Ո՞Վ ԵՎ ԻՆՉ­ՊԵ՞Ս Է ԴԱ­ՏԵ­ԼՈՒ ԿԱ­ՊԻ­ՏՈՒ­ԼՅԱՆ­ՏԻՆ

Կա­պի­տու­լյան­տի և Է­ռա­տո­յի ֆո­տո­սե­սի­ան Ար­տա­շա­տի հի­նա­վուրց պա­տի տակ թե­և սոց­ցան­ցե­րում մեր քա­ղա­քա­ցի­նե­րից շա­տե­րը կնքել են «գնդա­կա­հա­րու­թյան պա­տի տակ», սա­կայն ի­րա­կա­նում տագ­նապ է հա­րու­ցել: Ար­դյո՞ք սրանց հեր­թա­կան լու­սան­կար­ված հեր­թա­կան տե­ղը դառ­նա­լու է «դժբախտ և դժգույն»: Թե՞ «ընդա­մե­նը» ու­զում են ցույց տալ, որ ոչն­չից ան­հանգս­տա­ցած չեն, թե­և Ա­լի­ևն ուղ­ղա­կի­ո­րեն սպառ­նում է պա­տե­րազ­մով... Ի դեպ, Է­ռա­տո­յի գրա­ռու­մը, իբր Ար­շա­կու­նյաց պո­ղո­տա­յում գտել է ինչ-որ մե­կի կորց­րած զար­դը, ոչ ոք ար­ժա­նա­հա­վատ չհա­մա­րեց: Ոչ ոք չհա­վա­տաց, որ սրանք հան­գիստ զբոս­նում են Ե­րև­ա­նի փո­ղոց­նե­րով:

ՄԵ­ՆՈՒ­ԹՅԱՆ 100 Օ­ՐԸ

100 օր շա­րու­նակ­վում է Ար­ցա­խի շրջա­փա­կու­մը: 100 օր բա­ցի դա­տարկ խոս­քե­րից, ո­չինչ չկա: Հա­ա­գա­յի դա­տա­րա­նի ո­րո­շումն էլ` ան­հա­պաղ բա­ցել Բեր­ձո­րի մի­ջանց­քը, ան­տես­վեց մի­ան­գա­մայն ան­հե­տև­անք: Կա­րե­լի ա­սել, որ հա­յե­րի գլխին ե­կած և ե­կող փոր­ձանք­նե­րը ոչ ո­քի մա­զա­չափ իսկ հե­տաքր­քիր չեն: Հա­մա­պա­տաս­խան շրջա­նակ­նե­րը ա­ռանց օֆ քա­շե­լու աշ­խար­հի հզո­րա­գույն մի­ջու­կա­յին տե­րու­թյան ղե­կա­վա­րի կա­լա­նա­վոր­ման կար­գադ­րա­գիր դուրս գրե­ցին, սա­կայն թե­և հա­րյու­րա­պա­տիկ շատ հիմ­քեր կա­յին Ա­լի­և­ի և Էր­դո­ղա­նի պա­րա­գա­յում այդ­պես վար­վե­լու, նման բան չտե­սանք: Նույ­նիսկ հա­սա­րակ պատ­ժա­մի­ջոց­ներ` ակն­հայտ պա­տե­րազ­մա­կան ոճ­րա­գոր­ծու­թյուն­նե­րի պա­րա­գա­յում: Ինչ­պես ար­ձա­նագ­րում է պաշտ­պա­նու­թյան նախ­կին փոխ­նա­խա­րար Ար­տակ Զա­քա­րյա­նը. «Արդեն հա­րյուր օր է, ինչ Ար­ցա­խի 120.000 բնա­կիչ­նե­րը շրջա­փակ­ման մեջ են, ո­րը փաս­տա­ցի նա­խա­ձեռն­վել և շա­րու­նակ­վում է Ադր­բե­ջա­նի իշ­խա­նու­թյուն­նե­րի կող­մից: Գրե­թե բո­լոր «շա­հագր­գիռ» խո­շոր երկր­ներն ու կա­ռույց­նե­րը հան­դես են ե­կել Ար­ցախն ա­պաշր­ջա­փա­կե­լու կո­չե­րով ու պա­հանջ­նե­րով: Հա­րյուր օր անց այս հար­ցը ոչ մի­այն չի լուծ­վել, այ­լև ո­րո­շա­կի ա­ռու­մով փա­կու­ղի է մտել Բաք­վի մշտա­կան նոր պա­հանջ­նե­րի պատ­ճա­ռով, ո­րոնք ոչ մի կապ չու­նեն Հա­յաս­տա­նի, Ռու­սաս­տա­նի և Ադր­բե­ջա­նի ղե­կա­վար­նե­րի` 2020թ. նո­յեմ­բե­րի 9-ի ե­ռա­կողմ հայ­տա­րա­րու­թյան հետ: Ար­ցա­խը շա­րու­նա­կում է իր հա­մառ պայ­քա­րը Հա­յաս­տա­նի պե­տա­կա­նու­թյան պահ­պան­ման և Ար­ցա­խի ա­պա­գա­յի հա­մար»:

Ա­յո՛, Ար­ցա­խը, ո­րին նի­կո­լիզ­մը հռչա­կել է «բեռ», շա­րու­նա­կում է պայ­քա­րը Հա­յոց պե­տա­կա­նու­թյան հա­մար` որ­պես այդ պե­տա­կա­նու­թյան ա­ռաջ­նագ­ծա­յին ամ­րոց: Իսկ աշ­խար­հը բա­վա­րար­վում է սոսկ կո­չե­րով: Չնա­յած աշ­խար­հին մե­ղադ­րե­լու չէ: Այն բա­նից հե­տո, որ Ե­րև­ա­նում իշ­խա­նու­թյու­նը հայտն­վեց օ­տա­րերկ­րյա գոր­ծա­կալ­նե­րի ձեռ­քում, դար­ձել ենք ան­հե­տաքր­քիր: Այ­սինքն` հե­տաքր­քիր ենք որ­պես թա­տե­րա­բեմ, բայց ոչ` դե­րա­կա­տար: Օ­րի­նակ, ար­դյո՞ք մեզ ա­ռանձ­նա­պես հե­տաքրք­րում է, որ Նի­գե­րի­ա­յում խմե­լու ջուր ստա­նում են մի­այն QR կո­դով: Նույն ձև­ով էլ աշ­խար­հին չեն հե­տաքրք­րում մեր պրոբ­լեմ­նե­րը: Եվ ինչ-որ տեղ նույ­նիսկ զար­մա­նա­լի է, որ դեռ բա­րե­հա­ճում են կո­չե­րով հան­դես գալ, կա­րող է­ին դա էլ չա­նե­լ:

Այ­լընտ­րան­քա­յին նա­խագ­ծեր խմբի հա­մա­հիմ­նա­դիր Վա­հե Հով­հան­նի­սյա­նը կա­պի­տու­լյանտ­նե­րի ոհ­մա­կի վար­քա­գիծն ան­վա­նել է «Արհես­տա­կան ԱՆ­բա­նա­կա­նու­թյուն»: Մաս­նա­վո­րա­պես. «Հենց ՀՀ իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը սկսե­ցին շրջա­նա­ռել 29.800 ք/կմ հայ­րե­նի­քի գա­ղա­փա­րը, Ա­լի­ևն այն ի­ջեց­րեց 29.000-ի՝ զեղ­չե­լով 800 ք/կմ-ը: Հենց Հա­յաս­տա­նը հա­վա­նու­թյուն տա Ա­լի­և­ի ուլ­տի­մա­տու­մին՝ հրա­ժար­վել Ար­ցա­խից և ըն­դու­նել մեզ սի­րա­հո­ժար նվի­րած 29.000-ի ա­ռա­ջար­կը, նա ան­մի­ջա­պես թի­վը ի­ջեց­նե­լու է, ա­սենք ևս հա­զար կի­լո­մետ­րով: Ու այս­պես շա­րու­նակ: Սա հնա­րա­վոր է մի­այն ու մի­այն հայ ժո­ղովր­դի Ար­հես­տա­կան ԱՆ­բա­նա­կա­նու­թյան մի­ջա­վայ­րում: Հայ հա­սա­րա­կու­թյունն իր հա­մար հո­րի­նել է մտա­ցա­ծին մո­լո­րակ, ապ­րում է այն­տեղ՝ ի­րեն ուղղ­վող սպառ­նա­լիք­նե­րին ան­հա­ղորդ, ու ե­թե ո­չինչ չփոխ­վի՝ կոր­ծան­վե­լու է այն­տեղ»:

