Հայ-թուրքական բանակցություններ.Փաշինյանի կառավարությունը շարժվում է ազգային ինքնության փոփոխության ուղղությամբ

Սեպտեմբերի 12-ին Երևանում տեղի ունեցավ հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացի ներկայացուցիչների՝ Հայաստանի Ազգային ժողովի փոխնախագահ Ռուբեն Ռուբինյանի և դեսպան Սերդար Քըլըչի վեցերորդ հանդիպումը։ Պաշտոնական տեղեկատվության համաձայն՝ նրանք շարունակել են քննարկել երկկողմ հարաբերությունների լիակատար կարգավորման գործընթացին վերաբերող հարցեր։

Անդրեյ Արեշև, Մոսկվա

 Ի թիվս այլ հարցերի, զրուցակիցները մտքեր են փոխանակել երեք տարի առաջ ձեռք բերված սահմանահատման  համաձայնագրի իրականացման վերաբերյալ՝ համաձայնվելով արագացնել այս գործընթացը։ Դրանից բացի, երկու երկրների համապատասխան գերատեսչությունները կուսումնասիրեն Շիրակ-Կարս երկաթուղու և էլեկտրահաղորդակցման գծերի  վերականգնման և շահագործման համար անհրաժեշտ տեխնիկական հնարավորությունները։ 2026 թվականի ամռանը նախատեսվում է օդային ուղևորափոխադրումների ակտիվացում, ինչը հնարավորություն կտա հետաքրքրված ընկերություններին չվերթներ իրականացնել տարբեր ուղղություններով։ Անուշադրության չեն մատնվել նաև գիտական և մշակութային ոլորտները՝ հայտարարվել են երկու երկրների համալսարաններում կրթաթոշակների սահմանման և պատմական Անիի կամրջի համատեղ վերականգնման նախագծերը։

Հարկ է նկատել, որ տարբեր մակարդակներում հայ-թուրքական բանակցությունները երբեք  հայտնություն  չեն եղել. այսպես  կարելի է հիշել, թեկուզ, 1990-ականների սկզբի կամ նախագահներ Սերժ Սարգսյանի և Աբդուլլա Գյուլի 2008-2009 թվականների «ֆուտբոլային դիվանագիտությունը»՝ այսպես կոչված «մեղմ ուժի»  լայնածավալ կիրառմամբ:                                                                                                      Ինչպես հայտնի է, վերոնշյալ Ռուբեն Ռուբինյանը Սաբանջի համալսարանի ծրագրի շրջանավարտ է, որը, որոշ դիտորդների կարծիքով, մասնագիտանում է «թուրքական ազդեցության» գործակալների պատրաստման մեջ: Այս կրթական հաստատության հիմնադիրը մի ընտանիք է, որը ժամանակին հարստացել է  20-րդ դարի սկզբին՝ Կիլիկիայի ողբերգական  իրադարձությունների ժամանակ՝ ուղեկցված  զանգվածային ջարդերով և տեղի հայ բնակչության տեղահանությամբ:

 Առանձնապես գաղտնիք չեն նաև Հայաստանում որոշ բիզնես հոլդինգների թուրքական կապերը, օրինակ՝ իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության ազդեցիկ պատգամավոր և «նոր Հայաստանի» ականավոր   ջատագով Խաչատուր Սուքիասյանի SIL Group-ը։ 2022 թվականին FlyOne Armenia Airlines-ը ուղիղ չվերթներ է սկսել Երևանի և Ստամբուլի միջև։ Լուրեր են շրջանառվում, որ Sil Կապիտալին պատկանող Rossia Mall առևտրի կենտրոնի հիմնական վարձակալները թուրքական LC Waikiki և  De Facto ցանցերն են։ Ավելի վաղ՝ Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքական թատերաբեմ դուրս գալուց շատ առաջ,  Հայաստան - Թուրքիա  մերձեցման «Աջակցություն» ծրագրի շրջանակներում մեկնարկել են մի քանի երկարաժամկետ նախագծեր տարբեր ոլորտներում, այդ թվում՝ տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և զբոսաշրջության: Բնականաբար, սրան ակտիվորեն աջակցել և խրախուսել են արևմտյան և վերազգային կազմակերպությունները:

