Խաչատուր Սուքիասյանը (Գռզո)՝ գործարա՞ր, պատգամավո՞ր, թե՞ Թուրքիայի և Ադրբեջանի շահերի հաղորդիչ

Հակակոռուպցիոն ազգային նախաձեռնության (ՀԱՆ) սույն հետաքննությունը վերաբերում է իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունից Հայաստանի Ազգային ժողովի պատգամավոր Խաչատուր Սուքիասյանին։ Խոսքը ոչ թե մասնավոր գործարարի կամ 1990-ականների նախկին օլիգարխի մասին է, այլ ներկայիս իշխանության ​​ներկայացուցչի մասին, որի բիզնես շահերը և հանրային դիրքորոշումները անմիջական  ներգործություն են ունենում պետական որոշումների վրա ռազմավարական տեսանկյունից զգայուն ոլորտներում ։

Նա երբեք չէր ուշանում և միշտ ճիշտ ժամանակին  ճիշտ տեղում էր

Ո՛չ 1990-ականների սեփականաշնորհումից, ո՛չ հայ-թուրքական բիզնես նախաձեռնություններից, ո՛չ խորհրդարանից՝ լինելով արդեն դոլարային միլիոնատեր, ո՛չ 2018 թվականից հետո պետական ​​գնումներից, ո՛չ Հայաստանի Հանրապետության №1 օդանավի շահագործումից։

Եվ այսօր էլ նա կրկին առաջինն է՝ երկիրը Թուրքիայից և Ադրբեջանից վտանգավոր տնտեսական կախվածության մեջ ներքաշելու գործում։

Խաչատուր Սուքիասյանի պատմությունը «հաջողակ ձեռնարկատիրոջ», «պրագմատիկ քաղաքական գործչի» պատմություն չէ և ոչ էլ «ժամանակին համընթաց քայլող բարեփոխիչի» պատմություն։ Սա մի մարդու պատմություն է, որը երեք տասնամյակների ընթացքում մշտապես հայտնվել է այնպիսի կետերում, որտեղ պետական որոշումները վերածվում են մասնավոր շահի, իսկ արտաքին տնտեսական «նախաձեռնությունները»՝ ճնշման գործիքների։

2021 թվականին Սուքիասյանը խորհրդարան մտավ արդեն միլիարդավոր կարողությամբ՝ հայտարարագրելով միլիոնավոր դոլարներ, եվրոներ ու դրամներ։ Նա չէր եկել կարիերայի կամ ամբիոնի համար։ Նա եկավ՝ ունենալով կապիտալ։ Եվ հենց դրանից հետո նրա բիզնեսները արագացված հասանելիություն ստացան պետական ​​ռեսուրսներին՝ պետական ​​պայմանագրերին, շուկաներին, կարգավորիչ զիջումներին, որոնք ուրիշների համար անհասանելի էին մնում կամ պահանջում էին քաղաքական հավատարմություն։ Ձևականորեն օրենքը պահպանված է։ Փաստացիորեն օրենքի բովանդակությունը ոչնչացված է։

Վառելիք, ապահովագրություն, պետական ​​ավտոկայանատեղիներ, հողատարածքներ, կառուցապատում, ավիացիա՝ բոլոր առանցքային ոլորտներում Սուքիասյանների ընտանիքին կապակցված կառույցները հայտնվեցին պետությունից առաջինը օգուտ ստացողների շարքում։ Կամ դարձան միակները։ Կամ այնպիսիները, որոնց համար մրցակցությունը վերածվել  է ձևականության։

Նրա ընտանիքի հետ կապակցված ավիաընկերությունը (“Flyone Armenia”) դարձավ Հայաստանի Հանրապետության պետական ​​ինքնիշխանության խորհրդանիշի` № 1 ինքնաթիռի օպերատորը, այն ինքնաթիռի, որով թռչում է երկրի վարչապետը, ինչը փաստացիորեն բարձրագույն իշխանության շարժունակությունը կախվածության մեջ դրեց մասնավոր կառույցից: Այդ ավիաընկերությունը առաջինն էր նաև, որ թուրքական իշխանություններից թույլտվություն ստացավ կատարելու Երևան-Ստամբուլ չվերթներ: Նախագիծը ներկայացվեց որպես տնտեսական ու մարդասիրական, բայց հենց սկզբից այն անշահավետ էր և ամբողջովին կախված էր Անկարայի որոշումներից: 2023 թվականին Թուրքիան փակեց իր օդային տարածքը, և երթուղին փաստացի վերացավ։ Ինքնիշխանությունն ավարտվեց այնտեղ, որտեղ սկսվում էր թուրքական «անջատել» կոճակը:

