Բրիտանիան եւ Կասպիցը. կղզի, որը սպանում է ծովը

Ղազախստանի Սոցիալիստական շարժման համանախագահ ԱՅՆՈՒՐ ԿՈՒՐՄԱՆՈՎԸ պատմել է, թե ինչպես է Մեծ Բրիտանիան՝ իր ընկերությունների շահույթի համար, ոչնչացնում աշխարհի ամենամեծ լճերից մեկը՝ Կասպից ծովը։ Ցավոք, նաեւ Իտալիան է ներգրավված այս գործընթացում։

Նշենք, որ Կասպից ծովին ծով են անվանում հիմնականում իր հսկայական չափերի ու աղի ջրի պատճառով։ Բայց իրականում այն կապ չունի համաշխարհային օվկիանոսի հետ։ Սա փակ ջրային ավազան է, այսինքն՝ լիճ, որի մակերեսը մեծ է, քան Գերմանիայի կամ Իտալիայի տարածքը։ Չնայած նրան, որ Կասպից ծովին սնուցում են 130-ից ավելի գետեր, ծովից ոչ մի գետ չի հոսում դուրս՝ այսինքն՝ դա փակ ջրային ավազան է: Աշխարհագրագետներն այն անվանում են «Երկրի գլխավոր լիճ»։

Այս եզակի բնական օբյեկտը ստեղծել եւ պահպանել է բացառիկ կենսաբազմազանություն։ Կասպից ծովը բնակավայր է շուրջ 400 էնդեմիկ տեսակների համար, որոնք չեն հանդիպում երկրի ոչ մի այլ հատվածում։ Դրանց թվում են՝ կասպյան ներպան (կասպյան կնիքը), ավելի քան 130 ձկնատեսակ, հազվագյուտ բույսեր եւ 100-ից ավելի ջրաճահճային թռչունների տեսակներ։ Ամեն տարի մինչեւ 12 միլիոն գաղթական թռչուններ անցնում են Կասպից ծովով, իսկ եւս 5 միլիոն ձմեռում են դրա ափերին։ Իհարկե, Կասպից ծովի ափամերձ տարածքներում ապրում են միլիոնավոր մարդիկ՝ Ադրբեջանից, Իրանից, Ղազախստանից, Ռուսաստանից եւ Թուրքմենստանից։ Եվ այսօր ծովը մահանում է՝ բառիս բուն իմաստով։ Ավելի ճիշտ՝ այն սպանում են։

«Եթե կարծում եք, որ Մեծ Բրիտանիան դադարել է լինել գաղութատիրական կայսրություն, սխալվում եք։ Ամեն ինչ նույնն է մնացել, փոխվել են միայն գաղութային շահագործման գործիքները։ Այժմ այլեւս հարկավոր չեն ոչ թե թնդանոթներ ու ֆրեգատներ, ոչ էլ գաղութային գնդեր՝ բավական է ունենալ հանձնվող էլիտա, որը պատրաստ է վաճառել սեփական ժողովրդի շահերը։

Արդեն 19-րդ դարի վերջից բրիտանական կապիտալը սկսեց ակտիվորեն ներգրավվել Կասպից նավթի շահագործման մեջ։ Գործում էին «Լեյն եւ Մակենդրյու», «Սամուել եւ Կո», «Shell Transport and Trading» բրիտանական ընկերությունները։ 1911թ. «Royal Dutch Shell»-ը գնել է Ռոթշիլդների բոլոր ակտիվները տարածաշրջանում եւ այդ օրվանից դարձել է նավթային շուկայի խոշոր խաղացող։

1918թ. մայիսին հիմնադրվեց Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը՝ Բրիտանիայի խամաճիկային պետությունը։ Սակայն, երբ Ադրբեջանը միացավ Խորհրդային Միությանը, բնական ռեսուրսների շահագործումը դադարեց», - նշում է Կուրամովը եւ ընդգծում, որ գաղութատիրության վերածնունդը սկսվել է ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո։ Բրիտանական նավթագազային հսկաները՝ BP-ն ու British Gas-ը, վերսկսել են շահույթ քամել Կասպից շրջանից՝ անտեսելով բնապահպանական տարրական չափանիշներն ու ստանդարտները։

