտոմոբիլային ճանապարհների, նավթի և գազատար խողովակաշարերի, ինչպես նաև օպտիկամանրաթելային մալուխների անհրաժեշտ ենթակառուցվածքները: «Մենք այս զարկերակների իրականացման և կառուցման փուլին կանցնենք արդեն մյուս տարի»։

Պետք է ենթադրել, որ Նիկոլ Փաշինյանը առանձնապես չի կասկածում «Քաղաքացիական պայմանագրի» հաջողությանը 2026 թվականի հունիսին նշանակված խորհրդարանական ընտրություններում, ինչը լրացուցիչ խթան կտա Հայաստանի ինտեգրմանը Բաքվի և Անկարայի հաղորդակցական նախագծերին, որոնք վերջին ժամանակներս հատկապես ակտիվորեն մշակվում են փորձագիտական ​​մակարդակով: Այս ջանքերի վառ արտացոլումն էր Ամերիկա-ադրբեջանական առևտրի պալատի կազմակերպած ներկայացուցչական կլոր սեղանը, որի մասնակիցները քննարկեցին «Թրամփի երթուղու» դերը՝ որպես «Կենտրոնական Եվրասիայում ԱՄՆ-ի նորացված ռազմավարական ներգործության առանցքային տարրերից մեկը»: Միջոցառման ընթացքում նշվեց, որ “TRIPP” նախաձեռնությունը տարածաշրջանային կապվածության նախագծերի նոր սերունդ է, որը տարբերվում է պետական-մասնավոր մոդելով՝ բիզնեսի վրա կենտրոնացմամբ և երկարաժամկետ առևտրային կայունության վրա շեշտադրմամբ: Պալատի գործադիր տնօրեն Նատիգ Բախիշովի խոսքով՝ “TRIPP”-ը դուրս է գալիս տարանցման ավանդական ընկալման շրջանակներից՝ միավորելով ներդրումները ենթակառուցվածքների մեջ, կարգավորչական համակարգումը և մասնավոր հատվածի մասնակցությունը միասնական ռազմավարական հայեցակարգի շրջանակներում: Միջանցքը դարձել է Հարավային Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի երկրների հետ ԱՄՆ-ի նորացված ներգործության որոշիչ տարր՝ «ավելի քան մեկ տասնամյակի ընթացքում առաջին անգամ առաջարկելով շուկայական լուծումներ տարածաշրջանային ինտեգրման և կապվածության ոլորտում»:

«ԱՄՆ-ի մասնակցությունը կօգնի այս նախաձեռնությունը վերածել Հարավային Կովկասի, Կենտրոնական Ասիայի և այլ տարածաշրջանների համար շոշափելի օգուտների: Ես ողջունում եմ մեր ադրբեջանցի գործընկերների հետ կառուցողական փոխներգործությունը և այն փաստը, որ քննարկումներն այժմ ընթանում են դեպի զարգացման կոնկրետ նախագծեր: Համագործակցության այս գործնական ձևաչափը չափազանց կարևոր է իրական տնտեսական և սոցիալական արդյունքների հասնելու համար»,– ասել է Վաշինգտոնում Հայաստանի դեսպան Նարեկ Մկրտչյանը: Միջոցառման մասնակիցները համակարծիք էին, որ “TRIPP”-ը եզակի հարթակ է տրամադրում Ամերիկայի ռազմավարական առաջնահերթությունները տարածաշրջանային և միջտարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման գործընթացների հետ համաձայնեցնելու համար՝ առաջարկելով մասշտաբային և առևտրային առումով կենսունակ կապվածության մոդել Հարավային Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի համար:

Այսպիսով, առանց սահմանների առևտրի և համընդհանուր բարգավաճման մասին խոսակցությունների քողի տակ եռանդուն կերպով առաջ է մղվում Սպիտակ տան «գործարար հովանոցի» ներքո հետխորհրդային կովկասյան երեք պետությունների տարածաշրջանային դաշինքի գաղափարը՝ հետագայում դեպի Կենտրոնական Ասիայի երկրներ ընդլայնմամբ։ Ինչպես աշխարհագրական դիրքի, այնպես էլ տարածաշրջանային նկրտումների ուժով կապող օղակի դերին հավակնում է Ադրբեջանը, որի տարածքում հատվում են միջօրեականային և աշխարհագրական լայնության տրանսպորտային երթուղիները։ Այս առումով դժվար թե պատահական էր Փաշինյանի կոչը՝ «Ռուսական երկաթուղիներ» բաց բաժնետիրական ընկերության (ՕАО «РЖД») ուժերով շտապ կարգով սկսել Երասխից մինչև Նախիջևանի սահման, Ախուրիկից մինչև Թուրքիայի հետ սահման, ինչպես նաև Իջևանից  մինչև Ղազախ հատվածների վերականգնումը։

Հայաստանում որոշ դիտորդների կարծիքով՝ Բաքուն հայ-թուրքական և հայ-իրանական սահմաններից ռուս սահմանապահների դուրսբերման ժամկետներ է սահմանել, իսկ Փաշինյանի կառավարությունը կարող է նույնիսկ ամբողջությամբ խլել երկրի երկաթուղիների վերահսկողությունը «Ռուսական երկաթուղիներից»։ Փաշինյանի խոսքով, որը լրագրողների հետ զրույցում խոսել է Սանկտ Պետերբուրգում Ռուսաստանի նախագահի հետ իր բանակցությունների մասին, ասել է. «Հայաստանի կառավարությունը կարող է [Ադրբեջանին և Թուրքիային սահմանակից վերը հիշատակված հատվածները] դուրս բերել [ռուսական] կոնցեսիայից, և մենք այդ վերանորոգման աշխատանքները կանենք մեր պետական ​​բյուջեի միջոցների հաշվին, եթե հանկարծ պարզվի, որ Ռուսաստանը ինչ-որ խնդիրներ ունի կամ այդ աշխատանքների իրականացման հետ կապված ինչ-որ խնդիր է տեսնում»։