Այսօր այս սցենարը վերարտադրվում է ավելի զգայուն՝ վառելիքի ոլորտում։ «Էժան բենզինի» և «բյուջեի խնայողության» կարգախոսների տակ Հայաստանը սկսեց վառելիք գնել Ադրբեջանի պետական «ՍՈԿԱՐ» (​​SOCAR) ընկերությունից, որը Ադրբեջանի պաշտպանական բյուջեի գլխավոր ֆինանսական սյուներից մեկն է։ Ներմուծումը իրականացվում է նաև Սուքիասյան ընտանիքին պատկանող ընկերության կողմից։ Սա նշանակում է հայկական ֆինանսական միջոցների անմիջական ներգրավվածություն այն պետության տնտեսության մեջ, որի հետ Հայաստանը հակամարտության մեջ է, և որը այդ եկամուտները բացահայտորեն ներդնում է իր ռազմական մեքենայի մեջ։

Հայ-թուրքական տնտեսական նախաձեռնություններում նրա ներգրավվածությունը ամրագրված է առնվազն 1996 թվականից՝ ՀԱԳՄ (Հայաստանի արդյունաբերողների և գործարարների միություն՝ UMBA)-ի ստեղծման պահից, որը միջսահմանային երկխոսության ուղղությամբ աշխատող առաջին բիզնես հարթակներից մեկն էր։ Այն ժամանակ նա առաջինն էր։ Այսօր նա կրկին առաջինն է։ Ոլորտները փոխվում են, բայց տրամաբանությունը չի փոխվում։

Մենք հրապարակում ենք հետաքննություն այն մոդելի վերաբերյալ, որտեղ անձնական «պրագմատիզմը» փոխարինում է ազգային շահերին, իսկ պետությունն աստիճանաբար սովորում է կախվածությանը՝ որպես նորմայի։

Այս հետաքննությունն այն մասին է, թե ինչպես են Հայաստանին վարժեցնում այն մտքին, թե ինքնիշխանությունը ծախսատար է։

Խաչատուր Սուքիասյան. քրեական կապիտալ, քաղաքականություն և ազդեցության վերաբաշխում

Հասկանալու համար, թե ինչպես է Խաչատուր Սուքիասյանը հայտնվել այն կետում, որտեղ մասնավոր բիզնեսը ձևավորում է պետական ​​կախվածություններ, անհրաժեշտ է վերադառնալ կապիտալի նախնական կուտակման ժամանակաշրջանին։

Հենց 1990-ականներին՝ վաուչերային սեփականաշնորհման և ուժային կլանների ձևավորման շրջանում, ստեղծվեց մի մոդել, որում տնտեսական ազդեցությունն ուղղակիորեն փոխակերպվում էր քաղաքականի։

1990-ականների կեսերին ուժի գլխավոր կենտրոն դարձավ ներքին գործերի նախարար Վանո Սիրադեղյանի կլանը։ Այս շրջանակի ներսում ուժեղացավ Սուքիասյանը, որին լրատվամիջոցները կոչում էին առաջին քրեական օլիգարխ և կապիտալի ու իշխանության միաձուլման խորհրդանիշ։

1994 թվականը և վաուչերային սեփականաշնորհումը ծնեցին նոմենկլատուրային կապիտալիզմ։ Սուքիասյանն առաջինը ստացավ պետական ​​արտոնություններ և փորձարկեց ոչ մրցակցային բիզնեսի մոդելներ՝ գլխավորելով ընտանեկան «Սիլ Գրուպ» հոլդինգը։ 1990-ականների կեսերին կոնցեռնը ներառում էր մոտ 25 ընկերություն, այդ թվում՝ «Բջնի» հանքային ջրերի գործարանը (մինչև 2008 թվականը), «Գոֆրոտարա»-ն, Երևանի կահույքի գործարանը, «Պոլիպլաստ»-ը, Սևանի ալրաղացի գործարանը և այլ ակտիվներ։

1998 թվականին Տեր-Պետրոսյանի հեռանալուց հետո նա կորցրեց իր № 1 օլիգարխի կարգավիճակը, բայց պահպանեց իր կապիտալն ու ազդեցությունը։ 1999 թվականին նա դարձավ Ազգային ժողովի պատգամավոր (վերընտրվեց 2003 և 2007 թվականներին)՝ զարգացնելով բիզնեսը նոր էլիտաներում՝ առանց նախկին մենաշնորհային արտոնությունների։

2008 թվականի փետրվարին նա հրապարակավ աջակցեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանին նախագահական ընտրություններում։

2008 թվականի մարտի 1-2-ի իրադարձություններից հետո (10 զոհ, 200-ից ավելի վիրավոր) նա զրկվեց անձեռնմխելիությունից, հեռակա կարգով ձերբակալվեց, հայտարարվեց հետախուզման մեջ և թաքնվեց։

2009 թվականին նա կամավոր հանձնվեց, կալանքը փոխարինեցին երկրից դուրս չգալու ստորագրությամբ։ 2011 թվականին գործը փակվեց ապացույցների բացակայության պատճառով։