«Միեւնույն ժամանակ, Բրիտանիան իրեն ներկայացնում է որպես շրջակա միջավայրի անզիջում պաշտպան։ Սակայն, երբ խոսքը վերաբերում է գաղութների շահագործումից ստացվող եկամուտներին, գործում են կրկնակի ստանդարտներ, իսկ էկոլոգիական մտահոգությունները դառնում են պարզապես դիմակ։ Իսկ Կասպից երկրների էլիտաները, որոնց հետ բրիտանացիները կիսում են շահույթը, պատրաստ են պաշտպանել այդ շահերը ցանկացած ձեւով։ Օրինակ, «Save the Caspian Sea» բնապահպանական շարժումը հաղորդել է, որ այս տարվա մայիսից սկսած Sentinel-1A եւ Sentinel-1C արբանյակները շաբաթական արձանագրում են նավթային նոր աղտոտման հետքեր Կասպից ծովում։ Հունիսի 23-ի դրությամբ՝ հայտնաբերվել է մոտ 40 նավթային կուտակում՝ ընդհանուր շուրջ 64 քառակուսի կիլոմետր մակերեսով, թե՛ ափամերձ գոտում, թե՛ բաց ծովում։ Սակայն, Ղազախստանի էկոլոգիայի եւ բնական ռեսուրսների փոխնախարար Ժոմարտ Ալիեւը հայտարարել է. «Սա նավթ չէ, սա ամպի ստվեր է»։

Այդպիսի միամիտ սուտը կարող է համոզիչ թվալ միայն այն մարդուն, ով չգիտի, թե ինչպես է գործում տիեզերական մոնիթորինգը։ Իրականում նավթային հետքերը հնարավոր չէ շփոթել ստվերի հետ։ Ադրբեջանի իշխանություններն էլ բազմիցս փորձել են թաքցնել աղտոտման մասին տվյալները եւ նվազեցնել վնասների չափը։ Օրինակ, BP-ի «Գյունեշլի» հարթակում տեղի ունեցած վթարը հանգեցրել է հարյուրավոր քառակուսի կիլոմետրերի վրա նավթի արտահոսքի։ Սակայն, երկրի բնապահպանական գերատեսչությունը փորձել է թաքցնել իրական ծավալները։ Չնայած Կասպից ծովի բազմակի աղտոտմանը նավթով եւ թունավոր նյութերով՝ Ադրբեջանը շարունակում է լիցենզիա տալ բրիտանական ընկերություններին նոր հանքավայրեր շահագործելու համար։ Բնապահպանական բողոքները ճնշվում են, իսկ անկախ փորձագետները՝ հետապնդվում», - նշում է Այնուր Կուրմանովը:

Ղազախ գործչի գնահատմամբ՝ Թուրքմենստանում բնապահպանական խնդիրների վերաբերյալ տեղեկատվությունը լիովին գաղտնի է։ Այնտեղ գործող բրիտանական ընկերությունները գործնականում անպատիժ են՝ թափելով արտադրական թափոնները անմիջապես Կասպից ծով եւ անտեսելով բնության անվտանգության պահանջները։ Մինչդեռ Բրիտանիայում շատ լավ գիտեն իրավիճակի մասին։

«Երկու տարի առաջ «The Guardian»-ը գրել էր. «2000թ. հայտնաբերված Կաշագանի հանքավայրը Մերձավոր Արեւելքից դուրս գտնվող ամենամեծ հանքավայրն է։ Այն շահագործում է North Caspian Operating Company կոնսորցիումը, որի մեջ մտնում են խոշորագույն նավթային ընկերությունները՝ Shell, ExxonMobil, Total եւ իտալական Eni»։