Այս առումով, զարմանալի չէ, որ  Ռուբինյանի և Քըլըչի հաջորդ հանդիպման սպասումները խիստ ճոխացվում են; Վերջինս Հայաստան է եկել ցամաքային ճանապարհով՝ Ալիջան-Մարգարա անցակետով: «Կարգավորման» և «եվրոպական ընտրության» հատկապես մոլի կողմնակիցները նույնիսկ ենթադրում  են, որ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը կարող է նույն երթուղով ժամանել 2026 թվականին Երևանում կայանալիք Եվրոպական Միության  գագաթնաժողովին:                    Ընդգծվում  է, որ բանակցությունների վեցերորդ փուլը առաջինն էր Թրամփի, Փաշինյանի և Ալիևի Վաշինգտոնում կայացած գագաթնաժողովից հետո, որի ժամանակ  Ադրբեջանի և Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարները նախաստորագրել են խաղաղության համաձայնագրի նախագիծը: Հայաստանի Սյունիքի մարզում ենթակառուցվածքային նախագծի իրականացման վերաբերյալ պայմանավորվածությունը, որ հայտնի է որպես «Թրամփի ուղի դեպի միջազգային խաղաղություն և բարգավաճում» (TRIPP), և որի մասին մենք գրել էինք «Նոյեւ կովչեգի» նախորդ համարում, զգալի հետաքրքրություն է առաջացրել Թուրքիայում, իսկ իշխանությունները սկսել են Կարսից մինչև Ադրբեջանի Նախիջևանի ինքնավար մարզի  սահման երկաթուղու կառուցումը:

Սեպտեմբերի 19-ին ՀՀ փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանը Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի Թուրքիայի և Կովկասի հարցերով կառավարիչ  Էլիզաբեթ Ֆալկետիի հետ քննարկել են տարածաշրջանում տիրող իրավիճակը և հաղորդակցությունների ապաշրջափակումը։   Ավելի վաղ հայտնի էր դարձել Սպիտակ տան մտադրության մասին՝ Երևանին 145 միլիոն դոլար հատկացնել  TRIPP նախաձեռնության իրականացման համար։

Հայ-թուրքական և հայ-ադրբեջանական բանակցությունների համատեքստում դիտորդները ուշադրություն  են դարձրել Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար Հաքան Ֆիդանի՝ Ազգային հետախուզական ծառայության նախկին ղեկավարի և Էրդողանի ամենամտերիմ մարդկանցից մեկի հայտարարություններին, ով հազվադեպ է հենց այնպես խոսում: Բարձր գնահատելով Նիկոլ Փաշինյանի գործունեությունը, ով «պատմական ռիսկի է դիմել՝ հանուն Ադրբեջանի հետ խաղաղության և հարաբերությունների հաստատման», թուրքական դիվանագիտության ղեկավարը ենթադրել է, որ Բաքվի և Երևանի միջև խաղաղության պայմանագիրը կարող է ստորագրվել 2026 թվականի առաջին կեսին, այսինքն՝ մինչև Հայաստանում հունիսին կայանալիք խորհրդարանական ընտրությունները, որոնք նախատեսված են 2026 թվականի հունիսի 7-ին: Հավանաբար, անակնկալներից վախենալով, Անկարան ձգտում է ամրապնդել «Հայկական ուղղությամբ» ձեռք բերված արդյունքները՝ այս հարցում լիակատար ըմբռնում գտնելով Նիկոլ Փաշինյանի և նրա համախոհների մոտ, ովքեր շարունակում են հետևողական հարձակումը ազգային ինքնության հիմնարար խորհրդանիշների վրա: Լեռնային Ղարաբաղից հրաժարվելուց, Ռուսաստանի հետ ավանդական կապերի վերանայումից, Հայ Առաքելական եկեղեցու վրա հարձակումներից  և  սփյուռքի  հետ հարաբերությունների վերանայելուց  հետո՝ հերթը հասավ Արարատ լեռանը, որը դարեր շարունակ եղել է  պատմական Հայաստանի և հայ ժողովրդի ազգային ինքնության հիմնարար խորհրդանիշներից մեկը:

Այսպես, Քըլըչի ժամանումից մեկ օր առաջ Հայաստանի կառավարությունը որոշեց փոփոխություններ կատարել «Պետական սահմանային ռեժիմի հաստատման մասին» կանոնակարգում: Հիմնական փոփոխությունը, որն ուժի մեջ է մտնում այս տարվա նոյեմբերի 1-ից, օտարերկրյա անձնագրերից Արարատ լեռան (Մասիս) պատկերի հեռացումն է, որը 2004 թվականից ի վեր  գտնվում էր  Հայաստան մուտքի կնիքների վրա:

Ավելին,  հավանաբար,  միայն անձնագրերով բանը չի վերջանա, և  բացառված չէ, որ որոշ ժամանակ անց ապշած հանրությանը կներկայացվի ազգային զինանշանի  թարմացված նախագիծը՝ առանց բիբլիական լեռան։ Այս մասին հայտնել է նախկին հատուկ հանձնարարություններով դեսպան Էդմոն Մարուքյանը, ով ասել է, որ նույնիսկ թուրքերը չեն պահանջում Արարատը հանել Հայաստանի բոլոր պետական խորհրդանշանների շարքից՝ սահմանը բացելու համար։ Այս նախաձեռնությունը պատկանում է Հայաստանի ղեկավարությանը և անձամբ կառավարության ղեկավարին, ով ձգտում է  «հայ ինքնության վերափոխման»։ Հիշեցնենք, որ 2024 թվականին Փաշինյանը սոցիալական ցանցերում հրապարակել էր Արագած լեռան լուսանկարը՝ «Արագած, Հայաստանի Հանրապետության ամենաբարձր գագաթը, 4090 մետր» մակագրությամբ, այդպիսով  պարզ ուղերձ հղելով.  ազգային խորհրդանիշներ փնտրեք Հայաստանի ներկայիս սահմաններում։ Մերժեք «պատմական Հայաստանը» և ընդունեք «իրական Հայաստանը». սա է  վարչապետի և իշխանամետ քարոզչության բազմաթիվ հրապարակային ելույթների և հայտարարությունների իմաստը։  Հստակորեն քարոզվում  է Արարատի թուրքական անվանումը՝ Աղրըդաղը։

Այս ամենը լուրջ կրքեր է բորբոքում հասարակության մեջ։ «Հայերի համար Արարատը պարզապես լեռ չէ Թուրքիայի  սահմանին, այն մեր ժառանգության սիրտն է... Ջնջել  լեռը  մեր պաշտոնական փաստաթղթերից և խորհրդանշաններից՝ նշանակում է հայերին կտրել իրենց խորագույն արմատներից։ Անել դա  Թուրքիայի ճնշման տակ, ինչն էլ, կարծես թե, տեղի է ունենում, նշանակում է  գնալ վտանգավոր խաղաղության», - գրում է նախկին արտգործնախարար Վարդան Օսկանյանը։ «Անտրամաբանական է պնդել, որ Արարատի պատկերի օգտագործումը Հայաստանի զինանշանի վրա կամ անձնագրերում տարածքային պահանջ է Թուրքիայի նկատմամբ։ Աշխարհում բազմաթիվ նման օրինակներ կան... Ոչ մի պատասխանատու կառավարություն չպետք է թույլ տա մեկ այլ պետության, առավել ևս  Թուրքիային, մեզ թելադրել մեր պետական և մշակութային խորհրդանշանները։ Արարատի առկայությունը մեր զինանշանի վրա և մեր հասարակական կյանքում հակադության արտահայտություն չէ, այլ ինքնության հաստատում։ Հայաստանն ունի այն պահպանելու բոլոր իրավունքները, ինչպես աշխարհի ցանկացած անկյունում ապրող հայերն իրավունք ունեն դրանք կախել իրենց տներում։ Վերջին հաշվով, խոսքը միայն անձնագրերի, դրոշմանիշների կամ զինանշանների մասին չէ։  այլ  արդյոք հայ ժողովուրդը կպահպանի իր ինքնությունը, թե թույլ կտա ուրիշներին փոխել այն։ Կառավարությունը, որ դիվանագիտության քողի տակ ստիպում է իր ժողովրդին հրաժարվել  ամենաթանկ սիմվոլներից,  առաջնորդ չէ․ դա կապիտուլյանտ է»։ Դրա հետ մեկ տեղ կոչեր են  հնչում  «ընդունել իրականությունը» և ապրել դրա հետ։

Հարկ է ընդունել, որ չնայած  վարկանիշի նկատելի անկմանը, Փաշինյանն ու «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը դեռևս գերազանցում են իրենց հակառակորդներին: Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման կողմնակիցները հույսը դնում են բաց սահմանի և դրան առնչվող սոցիալ – կենցաղային առավելությունների  վրա։ Բայց, հաշվի առնելով ժողովրդագրական և միգրացիոն անբարենպաստ միտումները, իրականությունը  այդքան էլ վարդագույն չի ներկայանում:  Բացի դեմպինգային գներով թուրքական ու ադրբեջանական ապրանքների ներմուծումից,   չի կարելի բացառել անհամաչափ մրցակցությունը աշխատուժի  շուկայում և  զբոսաշրջության ոլորտում, որտեղ թուրքերը զգալի առաջընթաց են գրանցել։  Դրան բախվել են արևմտաեվրոպական շատ երկրներ և ոչ միայն նրանք:

Այս թեմայով Փաշինյանի «դիվերսիֆիկացման» քաղաքականությունը Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր 2 է «Գունավոր հեղափոխությունները»՝ հիբրիդային զենք Ֆաշիզմի ​​քարոզչությունը Հայաստանում անընդունելի է Արցախցի պատանի նկարչուհի Եվա Դանիելյան. «Միևնույն է, ես նկարելու եմ» Ֆուտբոլի պաշտոնյաների ոչ ֆուտբոլային կրքերը