Նրա ընդհատակ անցնելու ընթացքում իշխանությունները ստուգումներ նախաձեռնեցին և առգրավեցին «Բջնի» գործարանը։ Ձեռնարկությունը սնանկացավ, նրա ունեցվածքը աճուրդի հանվեց, և երկրորդ փուլում բաժին հասավ իշխանական պատգամավոր Ռուբեն Հայրապետյանին («Նեմեց Ռուբո»)՝ ավելի քան 4 միլիարդ դրամով։ Սուքիասյանը ​​հայց ներկայացրեց ՄԻԵԴ (Մարդու իրավունքների եվրոպական դատական)՝ գործընթացը որակելով որպես քաղաքական հետապնդում և պահանջելով փոխհատուցում իր բիզնեսին պատճառված վնասի համար։

2010 թվականի նոյեմբերից մինչև 2011 թվականի հոկտեմբերը նա ապրել է Գերմանիայում, հետո վերադարձել է Երևան։

Խաչատուր Սուքիասյան. 1990-ականների վերաբաժանումից մինչև հեղափոխություն

1990-ականների վերջից մինչև 2018 թվականը Խաչատուր Սուքիասյանի համար քաղաքական ադապտացիայի շրջան էր։ Կորցնելով գլխավոր օլիգարխի կարգավիճակը՝ նա պահպանեց իր կապիտալն ու ազդեցությունը՝ հետևողականորեն տեղավորվելով իշխանական փոփոխվող փոխդասավորությունների մեջ՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ժամանակներից մինչև «թավշյա հեղափոխությունը»։

Այս հատվածը կարևոր է նրանով, որ ցույց է տալիս, որ քաղաքական ռեժիմների փոփոխությունը չի ոչնչացրել նրա դիրքորոշումները, այլ միայն փոխել է դրանց իրականացման ձևը։

2008 թվականին Սուքիասյանը և Փաշինյանը հայտնվեցին Տեր-Պետրոսյանի կողմնակիցների նույն ճամբարում։ 2013-ից մինչև 2018 թվականները նա ֆինանսավորել է “Araratnews.am” և “Zarkerak.am” լրատվամիջոցները, որտեղ գլխավոր խմբագիրը Ալեն Սիմոնյանն էր, որն այժմ Ազգային ժողովի խոսնակն է և նրա քաղաքական հովանավորյալը։

Սուքիասյանը 2018 թվականի հեղափոխությանն աջակցեց համերաշխությունից ելնելով և  Սարգսյանի հետ հակամարտության պատճառով։ Իշխանափոխությունից հետո նա դարձավ նոր համակարգի շահառու՝ բայց առանց բարձր պաշտոնների։

2021 թվականի հունիսի 20-ի արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններում իշխող կուսակցության ցուցակներում ընդգրկվեցին խոշոր ձեռնարկատերեր, այդ թվում՝ Խաչատուր Սուքիասյանը և Գուրգեն Արսենյանը: Գլխավոր հարցն այն չէր, թե ով էր մտնում իշխանություն, այլ այն, թե ինչ կապիտալով։

Խաչատուր Սուքիասյանի հայտարարագիրը թույլ է տալիս մեզ արձանագրելու նրա իշխանության վերադառնալու մեկնարկային կետը՝ կապիտալի և ակտիվների ծավալը, որոնցով 2021 թվականին նա մտավ խորհրդարան։

Սուքիասյանների բիզնես կայսրության վերելքը 2018 թվականից հետո

2018 թվականի իշխանափոխությունից հետո Խաչատուր Սուքիասյանի ընտանեկան կառույցները չկորցրին իրենց դիրքերը, այլ ընդհակառակը՝ նրանք արագացված հասանելիություն ստացան պետական ​​ռեսուրսներին՝ արդեն նոր քաղաքական հռետորաբանության պայմաններում։

Այսպես կոչված «թավշյա հեղափոխությունից» հետո Սուքիասյանների ընտանեկան «Սիլ Կոնցեռն» հոլդինգը դարձավ Հայաստանի ռեսուրսային և վարչական շուկաների հիմնական շահառուներից մեկը։ Կապիտալի և պետական ​​պայմանագրերի ծավալների աճը տեղի էր ունենում արդեն նոր քաղաքական պայմաններում և զուգակցվում էր պետական ​​գնումներին հասանելիության արագացմամբ։ Հենց այդ ժամանակահատվածում ընտանիքի բիզնես կառույցները սկսեցին համակարգված ներկայություն ունենալ ռազմավարական առումով զգայուն հատվածներում, առաջին հերթին՝ վառելիքի ոլորտում։

2025 թվականի «ադամանդի սկանդալը» և կապը Խաչատուր Սուքիասյանի հետ

Խաչատուր Սուքիասյանի բիզնես կայսրության համատեքստում առանձին և առավել զգայուն դրվագ էր 2025 թվականի այսպես կոչված «ադամանդի սկանդալը». մի պատմություն, որտեղ իրավապահ մարմինների պաշտոնական հայտարարությունները զուգորդվում են ոչ պաշտոնական կապերի, անվանական ունեցվածքի և նախկինում հաջող բիզնեսի կտրուկ անկման հետ։

