«ԷՐՄԵՆԻՍՏԱՆ ՎԻԼԱՅԵԹ»-Ի ՎԿԱՆԵՐԸ

Տխրահռ­չակ Դա­նի­ել Ի­ո­հան­նի­սյա­նը սգի մեջ է: Ո՛չ, հան­կարծ չկար­ծեք, որ Դան­չի­կը ող­բում է Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան սրըն­թաց թրքաց­ման կամ Ար­ցա­խի բլո­կա­դայի հա­մար` դա նրան չի հու­զում: Իսկ շատ է հու­զում «Նոր Հա­յաս­տա­նի նոր ոս­տի­կա­նու­թյան»` պա­րեկ­նե­րի հրա­մա­նա­տար Ար­թուր Ումր­շա­տյա­նի պաշ­տո­նան­կու­թյու­նը: Չէ՞ որ իր փայ­փա­յած և «դուխ տված» կադրն է, ո­րը կար­ծում էր (և այդ կար­ծի­քը Դան­չի­կը կի­սում էր), որ ի­րեն ա­մեն ինչ թույ­լատ­րե­լի է: Սա­կայն այդ գու­նա­գեղ ե­րա­զանք­նե­րը լխճվե­ցին պա­րեկ­նե­րին ծաղ­րի ա­ռար­կա սար­քած «Համ­մե­րի» ա­նիվ­նե­րի տակ:

ԹՈՒՐ­ՔԱ­ԿԱՆ Օ­ՃԱՌ` ՊԵ­ՏՈՒ­ԹՅԱՆ ՈՏ­ՔԻ ՏԱԿ

Կա այս­պի­սի մի­ան­գա­մայն գի­տա­կան կա­տե­գո­րի­ա` նոր­մա­լու­թյան աղ­ճա­տում: Փոր­ձա­գետ Դա­վիթ Հայ­րա­պե­տյա­նը գիտ­նա­կա­նի անվր­դով կեց­ված­քով դա ներ­կա­յաց­նում է այս­պես. «Նոր­մա­լու­թյան աղ­ճա­տու­մը (nor­ma­li­cy bi­as) ճա­նա­չո­ղա­կան աղ­ճա­տում է, երբ մար­դը թե­րագ­նա­հա­տում է ի­րեն սպառ­նա­ցող վտան­գի հա­վա­նա­կա­նու­թյունն ու հե­տև­անք­նե­րի լրջու­թյու­նը: Օ­րի­նակ՝ օ­դա­նա­վե­րում գտնվող ու­ղև­որ­ներն ար­տա­կարգ ի­րա­վի­ճակ­նե­րում հա­ճախ ոչ թե խու­ճա­պի են մատն­վում, այլ հա­կա­ռա­կը՝ տե­ղում սա­ռում են ու գրե­թե ոչ մի բան չեն ա­նում ի­րենց կյան­քին սպառ­նա­ցող ի­րա­վի­ճա­կից դուրս գա­լու հա­մար, նույ­նիսկ երբ այդ­պի­սի հնա­րա­վո­րու­թյուն կա: Ո­րոշ մաս­նա­գետ­ներ այս վի­ճակն ան­վա­նում են «բա­ցա­սա­կան խու­ճապ» (ne­ga­tive pa­nic): Նոր­մա­լու­թյան աղ­ճա­տու­մը կա­րող է ազ­դել ո­րո­շում­նե­րի կա­յաց­ման վրա ինչ­պես, օ­րի­նակ՝ ՃՏՊ-ի դեպ­քում, այն­պես էլ՝ խո­շոր ա­ղետ­նե­րի (հա­մա­վա­րակ, պա­տե­րազմ, բնա­կան ա­ղետ)»:

