Սա այն միջավայրը չէ, որտեղ քաղաքացիները կարող են անվտանգ մասնակցել քաղաքական գործընթացներին. Էդգար Ղազարյան

Այս օ­րե­րին Հա­յաս­տա­նի ներ­քա­ղա­քա­կան դաշ­տը կրկին բոր­բոք­ված է՝ մի կող­մից՝ վեր­ջերս Փա­րա­քա­րում տե­ղի ու­նե­ցած ող­բեր­գա­կան դեպ­քով, մյուս կող­մից՝ իմ­պիչ­մեն­թի գոր­ծըն­թա­ցի շուրջ զար­գա­ցում­նե­րի ֆո­նին։ «Ի­րա­վունք»-ը այս ա­մե­նի մա­սին զրու­ցել է Լե­հաս­տա­նում ՀՀ նախ­կին դես­պան, ՍԴ աշ­խա­տա­կազ­մի նախ­կին ղե­կա­վար, քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ ԷԴԳԱՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆԻ հետ:

— Վեր­ջերս սպան­վեց Փա­րա­քա­րի հա­մայն­քա­պե­տը: Ինչ­պե՞ս կգնա­հա­տեք տե­ղի ու­նե­ցա­ծի քա­ղա­քա­կան նշա­նա­կութ­յու­նը եւ ընդ­հան­րա­պես՝ դրա հե­տե­ւանք­նե­րը հա­մայն­քի եւ երկ­րի քա­ղա­քա­կան դաշ­տի հա­մար։

— Այս դեպ­քը չի կա­րե­լի դի­տար­կել որ­պես սո­վո­րա­կան հան­ցա­գոր­ծութ­յուն կամ սո­վո­րա­կան դեպք: Սա, կա­րե­լի է ա­սել, քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րի բախ­ման ա­մե­նա­ծայ­րա­հեղ ար­տա­հայ­տութ­յունն է, ո­րն ազ­դում է ինչ­պես տե­ղա­կան, այն­պես էլ ազ­գա­յին մա­կար­դա­կով: Վեր­ջին տա­րի­նե­րին նման հա­մայնք­նե­րում քա­ղա­քա­կան լար­վա­ծութ­յու­նը ե­ղել է բարձր: Ս­պան­ված գոր­ծի­չը ոչ միայն նոր էր ընտր­վել, այ­լեւ ար­դեն հասց­րել էր մի շարք նա­խա­ձեռ­նութ­յուն­ներ ի­րա­կա­նաց­նել, ո­րոնք խան­գա­րել էին ո­րոշ շա­հար­կող խմբե­րի օ­րի­նա­կան եւ ոչ օ­րի­նա­կան շա­հե­րին:

­Կա­րե­ւոր է հաս­կա­նալ նաեւ հա­սա­րա­կա­կան հե­տե­ւանք­նե­րը. նման սպա­նութ­յու­նը փո­խում է մարդ­կանց ինք­նավս­տա­հութ­յու­նը եւ ա­պա­հո­վութ­յան զգա­ցո­ղութ­յու­նը, հատ­կա­պես այն հա­մայնք­նե­րում, որ­տեղ բնակ­չութ­յու­նը եր­կար տա­րի­ներ սո­վոր է ե­ղել քա­ղա­քա­կան մե­նաշ­նորհ­նե­րի կամ վե­րահսկ­վող հա­մա­կար­գե­րի պայ­ման­նե­րին: Երբ քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րը սկսում են գոր­ծել բռնի մի­ջոց­նե­րով, հա­սա­րա­կութ­յու­նը կստա­նա եր­կու հիմ­նա­կան հա­ղոր­դագ­րութ­յուն՝ մե­կը ի­րա­վա­պահ­նե­րի ան­կա­րո­ղութ­յան մա­սին, մյու­սն այն մա­սին, որ քա­ղա­քա­կան գոր­ծըն­թաց­ներն իս­կա­պես կա­րող են վեր­ջա­նալ ոչ միայն քա­ղա­քա­կան, այ­լեւ ֆի­զի­կա­կան հե­տե­ւանք­նե­րով:

— Ինչ­պե՞ս է ի­րա­վա­պահ հա­մա­կար­գը ար­ձա­գան­քել դեպ­քին, եւ որ­քա՞ն արդ­յու­նա­վետ էր ար­ձա­գան­քը։