2025 թվականի հունիսին Ռուսաստանի Դաշնության ԱԴԾ-ն (Անվտանգության դաշնային ծառայություն) և Քննչական կոմիտեն հայտնեցին «Ալռոս» ընկերությունից ադամանդներ գողանալու, այնուհետև Հայաստան մաքսանենգ ճանապարհով տեղափոխելու սխեմայի չորս մասնակիցների ձերբակալման մասին: Ըստ ԱԴԾ-ի՝ արտահանումը ղեկավարում էին հայաստանցի Բաղիկյան եղբայրները, որոնք թաքնվել էին և միջազգային հետախուզման մեջ էին: Խուզարկությունների ընթացքում առգրավվել է մոտ 200 հազար կարատ տեխնիկական ադամանդ, որն օգտագործվում էր ավելի թանկ հումքին փոխարինելու համար: Այդ փաստով հարուցվել է քրեական գործ:

ՌԴ ԱԴԾ-ն հայտարարեց, որ մաքսանենգությունն իրականացվել է «Էյ.Դի.Էմ. Դայմոնդս» (ADM Diamonds) ընկերության միջոցով, որի շահառուն, ըստ ռուսական կողմի, կապված է Հայաստանի Ազգային ժողովի պատգամավոր Խաչատուր Սուքիասյանի հետ: Նույն օրը Սուքիասյանի մամուլի քարտուղար Աննա Մկրտչյանը հրապարակավ հերքեց այս տեղեկությունը՝ հայտարարելով, որ պատգամավորը որևէ կապ չունի նշված ընկերության հետ:

Այս առումով բաց է մնում Ռուսաստանի ԱԴԾ-ի հայտարարություններում նշված «ադամանդի գործի» հետ Խաչատուր Սուքիասյանի ունեցած կապի բնույթի և աստիճանի մասին հարցը, որին մինչև հիմա հրապարակային որևէ միանշանակ պատասխան չի տրվել։

Սուքիասյանների ավիաընկերությունը՝  օդանավերի №1 շահագործողը

“FlyOne Armenia” ավիաընկերությունը Հայաստանի քաղաքացիական ավիացիայի շուկա մուտք գործելու պահից ի վեր ուշադրություն գրավեց ոչ միայն որպես նոր ավիափոխադրող, այլև ընկերության սեփականության կառուցվածքի հետ կապված: Լրագրողական հետաքննությունները և բաց կորպորատիվ աղբյուրները ցույց են տալիս դրա կապակցվածությունը Խաչատուր Սուքիասյանի ընտանիքի հետ՝ հարազատների և “SIL Group” ընկերության անմիջական մասնակցության միջոցով:

Հրապարակված տվյալների համաձայն՝ Խաչատուր Սուքիասյանի եղբայրը՝ Էդուարդ Սուքիասյանը, անմիջականորեն տիրապետում է “FlyOne Armenia”-ի բաժնետոմսերի 20 %-ին։ Բաժնետոմսերի ևս 9 %-ը պատկանում է “SIL Capital” ընկերությանը։

“FlyOne Armenia”-ի ընդհանուր սեփականության ընդհանուր կառուցվածքը հետևյալ տեսքն ունի՝

• 46 % – մոլդովական “FlyOne S.R.L.” ընկերություն,
• 54 % – հայկական ֆիզիկական և իրավաբանական անձինք:

Ընդ որում, Խաչատուր Սուքիասյանը ավիաընկերության գրանցամատյաններում չի երևում որպես անմիջական բաժնետեր։ Այնուամենայնիվ, մի շարք լրատվամիջոցներ ու լրագրողական հետաքննություններ “FlyOne Armenia”-ն բնութագրում են որպես Սուքիասյանների ընտանեկան բիզնես՝ մատնանշելով անվանական սեփականատերերի և ընտանիքի հետ կապված անձանց ներկայությունը՝ ներառյալ մերձավոր ազգականները։

2022 թվականին Խաչատուր Սուքիասյանը հրապարակավ մեկնաբանեց նաև իր ընտանիքի կապը ավիաընկերության հետ՝ հայտարարելով, որ ինքը դրա հիմնադիրը չէ, սակայն իր ընտանիքի առանձին անդամներ բաժնետերեր են։

Քաղաքական համատեքստ և հնարավոր նախընտրություններ

Այս համատեքստում առավել ակնհայտ դրվագներից մեկը Հայաստանի Հանրապետության պետական ​​ինքնաթիռի շահագործումն էր։

2023 թվականի սեպտեմբերից ի վեր ավիաթռիչքների առցանց հետևման միջազգային ծառայություններում, մասնավորապես՝ “FlightAware”-ում, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և նախագահ Վահագն Խաչատուրյանի արտասահմանյան չվերթները սկսեցին նշվել  FIE4001 և FIE4002 ծածկագրերով։