Այնինչ, ինչպես հետևում է Հարավային Կովկասի ուսումնասիրությունների կենտրոնի ղեկավար Ֆարհադ Մամեդովի սոցիալական ցանցերում գրառումից, Բաքվից Փաշինյանին ասել են, թե ինչպես և ինչի մասին նա պետք է խոսի Մոսկվայի հետ։ Օրինակ՝ «Հայաստանը հայտարարում է, որ [ինքը] ԵԱՏՄ-ի միակ երկիրն է, որը սահման չունի ԵԱՏՄ-ի մյուս երկրների հետ և կարող է, որպես բացառություն, թույլ տալ այլ երկրներից ապրանքների և բեռների անցումը իր տարածքով՝ առանց ԵԱՏՄ կանոնների։ Երկաթուղիների վերաբերյալ՝ «կոնցեսիոն պայմանագրի համաձայն՝ Հարավկովկասյան երկաթուղին (ЮКЖД) պետք է (!) ներդրումներ կատարի. սա նրա պարտականությունն է։ Հրաժարվելու դեպքում Հայաստանի կառավարությունը կարող է լուծել կոնցեսիան»։ Ինչ վերաբերում է ռուս սահմանապահների վտարմանը, ինչպես գրում է Մամեդովը, «Հայաստանում կհետաձգեն ընտրություններից հետո, Փաշինյանի հաղթանակի դեպքում մյուս տարեվերջին Հայաստանը կարող է դնել հայ-իրանական և հայ-թուրքական սահմաններից ռուս սահմանապահների դուրսբերման հարցը»։

Ինչպես երևում է, Բաքվի մեթոդական ձեռնարկը Երևանում ամբողջությամբ կատարվում է, իսկ որոշ բաներում նույնիսկ ստեղծագործաբար լրամշակվում, այնպես որ՝ չի բացառվում, որ որևէ արտակարգ իրադարձության բացակայության դեպքում 2026 թվականի համար ամեն բան շատ թե քիչ կանխորոշված ​​է։ Մոսկվայում առայժմ հետևում են տեղի ունեցող երևույթներին՝ պարբերաբար հիշեցնելով կովկասյան այս փոքրիկ երկրի համար Ռուսաստանի հետ համագործակցության կարևորության մասին։ Այսպես՝ Երևանում վերջերս «Նոև կովչեգ»-ին տված հարցազրույցում Ռուսաստանի դեսպան Սերգեյ Կոպիրկինը ենթադրել է, որ “TRIPP” նախագծի իրականացումը որոշ չափով կարող է «վնասել» Հայաստանի ԵԱՏՄ անդամակցությանը։ Մոսկվայի դիրքորոշումը շատ բանով պայմանավորված է աշխարհաքաղաքական ու տնտեսական բարդ իրադրությամբ երկարատև զինված հակամարտության մեջ Ռուսաստանին ներքաշելու պայմաններում և Իրանում դրամատիկ իրադարձություններով, ինչը կարող է բացասաբար ազդել Հյուսիս-Հարավ միջազգային տրանսպորտային միջանցքի նախագծի իրականացման վրա։

Ինչպես գրում է տնտեսագետ Ալեքսանդր Կարավաևը. «Զանգեզուրի միջանցքի հայկական հատվածի զարգացումը, որը Երևանը փաստացիորեն հանձնել է ամերիկյան կողմի արտապատվիրակմանը, Մոսկվային սկզբունքորեն չի անհանգստացնում: 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարության տրանսպորտային դրույթների իրականացման ուշադիր վերլուծության դեպքում ակնհայտ է դառնում, որ «Ռուսական երկաթուղիները» ակտիվ դեր չի խաղացել այս գործընթացներում», քանի որ «նոր շինարարության վրա կապիտալ ծախսերի և նման նախագծերի պոտենցիալ շահութաբերության միջև եղած տարբերությունը չափազանց մեծ է: Լրացուցիչ գործոն է «Ռուսական երկաթուղիների» ներդրումային ծրագրի կայուն կրճատումը, որի ծավալը 2026 թվականին կկազմի 713.6 միլիարդ ռուբլի: Համեմատության համար ասենք, որ 2025 թվականին այն կազմել է 890.9 միլիարդ ռուբլի, իսկ 2024 թվականին 1.27 տրիլիոն ռուբլի»: Այս դինամիկան «Ռուսական երկաթուղիների» հայկական ակտիվների վրա պրոյեկտելով՝ պարզ է դառնում, որ Մոսկվայի համար ավելի նպատակահարմար է քաղաքական հավանություն տալ այլ խաղացողների կողմից նոր գծերի կառուցմանը (ընդգծումը մերն է - խմբ.) և կենտրոնանալ արդեն գոյություն ունեցող ենթակառուցվածքների շահագործման ու արդիականացման վրա: Ռուսական կողմը վերջին տարիներին փաստացիորեն հենց այս գիծն է հետապնդում։

Անդրեյ Արեշև

Այս թեմայով Փաշինյանի «դիվերսիֆիկացման» քաղաքականությունը Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր 2 է «Գունավոր հեղափոխությունները»՝ հիբրիդային զենք Ֆաշիզմի ​​քարոզչությունը Հայաստանում անընդունելի է Արցախցի պատանի նկարչուհի Եվա Դանիելյան. «Միևնույն է, ես նկարելու եմ» Ֆուտբոլի պաշտոնյաների ոչ ֆուտբոլային կրքերը