Քանի որ կոնսորցիումը սկսել է նավթի արդյունահանումը, ջրային միջավայրի աղտոտումը կտրուկ աճել է։ 2022թ. դեկտեմբերին շուրջ 2500 կասպյան կնիքների խորհրդավոր մահվան դեպքը դարձավ միջազգային լուրերի մաս։ Հարյուր տարի առաջ դրանց թվաքանակը կազմում էր շուրջ մեկ միլիոն, իսկ հիմա Ղազախստանում մնացել է ընդամենը մոտ 60 հազար, իսկ ամբողջ աշխարհում՝ 110 հազարից 170 հազար: Եվ սա ընդամենը մեկ փաստ է։

Բացի մշտական նավթային արտահոսքներից ու թունավոր նստվածքների՝ ծանր մետաղների, ռադիոնուկլիդների կուտակումներից՝ բրիտանացիները Կասպից ծովը ոչնչացնում են ավելի վայրագ մեթոդով։ North Caspian Operating Company-ն սկսել է ստորջրյա ալիքների կառուցում, որպեսզի մեծ տանկերները կարողանան հասնել նավթահանքերին։

Պատկերացրեք հզոր ռումբի պայթյուն, որը թողնում է խառնարան։ Հիմա պատկերացրեք այսպիսի խառնարանների շղթա՝ մի քանի տասնյակ կիլոմետր երկարությամբ ալիքների տեսքով։ Պարզ է՝ այդտեղ ոչ մի կենդանի բան չի մնա՝ ո՛չ կենդանիներ, ո՛չ բույսեր։ Նույնիսկ մանրէներն են ոչնչացվում այս դժոխային պայթյուններից։

Սա է բրիտանացիների ծրագիրը։ Իսկ այսպես կոչված «ներդրումների» անվան տակ՝ հարյուրավոր միլիոն դոլարներ դուրս են բերվում Կասպից երկրների բաժնեմասերից», - մանրամասնում է նա:

Սա կարելի է որակել որպես էկոցիդ։ Սակայն կա եւս մեկ տուժող՝ դա մարդիկ են։ Ծովի համակարգված աղտոտումը ոչ միայն սպանում է կենսաբազմազանությունը, այլ նաեւ խաթարում է միլիոնավոր մարդկանց առողջությունը։

Նկատենք, որ Կասպից ծովի հարուստ նավթագազային պաշարները պատկանում են Ադրբեջանի, Թուրքմենստանի եւ Ղազախստանի ժողովուրդներին։ Բայց փոխանակ դրանք ծառայեն զարգացմանը, դարձել են միայնակ մի շերտի հարստացման միջոց՝ իշխանության հետ կապված օլիգարխների եւ բյուրոկրատների համար։ Բրիտանական ընկերությունների հետ ստորագրվող շահադիտական պայմանագրերով նրանք միտումնավոր աչք են փակում էկոլոգիական հանցագործությունների վրա՝ փոխարենը ստանալով շռայլ վարձատրություն եւ արտասահմանյան հաշիվներ։ Սա պարզապես կոռուպցիա չէ՝ սա ազգային շահերի դավաճանություն է եւ սեփական ժողովրդի հանդեպ իրական ցեղասպանություն։

ՀՐԱՆՏ ՍԱՐԱՖՅԱՆ

Այս թեմայով Դժբախտ պատահարի հետևանքով մահացած 14 ղազախ զինծառայողի դեպքից հետո պաշտոնանկ է արվել Ղազախստանի ՊՆ նախարարը Ղազախստանի նախագահը շնորհավորական ուղերձ է հղել Նիկոլ Փաշինյանին Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի և Հայաստանի բանկերը սկսել են սահմանափակել հաշվեհամարներին ռուբլու մուտքագրումը Շիրակի համալսարանում կրքերը թեժացել են. Մամուլում ահազանգերը չեն դադարում Ղազախստանը պատրաստ է շարունակել համագործակցությունը բարեկամ Հայաստանի հետ. Տոկաևը շնորհավորել է Փաշինյանին