Երևան-Ստամբուլ երթուղին. քաղաքական որոշում, առևտրային ձախողում և կախվածություն թուրքական երկնքից

Մինչև “FlyOne Armenia”-ի № 1 օպերատոր դառնալը ավիաընկերությունը գործարկել է Երևան-Ստամբուլ երթուղին, որը հենց սկզբից կախված էր թուրքական իշխանության որոշումներից։

2022 թվականի սկզբին “FlyOne Armenia”-ն թույլտվություն ստացավ թուրքական իշխանություններից Երևան-Ստամբուլ-Երևան երթուղով չվերթներ իրականացնելու համար։

2022 թվականի փետրվարի 2-ից սկսվեցին ուղիղ չվերթները «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայանից։

Երթուղին գործարկվեց դրա ռազմավարական և սոցիալական նշանակության մասին հայտարարությունների ֆոնին՝ չնայած ուղևորափոխադրումների կայուն պահանջարկի բացակայությանը։

Քաղաքական փաստարկում

Երթուղու գործարկման նախօրեին Խաչատուր Սուքիասյանը, հայտարարելով  ավիաընկերության հետ պաշտոնական կապի բացակայության մասին, հրապարակավ աջակցեց չվերթների բացմանը։

Իր մեկնաբանություններում նա մատնանշեց Թուրքիայում հայկական մեծ համայնքի առկայությունը, արտերկրում աշխատող կամ աշխատանք փնտրող հայ քաղաքացիների զգալի թիվը։

Այսպիսով, երթուղու մեկնարկը ուղեկցվել է քաղաքական-տնտեսական հռետորաբանությամբ, որը չի հիմնավորվել ուղևորափոխադրումների իրական ծավալի վերլուծությամբ։

Չվերթների փաստացի ծանրաբեռնվածությունը

Փորձագետների կանխատեսումները հաստատվեցին արդեն շահագործման առաջին փուլում։

Երևանից Ստամբուլ առաջին չվերթով թռան 65 ուղևորներ։

Հետադարձ չվերթով՝ 30-ից մի փոքր ավել։

Ընդ որում, ավիաընկերությունն օգտագործում էր “Airbus A320” ինքնաթիռներ, որոնք հաշվարկված էին մոտավորապես 180 ուղևորի համար: Փաստացի բեռնվածությունը մի ուղղությամբ կազմում էր 40 %-ից պակաս և մոտավորապես 20 %՝ հակառակ ուղղությամբ, ինչը կասկածի տակ դրեց երթուղու տնտեսական նպատակահարմարությունը նրա աշխատանքի առաջին իսկ օրերից:

Չվերթների շարունակությունը և քաղաքական գործոնը

Չնայած ցածր բեռնվածության գործակիցներին՝ չվերթները շարունակվեցին մինչև 2023 թվականը։

Իրավիճակը փոխվեց 2023 թվականի գարնանը, երբ Թուրքիան փակեց իր օդային տարածքը հայկական ավիաընկերությունների համար։ Դրա հետևանքով “FlyOne Armenia”-ն  ստիպված եղավ դադարեցնել չվերթները դեպի մի քանի եվրոպական ուղղություններ։ Սահմանափակումների ենթարկվեց նաև Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին սպասարկող ինքնաթիռը։

2023 թվականի մայիսի 3-ին Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար Մևլութ Չավուշօղլուն պաշտոնապես հայտարարեց, որ օդային տարածքի փակման պատճառը Երևանում «Նեմեսիս» գործողության մասնակիցներին նվիրված հուշարձանի բացումն է։ Թուրքիան պահանջեց հուշարձանի ապամոնտաժումը։

Թուրքական ներկայությունը Սուքիասյան ընտանիքի հետ կապված բիզնես ակտիվներում

Խաչատուր Սուքիասյանը հրապարակավ և հետևողականորեն հանդես է գալիս հայ-թուրքական սահմանի բացմանն աջակցությամբ՝ այդ դիրքորոշումը հիմնավորելով տնտեսական նպատակահարմարությամբ: Իր հայտարարություններում նա հարաբերությունների կարգավորումը կապում է բոլոր հարևան պետությունների, այդ թվում՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ ազատ առևտրի հնարավորության հետ: Այս դիրքորոշումը  բազմիցս հնչել է նրա հրապարակային մեկնաբանություններում ու հարցազրույցներում:

Բաց աղբյուրները արձանագրում են Սուքիասյան ընտանիքի հետ կապված բիզնես կառույցների մասնակցությունը այն  նախագծերին, որտեղ կա արտահայտված թուրքական առևտրային բաղադրիչ: Մասնավորապես, “SIL Capital” խմբին պատկանող “Rossia Mall” առևտրի կենտրոնում հիմնական վարձակալների թվում են մանրածախ առևտրի թուրքական “LC Waikiki” և “DeFacto” խոշոր ցանցերը։