Փոր­ձա­գե­տը շեշ­տում է` շատ կա­րև­որ է՝ ինք­ներս մեզ և աշ­խար­հի հա­մար տե­սա­նե­լի դարձ­նել, որ Հա­յաս­տա­նը և հայ ժո­ղո­վուր­դը մի­այն Նի­կո­լի իշ­խա­նու­թյունն ու իր ար­բա­նյակ­նե­րը չեն: Այս պա­հին կան հան­րա­յին մի քա­նի տաս­նյակ գոր­ծիչ­ներ, ո­րոնք փոր­ձում են դա ա­նել. սա ա­ռայժմ ոչ ինս­տի­տու­ցի­ո­նալ, բայց մեծ պո­տեն­ցի­ալ ու­նե­ցող ռե­սուրս է: Սա­կայն աշ­խա­րհին ձեն­տու է հա­մա­րել, որ մենք ներ­կա­յաց­ված ենք մի­այն նի­կո­լա­խուն­տա­յով: Ինչ­պես ժա­մա­նա­կին նկա­տեց քա­ղա­քա­գետ Ա­ղա­սի Ե­նո­քյա­նը` Նի­կոլն ան­սա­սան է մնում, քա­նի որ չեն կա­րո­ղա­նում ա­վե­լի քոք­ված տա­կան­քի գտնել: Դե, 2018-ին ա­ռա­վել քան 20 տար­վա հա­մառ ջան­քե­րից հե­տո հա­զիվ տե­ղա­վո­րե­ցին կա­մա­կա­տար մե­կին` գե­նե­տիկ մու­տանտ­նե­րից բաղ­կա­ցած թի­մով, հո հեշ­տու­թյամբ չեն թող­նի, որ պե­տա­կան ազ­գա­յին շա­հով ա­ռաջ­նորդ­վո­ղը գա: Սերժ Սարգ­սյանն ի­րա­վա­ցի­ո­րեն ար­ձա­նագ­րել էր, որ գլխա­վոր բա­նակ­ցո­ղին փո­խե­լը կեն­սա­կան անհ­րա­ժեշ­տու­թյուն է: Սա­կայն դրսի խա­ղա­ցող­նե­րին ձեռն­տու է, որ գլխա­վոր բա­նակ­ցո­ղը լի­նի հա­տակ սրբե­լու փա­լաս:

ԱՅ­ՆՈ­ՒԱ­ՄԵ­ՆԱՅ­ՆԻՎ` ՆԻ­ԿՈ­ԼԻԶ­ՄԸ ՀԱ­ՎԵՐԺ ՉԷ

Թե­և թվում է, որ սրանց էր­զաց-դիկ­տա­տու­րա­յին ո­չինչ չի սպառ­նում, բայց խուն­տան ներ­քին հա­կա­սու­թյուն­նե­րից ճա­քեր է տա­լիս: Է­դո­ւարդ Շար­մա­զա­նո­վի բնու­թագր­մամբ. «Նի­կո­լը Հա­յաս­տա­նը դարձ­րել է Ա­րեւ­մուտ­քի, Թուր­քի­ա­յի ու ՌԴ-ի մի­ջեւ առք ու վա­ճառ­քի ա­ռար­կա: Մի­ա­ժա­մա­նակ բո­լո­րի հետ բա­զար է ա­նում: Չի բա­նակ­ցում, այլ հենց բա­զար է ա­նում: Մի­ջազ­գա­յին բրո­կեր­նե­րին բո­լո­րին «հա» է ա­սում. ար­դյուն­քում «բրո­կեր­նե­րը» կամ Հա­յաս­տա­նի ներ­սում կռիվ-կռիվ են ա­նե­լու, կամ ա­մեն մեկն իր փա­յը Հա­յաս­տա­նից վերց­նե­լու է»:

Նույն Ար­սեն Թո­րո­սյա­նի «սո­րո­սա­կան» թև­ի հետ կոնֆ­լիկ­տը հենց բրո­կեր­նե­րի հետ լո­կալ «բա­զա­րի» ար­դյունք է: Ու թի­մի ներ­սում չկա մե­կը, ով ա­պա­հո­վագր­ված լի­նի այդ­պի­սի «բա­զար­նե­րի» ըն­թաց­քում զո­հա­բեր­վե­լու վտան­գից: Դրա հա­մար սե­փա­կան խաղը խա­ղա­լու, կենտ­րո­նա­խույս ձգտում­ներ են նկատ­վում: Օ­րի­նակ` նույն Տիգ­րան Ա­վի­նյա­նի խա­ղը: Քա­ղա­քա­պետ Հրաչ Սարգ­սյա­նին ստի­պե­ցին հրա­ժա­րա­կան տալ, կար­ծես Ե­րև­ա­նի ա­վա­գա­նու ար­տա­հերթ ընտ­րու­թյուն­նե­րի մի­տու­մով, բայց ե­թե դի­տար­կենք օ­րեն­քով նա­խա­տես­ված ըն­թա­ցա­կար­գը, ա­պա աշ­նան փո­խա­րեն լա­վա­գույն դեպ­քում ընտ­րու­թյուն­նե­րը կտե­ղա­փոխ­վեն ա­մառ: Ար­դյուն­քում ըն­դա­մե­նը մանր խնդիր է լու­ծվել` ա­պա­գա ընտ­րար­շա­վից հա­նել Հրաչ Սարգ­սյա­նին, որ­պես­զի ոչ ոք նրա վրա խա­ղադ­րույք չա­նի: Սա­կայն խո­շոր հաշ­վով ՔՊ-ն ձեռք չի բե­րում ե­րաշ­խիք, որ բուն ընտ­րու­թյուն­նե­րին ջախ­ջա­խիչ պար­տու­թյուն չի կրի:

Իսկ ար­տա­քին մի­ջա­վայ­րը գնա­լով դառ­նում է ա­վե­լի ու ա­վե­լի տուր­բու­լենտ: Օ­րի­նակ, քա­ղա­քա­գետ Հրանտ Մե­լիք-Շահ­նա­զա­րյա­նի դի­տարկ­մամբ. «Արցա­խյան հա­կա­մար­տու­թյան կար­գա­վոր­ման գոր­ծըն­թա­ցը հետզ­հե­տե նոր ե­րանգ­ներ է ձեռք բե­րում: Հար­ցի առն­չու­թյամբ փոխ­վել են ոչ մի­այն Ե­րև­ա­նի ու Բաք­վի, այ­լև Մոսկ­վա­յի, Ան­կա­րա­յի, Թեհ­րա­նի և այլ ու­ժա­յին կենտ­րոն­նե­րի դիր­քո­րո­շում­նե­րը: Հա­կա­մար­տու­թյու­նը վա­ղուց դուրս է ե­կել հայ-ադրբե­ջա­նա­կան տի­րույ­թից և աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան լուրջ նշա­նա­կու­թյուն ստա­ցել: Հի­մա ար­դեն Ար­ցա­խի հար­ցը վե­րա­բե­րում է ողջ Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սի ա­պա­գա­յին, ինչ­պես նա­և ձև­ա­վոր­վող նոր աշ­խար­հա­կար­գին: Այդ է պատ­ճա­ռը, որ մրցակ­ցու­թյունն այս­տեղ զգա­լի­ո­րեն ակ­տի­վա­ցել է՝ ստեղ­ծե­լով խո­շոր ռազ­մա­կան բախ­ման վտանգ»:

Այ­սինքն` գլո­բալ պա­տե­րազ­մի ա­լիք­նե­րը հենց մեր վրա­յով կա­րող են գնալ-գալ: Ռազ­մա­վա­րա­կան դաշ­նակ­ցի հետ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րում էլ բա­նը հա­սել է աբ­սուր­դի: ՀՀԿ փոխ­նա­խա­գահ Ար­մեն Ա­շո­տյա­նի ար­ձա­նագր­մամբ. «Միր­զո­յան-Լավ­րով մամ­լո ա­սու­լի­սի այ­սօր­վա (մար­տի 20-ի-խմբ.) բազ­մա­թիվ ու բազ­մա­շերտ խո­սույ­թի մա­սին կա­րե­լի է եր­կար գրել: Սա­կայն կցան­կա­նամ ըն­դա­մե­նը մեկ ու­ղեր­ձի մա­սին ար­տա­հայտ­վել: Ռու­սաս­տա­նի ԱԳ նա­խա­րարն այ­սօր, ֆիք­սե­լով, որ Հա­յաս­տա­նի գոր­ծող իշ­խա­նու­թյուն­ներն են ի­րա­վի­ճակը հասց­րել այս հանգր­վա­նի (Ալմա­թա­յի հռչա­կա­գիր եւ այլն), փաս­տա­ցի ար­ձա­նագ­րեց, որ Ար­ցա­խի հար­ցի հե­տաձգ­ման ռու­սա­կան ա­ռա­ջար­կը չի քննարկ­վում, դրա փո­խա­րեն ա­ռա­ջին ան­գամ Ռու­սաս­տա­նը կողմ ար­տա­հայտ­վեց Բա­քու-Ստե­փա­նա­կերտ բա­նակ­ցու­թյուն­նե­րի առ­կա ո­րո­գայ­թի օգ­տին: А нам боль­ше всех надо? - ռու­սա­կան լո­գի­կան ռա­ցի­ո­նալ է, բայց ոչ ըն­կա­լե­լի»: Ոչ ըն­կա­լե­լի­ի կա­տա­լի­զա­տորն էլ ակն­հայտ է, «իրա­վի­ճա­կը ա­ռա­վել ող­բեր­գա­կան է դառ­նում ու­ղիղ ե­թե­րում Հա­յաս­տա­նը ներ­կա­յաց­նող հոր­թի ներ­կա­յու­թյամբ ու լռու­թյամբ»:

Հորթ... Խո­շոր խա­ղա­ցող­նե­րի հա­մար նա հորթ է, նրա մա­նի­պու­լյա­տիվ խա­ղե­րը չեն անց­նում` ի տար­բե­րու­թյուն ներ­սի դաշ­տի: Իսկ, օ­րի­նակ, ա­մե­րի­կյան «Ջեյմս­թա­ուն» վեր­լու­ծա­կան կենտ­րո­նը ար­դեն բաց ­տեքս­տով է խո­սում ՀՀ իշ­խա­նու­թյան ներ­սում անգ­լո­սաք­սե­րի և ռուս­նե­րի` ան­վե­րա­պահ հսկո­ղու­թյան հա­մար կա­տա­ղի մրցակ­ցու­թյան մա­սին: Այ­սինքն` ցան­կա­ցած պա­հի կա­րող ենք կանգ­նել իշ­խա­նա­փո­խու­թյան փաս­տի ա­ռաջ և նույ­նիսկ մի­ան­գա­մից չհաս­կա­նալ` ով է այն փո­խել:

ՀՈՎ­ՀԱՆ­ՆԵՍ ԳԱ­ԼԱ­ՋՅԱՆ