— Սա մի ի­րա­վի­ճակ է, որ­տեղ ե­րե­ւում է հա­մա­կար­գի եր­կու հիմ­նա­կան թե­րութ­յուն. ա­ռա­ջի­նը՝ տեխ­նո­լո­գիա­կան ան­բա­վա­րա­րութ­յուն, երկ­րոր­դը՝ կազ­մա­կերպ­չա­կան ան­գոր­ծութ­յուն։ Ինչ-որ բան հայտ­նա­բեր­վեց միայն ժա­մեր անց՝ տե­սախ­ցիկ­նե­րի ու ո­րոշ պար­զա­բա­նում­նե­րի շնոր­հիվ, ին­չը ցույց է տա­լիս, որ նույ­նիսկ ժա­մա­նա­կա­կից հա­մա­կար­գե­րը չեն կա­րո­ղա­ցել ան­մի­ջա­պես ար­ձա­գան­քել:

­Պետք է նաեւ նկա­տել, որ այս դան­դաղ ար­ձա­գան­քը ոչ միայն ի­րա­վա­կան, այ­լեւ քա­ղա­քա­կան եւ սո­ցիա­լա­կան հե­տե­ւանք­ներ է ու­նե­ցել: Երբ հա­սա­րա­կութ­յու­նը տես­նում է, որ ի­րա­վա­պահ­նե­րը չեն կա­րո­ղա­նում կան­խել նման դեպ­քերը, նրանք սկսում են ա­պա­վի­նել ոչ պաշ­տո­նա­կան մե­թոդ­նե­րի եւ են­թադր­յալ ու­ժա­յին դե­րա­կա­տար­նե­րի ազ­դե­ցութ­յա­նը, ին­չը խո­րաց­նում է ա­նո­րո­շութ­յու­նը եւ հա­սա­րա­կա­կան անվս­տա­հութ­յու­նը:

Ի­րա­վա­պահ հա­մա­կար­գի այս վար­քը նաեւ ցույց է տա­լիս, որ անհ­րա­ժեշտ է նոր մե­թոդ­նե­րի, ա­վե­լի ճկուն ար­ձա­գանք­ման պլան­նե­րի եւ հա­մա­կար­գա­յին բա­րե­փո­խում­նե­րի ներդ­րում՝ նման ար­տա­կարգ ի­րա­վի­ճակ­նե­րի դեպ­քում ա­րագ եւ արդ­յու­նա­վետ ար­ձա­գան­քե­լու հա­մար:

— Այս սպա­նութ­յու­նը  կա­րո՞ղ է  կապ ունենալ տե­ղի քա­ղա­քա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի հետ։

— Ան­պայ­ման: Ս­պա­նութ­յու­նը տե­ղի է ու­նե­ցել այն հա­մայն­քում, որ­տեղ վեր­ջին ա­միս­նե­րին տե­ղի էին ու­նե­ցել մի շարք քա­ղա­քա­կան զար­գա­ցում­ներ, ներ­քին մրցակ­ցութ­յուն­ներ եւ վար­չա­կան ո­րո­շում­ներ, ո­րոնք ուղ­ղա­կիո­րեն ազ­դել են ի­րա­վի­ճա­կի լար­վա­ծութ­յան վրա: Ար­տա­հերթ ընտ­րութ­յուն­նե­րի նա­խօ­րեին ո­րոշ հա­մայն­քա­յին պաշ­տոն­յա­նե­րի մոտ հայտ­նա­բեր­վել է ա­պօ­րի­նի զենք, ո­րը հե­տա­գա­յում ի­րա­վա­կան ձե­ւով «մեղ­մաց­վել» է՝ մի տե­սակ ար­դա­րա­ցում ա­ռա­ջաց­նե­լու հա­մար:

Այս փաս­տը ցույց է տա­լիս, որ ո­րոշ ու­ժեր պատ­րաստ են օգ­տա­գոր­ծել բռնութ­յուն եւ վախ, որ­պես­զի վե­րահս­կեն քա­ղա­քա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րը եւ ա­պա­հո­վեն ի­րենց ազ­դե­ցութ­յու­նը: Սա այն մի­ջա­վայ­րը չէ, որ­տեղ քա­ղա­քա­ցի­նե­րը կա­րող են անվ­տանգ մաս­նակ­ցել քա­ղա­քա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րին՝ ան­կախ ի­րենց ընտ­րած ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րից: Այս սպա­նութ­յու­նը պար­զա­պես վկա­յում է, որ քա­ղա­քա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի վե­րահս­կո­ղութ­յու­նը հա­ճախ անց­նում է օ­րի­նա­կան ու ան­հա­տա­կան սահ­ման­նե­րից դուրս, ին­չը վտան­գում է հա­մայն­քա­յին անվ­տան­գութ­յու­նը եւ քա­ղա­քա­կան կա­յու­նութ­յու­նը:

— Ինչ­պե՞ս կբնու­թագ­րեք տե­ղի ընտ­րութ­յուն­նե­րը եւ դրանց ազ­դե­ցութ­յու­նը սպա­նութ­յան հետ կապ­ված գոր­ծըն­թաց­նե­րի վրա։

— Ընտ­րութ­յուն­նե­րը, ցա­վոք, չեն հանգս­տաց­րել լար­վա­ծութ­յու­նը:  Հա­մայն­քի սպանված ղե­կա­վա­րը նախ­կի­նում հաղ­թել էր ՔՊ-ին, եւ այդ հաղ­թա­նա­կը, ա­ռա­ջին հա­յաց­քից, պետք է հանգս­տաց­ներ ի­րա­վի­ճա­կը, բայց ի­րա­կա­նում լար­վա­ծութ­յու­նը միայն խո­րա­ցավ: Ա­վա­գա­նու ո­րոշ ան­դամ­նե­րի ո­րո­շում­նե­րը, իշ­խա­նութ­յան ներգ­րավ­վա­ծութ­յու­նը եւ ո­րոշ ան­ձանց կող­մից վե­րահս­կո­ղութ­յան ձգտու­մը ստեղ­ծե­ցին քա­ղա­քա­կան ճգնա­ժամ, ո­րը, ցա­վոք, հա­սավ ծայ­րա­հեղ ար­տա­հայտ­ման՝ սպա­նութ­յան տես­քով:

Այս ա­մե­նը ցույց է տա­լիս, որ քա­ղա­քա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րը եւ անվ­տան­գութ­յու­նը պետք է դի­տարկ­վեն միա­սին. ընտ­րութ­յուն­նե­րը չեն կա­րող լի­նել միայն քվեար­կութ­յան արդ­յունք, դրանք պետք է ա­պա­հո­վեն նաեւ քա­ղա­քա­կան լար­վա­ծութ­յան նվա­զե­ցում եւ անվ­տան­գութ­յան ե­րաշ­խիք­ներ: Ե­թե անվ­տան­գութ­յան եւ քա­ղա­քա­կան վե­րահս­կո­ղութ­յան մե­խա­նիզմ­նե­րը բա­վա­րար չեն, նույ­նիսկ ա­մե­նա­փոքր քա­ղա­քա­կան բա­խում­նե­րը կա­րող են վե­րած­վել խո­շոր ճգնա­ժա­մի, ինչ­պես տե­ղի ու­նե­ցավ Փա­րա­քա­րում:

— Ինչ­պե՞ս եք գնա­հա­տում ի­րա­վա­պահ­նե­րի եւ դա­տա­կան հա­մա­կար­գի ար­ձա­գան­քը նման դեպ­քե­րին։

— Ի­րա­վա­պահ եւ դա­տա­կան հա­մա­կար­գի ար­ձա­գան­քը, ցա­վոք, հա­ճախ դի­տարկ­վում է որ­պես ոչ արդ­յու­նա­վետ եւ ու­շա­ցած: Մենք տես­նում ենք, որ ան­գամ այն դեպ­քե­րում, երբ հայտ­նա­բեր­վում է ա­պօ­րի­նի զենք կամ պատ­րաստ­վում են քրեա­կան գոր­ծեր, պատ­կան մար­մին­նե­րը դժվա­րութ­յամբ են գոր­ծում, եւ ըն­թա­ցա­կար­գե­րը հա­ճախ չեն կի­րարկ­վում լիար­ժեք: Սրանք միայն համակարգի թույլ կող­մե­րը չեն, այլ նաեւ խոր­քա­յին խնդիր­նե­րի ար­տա­ցո­լումն է՝ կապ­ված կո­ռուպ­ցիա­յի, քա­ղա­քա­կան ազ­դե­ցութ­յան եւ ռե­սուրս­նե­րի ոչ բա­վա­րա­րութ­յան հետ:

­Մինչ­դեռ ի­րա­վա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի դան­դա­ղութ­յու­նը հան­գեց­նում է հա­սա­րա­կութ­յան անվս­տա­հութ­յան, եւ մար­դիկ սկսում են մտա­ծել, որ օ­րեն­քը չի պաշտ­պա­նում ի­րենց: Սա մե­ծաց­նում է քա­ղա­քա­կան եւ սո­ցիա­լա­կան լար­վա­ծութ­յու­նը, քա­նի որ հա­սա­րա­կութ­յու­նը սկսում է նույ­նիսկ ըն­դու­նել ու­ժա­յին եւ ոչ օ­րի­նա­կան մե­թոդ­նե­րը որ­պես հա­սա­նե­լի լու­ծում­ներ: Հե­տե­ւա­բար, անհ­րա­ժեշտ են հա­մա­կար­գա­յին բա­րե­փո­խում­ներ՝ ա­վե­լի խիստ, թա­փան­ցիկ եւ ա­րագ ար­ձա­գան­քող մե­խա­նիզմ­ներ ստեղ­ծե­լու հա­մար, ո­րոնք կպաշտ­պա­նեն ինչ­պես անձ­նա­կան, այն­պես էլ քա­ղա­քա­կան անվ­տան­գութ­յու­նը:

— Այս հա­մա­տեքս­տում ինչ­պե՞ս կգնա­հա­տեք Հա­յաս­տա­նի քա­ղա­քա­կան եւ ի­րա­վա­կան հա­մա­կար­գում առ­կա ի­րա­վի­ճա­կը:

— Կարճ ա­սած, մենք ու­նենք խա­փան­ված, թե­րի եւ հա­ճախ ա­նարդ­յու­նա­վետ հա­մա­կարգ, ո­րը չի կա­րող լիար­ժե­քո­րեն վե­րահս­կել քա­ղա­քա­կան եւ քրեա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րը: Արդ­յուն­քում, քա­ղա­քա­ցիա­կան ի­րա­վունք­նե­րի պաշտ­պա­նութ­յան, հան­րա­յին անվ­տան­գութ­յան եւ քա­ղա­քա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի արդ­յու­նա­վե­տութ­յու­նը կախ­ված է ոչ միայն օ­րեն­քից, այլ նաեւ հա­սա­րա­կութ­յան ակ­տիվ ներգ­րավ­վա­ծութ­յու­նից եւ վե­րահս­կո­ղութ­յու­նից:

Այս պա­հին տես­նում ենք, որ հա­սա­րա­կութ­յունն ու քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րը գտնվում են մի տե­սակ վի­ճա­կագ­րա­կան եւ քա­ղա­քա­կան ճեղ­քում, որ­տեղ օ­րեն­քը կա, բայց այն կի­րառ­վում է մաս­նա­կի, դան­դաղ կամ ձե­ւա­կա­նո­րեն: Ն­ման հա­մա­կար­գը չի կա­րող ա­պա­հո­վել անվ­տանգ, կա­յուն եւ վստա­հե­լի քա­ղա­քա­կան դաշտ, եւ այս­տեղ անհ­րա­ժեշտ են ընդ­հա­նուր բա­րե­փո­խում­ներ, նե­րառ­յալ ի­րա­վա­պահ­նե­րի արդ­յու­նա­վե­տութ­յան բարձ­րա­ցում, քա­ղա­քա­կան պա­տաս­խա­նատ­վութ­յան հստակ մե­խա­նիզմ­ներ եւ հա­սա­րա­կութ­յան լիա­կա­տար ներգ­րավ­վա­ծութ­յուն:

ԴԻԱՆԱ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ

Այս թեմայով «Ժողովուրդ». ՔՊ-ի ողջ թիմը պայքարում է Էդգար Ղազարյանի դեմ Առաջարկում եմ Վարդան Ղուկասյանին ազատեք տնային կալանքից, թող գա, պատասխանի ձեր հարցերին. Մխիթարյան Կարևոր չի՝ Փաշինյանն ու մյուսները ինչ տեսքտով են երդվելու, մեկ ա՝ երդմնազանց են լինելու. Էդգար Ղազարյան «Չե՞ք ուզում հրաժարական տալ, որ արժանի ԱԺ նախագահ ընտրենք», «Տափակ հումոր էր, չեմ պատրաստվում» Պատկերացրեք՝ Փաշինյանն է ասում. «Երդվում եմ ծառայել Ադրբեջանին, կատարել Ալիևի ասածները»