Հրապարակումներ թուրքական գործարար և քաղաքական շրջանակների հետ հնարավոր շփումների մասին

Բաց աղբյուրներում հրապարակումներ կան նաև Խաչատուր Սուքիասյանի և նրա հետ կապակցված բիզնես կառույցների և թուրքական գործարար ու քաղաքական շրջանակների հետ հնարավոր շփումների մասին: Այս նյութերի հիմնական մասը զետեղված է թուրքական և ադրբեջանական լրատվամիջոցներում, որոնցից շատերն ունեն արտահայտված քաղաքական կամ գաղափարախոսական ուղղվածություն:

Մասնավորապես, թուրքական “Sol Haber” հրատարակությունը հաղորդել է հայկական կողմի և “Kazanci Holding”-ի մաս կազմող թուրքական “Aksa Enerji” էներգետիկ ընկերության միջև ենթադրյալ բանակցությունների մասին՝ Հայաստանի ռազմավարական էներգետիկ ակտիվների հնարավոր վաճառքի կամ վերահսկողության փոխանցման վերաբերյալ։

Հրապարակումներում պնդում էին, որ քննարկման առարկա կարող էր լինել «Հայաստանի էլեկտրական ցանցերը»։ Նույն նյութերում պնդում են նաև, որ բանակցային գործընթացի համակարգումը Երևանի կողմից իբր իրականացնում է Խաչատուր Սուքիասյանը, որին հրապարակումների հեղինակները անվանում են Հայաստանի վարչապետի գլխավոր բիզնես դաշնակիցներից մեկը։

Առանձնակի ընդգծվում է, որ, ըստ այդ աղբյուրների, քննարկումները չեն սահմանափակվել միայն էներգետիկայի ոլորտով։ Մի շարք հրապարակումներում ենթադրություններ են արվում նաև այլ ռազմավարական ակտիվների, այդ թվում՝ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի նկատմամբ վերահսկողությունը թուրքական ընկերություններին փոխանցելու վերաբերյալ խորհրդակցություններին Սուքիասյանի հնարավոր ներգրավվածության մասին։

Հարկ է նշել, որ այս բլոկից վերը նշված բոլոր տեղեկությունները հիմնված են բացառապես արտասահմանյան լրատվամիջոցների հրապարակումների վրա։

«ՍՈԿԱՐ»-ի վառելիքի գնում. ինչպես Սուքիասյան ընտանիքի ընկերությունը սնեց Ադրբեջանի պաշտպանության ոլորտը

Եթե նախորդ դրվագները վերաբերում էին ներքին ռեսուրսների վերաբաշխմանը, ապա վառելիքի գործի պատմությունը հասցնում է արտաքին քաղաքականության ռիսկերի և հակառակորդ պետության հետ անմիջական փոխազդեցության մակարդակին։

2025 թվականի դեկտեմբերին Հայաստան 1300 տոննա ադրբեջանական բենզին մատակարարելու լուրը ուշադրություն գրավեց ոչ այնքան մատակարարման ծավալով կամ Վրաստանով անվճար տարանցմամբ, որքան վառելիքի ծագման աղբյուրով։ Խոսքը պետական «ՍՈԿԱՐ» ընկերության ուղղակի մատակարարումների մասին էր, որը Ադրբեջանի բյուջեի եկամուտների գլխավոր աղբյուրներից մեկն է՝ ներառյալ պաշտպանության և ուժային ոլորտների ֆինանսավորումը։

Այս պատմության մեջ սկզբունքայինը լոգիստիկայի հարցը չէր, այլ գործարքի մասնակիցների՝ ո՛ր ընկերություններն են իրականացել ներմուծումը և ո՛ւմ ֆինանսական միջոցներն են դրա հետևանքով շղթայական մուտք գործել Ադրբեջանի բյուջե։

Ո՞վ էր ներմուծողը

Վառելիքը ներմուծումը իրականացրել են հայկական երկու ընկերություններ՝ «Մեգա Թրեյդ» ՍՊԸ-ն, որը շահագործում է «Ռան Օիլ» (Ran Oil) ավտոբենզալցակայանների ցանցը, և «Շիշա Ուորլդ» (Shisha World) ՍՊԸ-ն։

Բաց տվյալների համաձայն՝ «Մեգա Թրեյդ» ՍՊԸ-ն պատկանում է Խաչատուր Սուքիասյանի ընտանիքին։

«Ռան Օիլ» ցանցը Հայաստանի ամենախոշորներից է։ Երևանում գործել է 9 ավտոբենզալցակայան, մարզերում՝ ավելի քան 20-ը, այդ թվում՝ Շիրակում, Վանաձորում, Աբովյանում, Սևանում, Սիսիանում, Արթիկում, ինչպես նաև սահմանամերձ Հաղթանակ ու Բագրատաշեն բնակավայրերում։