«Նոր­մա­լու­թյան աղ­ճատ­ման» հայ­կա­կան օ­րի­նակ­ներ էլ է բե­րում: Օ­րի­նակ՝ 44-օրյա պա­տե­րազ­մի նա­խօ­րե­ին փոր­ձա­գետ­նե­րը ա­հա­զան­գում է­ին պա­տե­րազ­մի ի­րա­կան և մո­տա­լուտ վտան­գի մա­սին, սա­կայն հան­րու­թյու­նը մեծ մա­սամբ հա­մա­րում էր այդ զգու­շա­ցում­նե­րը չա­փա­զանց­ված:

Հա­վա­նա­բար նոր­մա­լու­թյան աղ­ճա­տու­մով կա­րե­լի է բա­ցատ­րել նա­և Ար­ցա­խի իշ­խա­նու­թյուն­նե­րի ակն­հայ­տո­րեն ոչ բա­վա­րար նա­խա­պատ­րաս­տու­թյու­նը Ադր­բե­ջա­նի կող­մից շրջա­փակ­մա­նը, ո­րը հնա­րա­վոր էր կան­խա­տե­սել դե­ռևս 2020 թվա­կա­նի նո­յեմ­բե­րի 10-ից, երբ հայտ­նի դար­ձավ, որ Փա­շի­նյա­նի ստո­րագ­րու­թյամբ հանձն­վում են Քար­վա­ճա­ռը և Քա­շա­թա­ղը:

Նույն կերպ նոր­մա­լու­թյան աղ­ճատ­ման դրսև­ո­րում կա­րե­լի է հա­մա­րել այն, որ այ­սօր ՀՀ բնակ­չու­թյան գե­րակ­շիռ մա­սը վստահ է, որ ՀԽՍՀ սահ­ման­ներն ան­ձեռնմ­խե­լի են, թե­պետ թշնա­մին ար­դեն իսկ մի քա­նի ուղ­ղու­թյամբ ներ­խու­ժել է ՀՀ տա­րածք, ամ­րա­ցել և չի պատ­րաստ­վում այն լքել:

Ըստ ճա­նա­չո­ղա­կան աղ­ճա­տում­նե­րի մա­սին «Դու այդ­քան էլ խե­լա­ցի չես» գրքի հե­ղի­նակ, լրագ­րող Դեյ­վիդ Մաք­րեյ­նի՝ նոր­մա­լու­թյան աղ­ճա­տու­մը նա­և կա­րող է վա­րա­կիչ լի­նել, քա­նի որ վտան­գը թե­րագ­նա­հա­տող մե­ծա­մաս­նու­թյու­նը փոր­ձում է հա­մո­զել վտան­գի մա­սին ա­հա­զան­գող­նե­րին, որ վտան­գը չա­փա­զանց­ված է: Իսկ Հա­յաս­տա­նի պա­րա­գա­յում այդ «վա­րա­կի» կենսու­նա­կու­թյու­նը պա­հե­լը դար­ձել է կա­պի­տու­լյան­տա­կան խուն­տա­յի նպա­տա­կամղ­ված քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն, նա­և դրան է ծա­ռա­յեց­վում քա­րոզ­չա­մե­քե­նա­յի բո­վան­դակ ռե­սուր­սը: Եվ ե­թե այդ հրե­շա­վոր պրե­սին­գի պայ­ման­նե­րում տաս­նյակ, ե­թե ոչ հա­րյուր հա­զա­րա­վոր քա­ղա­քա­ցի­նե­րը պահ­պա­նում են ող­ջամ­տու­թյու­նը և սթա­փու­թյու­նը, ա­պա դա կա­րե­լի է իս­կա­կան հրաշք հա­մա­րել: Ճիշտ է, սթա­փու­թյան պահ­պան­մա­նը նպաս­տում են խու­ն­տա­յի դեմ պայ­քա­րող կու­սակցու­թյուն­նե­րը և քա­ղա­քա­ցի­ա­կան հա­սա­րա­կու­թյան ինս­տի­տուտ­նե­րը, սա­կայն այդ կա­ռույց­նե­րում ընդգրկ­ված­ներն այն­քան էլ շատ չեն:

Իսկ բա­նա­կա­նու­թյան դեմ գրո­հի թարմ օ­րի­նակ ներ­կա­յաց­նում է ՀՀԿ ԳՄ ան­դամ Ար­տակ Զա­քա­րյա­նը. «67 օր Ար­ցա­խը շրջա­փակ­ման և հու­մա­նի­տար ա­ղե­տի մեջ է, իսկ Հա­յաս­տա­նում աչ­քա­լու­սանք են բե­րել Թուր­քի­ա­յից: Այ­սօր­վա (փետր­վա­րի 16-ի-խմբ.) կա­ռա­վա­րու­թյան նիս­տում, ՀՀ ԱԳ այս­պես կոչ­ված նա­խա­րա­րը գլուխ էր գո­վում թե ինչ­պի­սի կա­րև­որ այ­ցե­լու­թյուն է ու­նե­ցել Թուր­քի­ա, որ­տեղ ի­հար­կե չի խոս­վել Ար­ցա­խի ա­պաշր­ջա­փակ­ման, Ադր­բե­ջա­նի կող­մից ՀՀ տա­րածք­նե­րի օ­կու­պաց­ման, Թուր­քի­ա­յի կող­մից պար­բե­րա­բար հնչող սպառ­նա­լիք­նե­րի, Սյու­նի­քով մի­ջանց­քի անհ­նա­րի­նու­թյան, 44-օրյա պա­տե­րազ­մում Հա­յաս­տա­նի դեմ փաս­տա­ցի պա­տե­րազ­մած Թուր­քի­ա­յի, Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թյան և այլ­նի մա­սին: Սա­կայն ըստ Ա­րա­րա­տի՝ եր­կու «կա­րև­որ» հարց է իբ­րև լուծ­վել. մե­կը՝ ՀՀ դի­վա­նա­գի­տա­կան անձ­նագ­րեր ու­նե­ցող ան­ձինք շու­տով հնա­րա­վո­րու­թյուն կու­նե­նան այ­ցե­լել Թուր­քի­ա և երկ­րոր­դը՝ ինչ-որ հին կա­մուրջ են հա­մա­տեղ վե­րա­նո­րո­գե­լու»:

«ՎԻ­ԼԱ­ՅԵ­ԹԻՍՏ­ՆԵ­ՐԸ» ԺՈ­ՂՈՎՐ­ԴԻՆ ՀԱ­ՆՈՒՄ ԵՆ ՊԵ­ՏՈՒ­ԹՅԱՆ ԴԵՄ

 Ա. Զա­քա­րյա­նը տես­նում է դրա շա­րու­նա­կու­թյու­նը. «Արա­րա­տի հաջորդ «աչքա­լու­սան­քը» ե­րև­ի լի­նե­լու է այն, որ այս պաշ­տո­նյա­նե­րի իշ­խա­նա­կան մասն ի­րա­վունք են ձեռք բե­րե­լու ստա­նալ Թուր­քի­ա­յի քա­ղա­քա­ցի­ու­թյուն: «…Իսկ ի՞նչ վատ է, որ թող թավ­շյա կա­պի­տու­լյանտ­ներն ա­զատ գնան Թուր­քի­ա, թող լի­նեն նա­և Թուր­քի­ա­յի քա­ղա­քա­ցի­ներ, բա էլ ին­չի՞ հա­մար են ա­պօ­րի­նի իշ­խա­նա­փո­խու­թյուն ա­րել», - այս­պես կպա­տաս­խա­նեն Նի­կո­լի կույր ջա­տա­գով­նե­րը, ո­րոնք, Նի­կո­լի հետ մի­ա­սին, փաս­տա­ցի հան­դի­սա­նում են Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան գե­րեզ­մա­նա­փոր­նե­րը»:

Թուր­քի­ա­յի երկ­րա­շար­ժի ցա­վով տա­ռա­պող ՔՊ-ի ներ­սում էլ «երկրա­շարժ­ներ» կան, ինտ­րիգ­նե­րի և կադ­րա­յին ջար­դե­րի պա­կաս չկա: Ճիշտ է, դեռ չեն կողմ­նո­րոշ­վել, Ե­րև­ա­նի ընտ­րու­թյուն­ներն ար­տա­հերթ ա­նեն, թե ճիշտ ժամ­կե­տին... ե­րև­ի թե ինչ-ինչ զու­գա­հեռ­ներ են տես­նում Էր­դո­ղա­նի մա­յի­սյան ընտ­րու­թյուն­նե­րի հետ: Նա­և փետր­վա­րի վեր­ջին շա­բա­թը կար­ծես աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան ցնցում­նե­րի «ավել­ցուկ» է խոս­տա­նում: Չար լե­զու­ներն էլ խո­սում են, որ մար­տի սկզբնե­րին Լոն­դո­նում ո­րոշ­վե­լու է ՀՀ իշ­խա­նու­թյան հար­ցը, ստվե­րա­յին տիկ­նի­կա­վար­նե­րը պի­տի կողմ­նո­րոշ­վեն` դեռ պա­հո՞ւմ են Նի­կո­լին, թե՞ գցում են պետ­քա­րան և ջու­րը քա­շում: Ջու­րը քա­շե­լու դեպ­քում էլ ո՞վ պի­տի փո­խա­րի­նի: Ինչ­պես նկա­տել է Ար­մեն Ա­շո­տյա­նը. «Անգամ «օգտա­կար ի­դի­ոտ­ներն» ու­նեն պի­տա­նե­լի­ու­թյան ժամ­կետ. ե՞րբ է լրա­նա­լու Փա­շի­նյա­նի ժամ­կե­տը»:

Իսկ ի սպաս «վի­լա­յե­թաց­մա­նը» դրվում են մե­տաճշ­մար­տու­թյուն­նե­րը, ո­րոնց ժա­մա­նա­կին անդ­րա­դար­ձել է­ինք: Մե­տաճշ­մարտ­րու­թյու­նը Հայ­րե­նիք չու­նի, ինչ­պես որ Հայ­րե­նի­քը տեղ չու­նի բուն մե­տաճշ­մար­տու­թյան մեջ: Եվ ոչ այն պատ­ճա­ռով, որ աշ­խար­հի բո­լոր ժո­ղո­վուրդ­նե­րը ծնում են ի­րենց մե­տաճշ­մար­տու­թյուն­նե­րը, այլ այն պատ­ճա­ռով, որ մե­տաճշ­մար­տու­թյու­նը որ­պես բնա­կա­վայր ընտ­րե­լով, մար­դը գի­տակ­ցա­բար կամ չգի­տակ­ցե­լով այն հրա­ժար­վում է Հայ­րե­նի­քի հիմ­նա­կան ի­մաս­տա­յին բա­ղադ­րիչ­նե­րից:

Նի­կո­լա­կան հա­կա­Հա­յաս­տա­նում «ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյան բաս­տի­ո­նը» պե­տա­կա­նու­թյան լիկ­վի­դաց­ման գոր­ծիք է: Պե­տու­թյու­նը ժո­ղովր­դի միտքն է. Ժո­ղո­վուր­դը պե­տու­թյան մար­մինն է: Ող­բեր­գու­թյու­նը ա­ռա­ջա­նում է նրանց բա­ժան­ման պա­հին: Ինչ­պե՞ս է դա տե­ղի ու­նե­նում: Ստեղ­ծե­լով նոր մե­տաճշ­մար­տու­թյուն­ներ և դրանք մտցնե­լով ժո­ղովր­դի «մար­մին»: Կեղծ «ճշմար­տու­թյուն» պար­տադ­րե­լով՝ զավ­թիչ­նե­րի ար­ժեք­նե­րը պե­տու­թյան ա­ռանց­քա­յին աս­պեկտ­նե­րում: Դա նման է այն բա­նին, որ կկուն իր ձվե­րը գցում է ու­րիշ­նե­րի բնե­րը: Հան­րու­թյու­նը, չկա­րո­ղա­նա­լով տար­բե­րել օ­տար ձուն և իր «ձուն», ին­կու­բաց­նում է ա­մեն ինչ: «Կկուն» դուրս է գա­լիս եր­կու ան­գամ ա­վե­լի ա­րագ, քան մյուս ճտե­րը, և մնա­ցած ձվե­րը դուրս է նե­տում բնից:

Դրա գոր­ծար­կի­չը մա­նի­պու­լյա­տիվ է, ին­չը նշա­նա­կում է ձա­խող­ման դա­տա­պար­տել բո­լոր մաս­նա­կից­նե­րին, ով­քեր լռե­լյայն ըն­դու­նել են մատ­նո­ցա­խա­ղի կա­նոն­նե­րը` քա­ղա­քա­ցու ընտ­րու­թյան ար­հես­տա­կա­նո­րեն ստեղծ­ված պատ­րան­քը՝ կա՛մ ժո­ղովր­դի, կա՛մ պե­տու­թյան օգ­տին: Այս «վի­րու­սա­յին» հա­լյու­ցի­նա­ցի­ան վա­րա­կում է զանգ­վա­ծա­յին գի­տակ­ցու­թյու­նը և մեզ կանգ­նեց­նում պե­տու­թյան և ժո­ղովր­դի ա­նե­րև­ա­կա­յե­լի հա­կադ­րու­թյան հետ: Այս­պի­սով, ժո­ղո­վուր­դը, ըն­կա­լե­լով այն պե­տու­թյու­նը, ո­րի հետ պատ­մա­կա­նո­րեն և աշ­խար­հագ­րո­րեն նույ­նաց­վում է, որ­պես թշնա­մի, ըստ է­ու­թյան, սկսում է խժռել ի­րեն ներ­սից: Ինչ­պես ա­ռաս­պե­լա­կան օձ Ու­րո­բո­րո­սը:

2018-ին ստեղծ­ված «ժո­ղովր­դա­կան» վար­չա­կար­գը ար­դեն 5 տա­րի ստեղ­ծում և վերս­տեղ­ծում է խե­լա­գա­րու­թյան նոր պտույտ­ներ: Ե­թե հան­րա­յին «մար­մի­նը» 2018-ից ի վեր մեր­ժում է ու­ղեղ-պե­տու­թյա­նը, ա­պա դա նշա­նա­կում է խե­լա­գա­րու­թյան խո­րա­ցում: Ո­րի ար­դյուն­քում մի օր ՀՀ պե­տա­կան ինս­տի­տուտ­նե­րի փո­խա­րեն կտես­նենք Էր­մե­նիս­տան վի­լա­յե­թի անս­քող ադ­մի­նիստ­րա­ցի­ա: Այդ ըն­թաց­քը կա­րող է կանգ­նեց­նել մի­այն վի­րա­բույ­ժի հեր­ձա­դա­նա­կը:

Սա­կայն «մեր­ժիզ­մով» վա­րակ­ված հան­րու­թյունն ու­զում է ա­ռաս­պե­լա­կան «ոչ նախ­կին, ոչ ներ­կա» վի­րա­բույժ: Բայց ո՞րտե­ղից պե­ղենք այդ ա­ռաս­պե­լա­կան ու­ժին, ո­րի մա­սին մի­ֆը նույն­պես մե­տաճշ­մար­տու­թյուն է: Երկ­րորդ շեր­տի մե­տաճշ­մար­տու­թյուն, հեր­թա­կան վիր­տո­ւալ Հա­յաս­տա­նը` վիր­տո­ւալ քա­ղա­քա­կան դաշ­տով:

ՀՈՎ­ՀԱՆ­ՆԵՍ ԳԱ­ԼԱ­ՋՅԱՆ