Հանրային հետաքննություններ և համատեքստ

2025 թվականի հունվարին “Factor TV”-ն հրապարակեց հետաքննություն Հայաստանում ապօրինի գործող ավտոբենզալցակայանների վերաբերյալ: Հրապարակման մեջ «Ռան Օիլ» ցանցը նշվել է որպես առանց թույլատրող փաստաթղթերի գործող բենզալցակայանների հատվածի ամենախոշոր մասնակիցը: Պնդում էին, որ ցանցի յոթ կայաններ Երևանում գործում էին ապօրինի:

Դրա հետ մեկտեղ հետաքննության մեջ չի հաղորդվել ընկերության կամ Սուքիասյանի ընտանիքի նկատմամբ որևէ քրեական գործ հարուցվելու կամ պաշտոնական մեղադրանք առաջադրվելու մասին։

«ՍՈԿԱՐ» – ի՞նչ է այն պետական ​​համակարգում

Ադրբեջանական վառելիքի ներմուծման հետևանքները գնահատելու համար սկզբունքորեն կարևոր է հասկանալ մատակարար ընկերության ինստիտուցիոնալ դերը։ «ՍՈԿԱՐ»-ը նավթի շուկայում սովորական առևտրային խաղացող չէ. նրա ֆինանսական գործունեությունը ուղղակիորեն ներկառուցված է Ադրբեջանի պետական ​​բյուջեի համակարգի մեջ և կապված է երկրի պաշտպանության և ուժային բլոկների ֆինանսավորման հետ։

«ՍՈԿԱՐ»-ը Ադրբեջանի պետական ​​նավթագազային ընկերություն է, որը հիմնադրվել է 1992 թվականին և ամբողջությամբ վերահսկվում է Բաքվի կողմից: Ընկերությունը գործել է ոչ թափանցիկ ձևով՝ միջնորդների և պայմանագրերի ճյուղավորված ցանցով, ինչը նպաստել է Ադրբեջանի ավտորիտար ռեժիմի հարստացմանը:

Պետական ​​ֆինանսավորման մոդելը հետևյալն է. նավթ ® հարկեր և «ՍՈԿԱՐ»-ի շահաբաժիններ ® պետական ​​բյուջե ® բանակ և ուժային բլոկ՝ ներառյալ սպառազինության գնումներն ու տեխնիկայի արդիականացումը։

Արևմտյան զեկույցներում «ՍՈԿԱՐ»-ը ուղղակիորեն կոչվել է Ալիևի ռեժիմի ռազմական մեքենայի ֆինանսավորման մեխանիզմներից մեկը, քանի որ նավթի առևտրից ստացված եկամուտները գնում էին կենտրոնական գանձարան։

«ՍՈԿԱՐ»-ը և բանակը. ուղղակի ներարկումներ և պահակախմբի վետերաններ

Բյուջետային եկամուտների միջոցով անուղղակի մասնակցությունից բացի՝ «ՍՈԿԱՐ»-ի գործունեությունը ներառել է նաև պետության զինված ուժերի և ռազմական ենթակառուցվածքների հետ անմիջական փոխազդեցության ձևեր:

Ընկերությունը պաշտոնապես անմիջական ֆինանսական աջակցություն է ցուցաբերել զինված ուժերին.

• Ադրբեջանի Զինված ուժերի օգնության հիմնադրամին փոխանցել է 17 միլիոն ադրբեջանական մանաթ (AZN), մոտ 10 միլիոն ԱՄՆ դոլար,
• աշխատակիցները նույն հիմնադրամի համար հավաքել են ևս 5 միլիոն մանաթ (մոտ 2.94 միլիոն ԱՄՆ դոլար):

«ՍՈԿԱՐ»-ի օբյեկտները պահպանելու համար պաշտոնապես ներգրավվել են պատերազմի վետերանները, ինչը ցույց է տալիս ընկերության ինստիտուցիոնալ կապը ռազմական միջավայրի և ուժային վերնախավի հետ:

2020 թվական. երբ պետական ​​ընկերությունը դարձավ պատերազմի խոսափող

Ֆինանսական և ինստիտուցիոնալ ներգրավվածությունից բացի, «ՍՈԿԱՐ»-ի գործունեությունը ներառել է պետությանը տեղեկատվական և քաղաքական աջակցության տարրեր Արցախում 44-օրյա պատերազմի ընթացքում։

Էժան բենզին՝ թանկ հետևանքներով

Ինչու՞ է Ադրբեջանից ներմուծումը շահութաբեր թվում միայն առաջին հայացքից։

Գնելով վառելիք, որը մատակարարվում է «ՍՈԿԱՐ»-ի մասնակցությամբ շղթայով, Հայաստանը անուղղակիորեն մեծացնում է Ադրբեջանի եկամուտները, որոնք, երկրի ներկայիս բյուջետային մոդելի համաձայն, մասամբ հատկացվում են պաշտպանության և ուժային ոլորտների ֆինանսավորմանը։

Այս փաստն ինքնին սկզբունքային է և չի կորցնում իր նշանակությունը՝ անկախ  մատակարարումների ծավալից։ Այս մոտեցման օրինականացման մեջ էական դեր է խաղում նաև Խաչատուր Սուքիասյանի դիրքորոշումը։

Դրա հետ մեկտեղ Սուքիասյանի հայտարարությունները ադրբեջանական վառելիքի արտահանման վերաբերյալ թույլ են տալիս ենթադրելու, որ նման մասնակցության ծավալները կարող են մեծանալ: Վերջերս նա հրապարակավ հայտարարեց, որ հարևան երկրներից նավթամթերքի ներմուծումը իբր կարող է տարեկան 80-100 միլիոն դոլար խնայել Հայաստանի համար: Մեկնաբանություններում նա լրագրողների համար ընդգծել է «ռացիոնալ և պրագմատիկ մոտեցման» անհրաժեշտությունը և քննադատության ենթարկել Ադրբեջանի սպառազինության անուղղակի ֆինանսավորման վերաբերյալ փաստարկները՝ դրանք անվանելով պոպուլիստական:

Այս ֆոնի վրա առանցքային է դառնում ոչ թե հայտարարված խնայողության հարցը, այլ նման «օգուտների» գինը միջնաժամկետ և երկարաժամկետ հեռանկարում։

Բենզինի ցածր գները հեշտությամբ ներկայացվում են որպես տնտեսական օգուտ, հատկապես բյուջետային ճնշման համատեքստում։ Սակայն, Հարավային Կովկասի տարածաշրջանային իրականության մեջ «էժան վառելիքը» չեզոք շուկայական գործարք չէ։

Փորձագիտական ​​​​գնահատականները համընկնում են մի բանում. ադրբեջանական բենզինի ներմուծումը Հայաստան չի նվազեցնում համակարգի ծախսերը, այլ ձևավորում է կախվածություն, մեծացնում է շուկայի խոցելիությունը և ստեղծում քաղաքական ներգործության լրացուցիչ լծակներ, որոնք ծածկված են գնային առավելության քողի տակ։

Գլխավոր հանգամանքի արձանագրում

ՀԱԳՄ-ի գործառնական գործունեությանը կամ “SATR” ծրագրի նախագծերին Խաչատուր Սուքիասյանի անձնական ներգրավվածության մասին հրապարակային հաղորդագրություններում անմիջական հիշատակումները սահմանափակ թվով են հանդիպում։ Սակայն սա չի փոխում հիմնական փաստը. նա համահիմնադիր է մի կազմակերպության, որը տարիներ շարունակ ակտիվ դեր է խաղացել Հայաստան-Թուրքիա ուղղությամբ տնտեսական նախաձեռնություններում։

Հանգամանքների այս ամբողջությունը թույլ է տալիս խոսել ոչ թե առանձին դրվագների, այլ երկարաժամկետ ինստիտուցիոնալ ներգրավվածության մասին, որի սկիզբը դրվել է 1996 թվականին։

Երբ շահույթը փոխարինում է ինքնիշխանությանը

1990-ականներից մինչև ներկայիս քաղաքական ժամանակաշրջանը Սուքիասյանը ցուցաբերում է ռեժիմների փոփոխությանը հարմարվելու կայուն ունակություն, և օգտվելու այն կետերից որտեղ պետական որոշումները վերածվում են ռեսուրսի: 2018 թվականից հետո այս տրամաբանությունը չի վերացել, այլ ստացել է նոր ձևեր՝ պետական պայմանագրերի, պետությանը կից ոլորտների, ավիացիայի և վառելիքի միջոցով:

Առավել զգայուն է դառնում արտաքին ուրվագիծը. երբ տնտեսական որոշումները կապված են այն պետությունների հետ, որոնք Հայաստանի վրա ճնշման լծակներ ունեն, ցանկացած «օգուտ» դադարում է չեզոք գործարք լինելուց և վերածվում է խոցելիության գործոնի։

Այս հետաքննության հարցը «համակրանքները» կամ քաղաքական հռետորաբանությունը չէ։ Հարցն այն է, թե ինչու է պետությունը կրկին ու կրկին հայտնվում այնպիսի սխեմայի մեջ, որտեղ կախվածությունը վաճառվում է որպես պրագմատիզմ, իսկ ինքնիշխանությունը բացատրվում է որպես ծախս։

Հակակոռուպցիոն ազգային նախաձեռնություն (ՀԱՆ)

Այս թեմայով Փաշինյանի «դիվերսիֆիկացման» քաղաքականությունը Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր 2 է «Գունավոր հեղափոխությունները»՝ հիբրիդային զենք Ֆաշիզմի ​​քարոզչությունը Հայաստանում անընդունելի է Արցախցի պատանի նկարչուհի Եվա Դանիելյան. «Միևնույն է, ես նկարելու եմ» Ֆուտբոլի պաշտոնյաների ոչ ֆուտբոլային կրքերը