Մեկ բան հաստատվեց. Մարգարայի կամուրջը պատրաստ է գործարկման

Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սի եւ Վրաս­տա­նում ճգնա­ժա­մի հար­ցե­րով Եվ­րո­պա­կան մի­ու­թյան հա­տուկ ներ­կա­յա­ցու­ցիչ Տոյ­վո Կլա­ա­րը ող­ջու­նել էր Հա­յաս­տա­նի կող­մից մար­դա­սի­րա­կան օգ­նու­թյան տրա­մադ­րու­մը երկ­րա­շար­ժից տու­ժած Թուր­քի­ա­յին: Նա այս մա­սին գրել է թվի­թե­րյան միկ­րոբ­լո­գում. «Թուր­քի­ա­յում տե­ղի ու­նե­ցած նման մեծ ող­բեր­գու­թյան պայ­ման­նե­րում ո­գե­ւո­րիչ է տես­նել հա­րե­ւան Հա­յաս­տա­նի ցու­ցա­բե­րած ա­ջակ­ցու­թյունն ու դրան հե­տեւ­ած դրա­կան ար­ձա­գան­քը»:

ԻՆ­ՉՈՒ ԵՆ «ՈԳԵ­ՎՈՐ­ՎԵԼ» ԵՎ­ՐՈ­ՊԱ­ՑԻ­ՆԵ­ՐԸ

Ի­հար­կե, Կլա­ա­րը լավ կա­ներ, որ «ոգե­ւոր­վեր» նույն երկ­րա­շար­ժից տու­ժած Սի­րի­ա­յին Եվ­րո­պա­յի մար­դա­սի­րա­կան օգ­նու­թյամբ: Բայց չի կա­րող, քա­նի որ նման օգ­նու­թյուն պար­զա­պես չկա: Այս դեպ­քում, ի­րա­վի­ճա­կի սրի­կա­յա­կան կող­մը մի կողմ թող­նե­լով, ի­հար­կե, տրա­մա­բա­նա­կան է, որ Կլա­ա­րին մնում է «ոգե­ւոր­վել» Թուր­քի­ա՝ Նի­կո­լի ու­ղար­կած բեռ­նե­րով: Եվ քա­նի որ, ինչ­պես Սի­րի­ա­յի հետ կապ­ված՝ հի­շա­տակ­ված փաստն է հու­շում, եվ­րա­լի­բե­րաստ­նե­րի «ոգե­ւո­րու­թյուն­նե­րի» տակ պետք է քա­ղա­քա­կան նյո­ւանս­ներ փնտրել, ա­պա հաս­կա­նա­լի է, որ Կլա­արն էլ իր հեր­թին ա­մե­նե­ւին էլ «անմեղ տե­ղը» չէ, որ գո­վում է Նի­կո­լին: Այ­սինքն, հաս­կա­նա­լու հարց է, թե ինչ կա դրա տակ:

Ա­ռա­վել եւս, որ Թուր­քի­ա Նի­կո­լի ու­ղար­կած բեռ­նե­րի թե­ման, բա­ցի նրան­ից, որ Հա­յաս­տա­նում ա­մե­նա­լուրջ դա­տա­պարտ­մանն անդ­րա­դար­ձավ, բա­զում այլ հար­ցեր եւ են­թադ­րու­թյուն­ներ եւս ա­ռաջ է քա­շել: 

Ա­մե­նաա­ռա­ջին փաս­տե­րից մեկն այն է, որ հա­յաս­տա­նյան բեռ­նե­րը Թուր­քի­ա մտան Մար­գա­րա­յի կամր­ջով: Այն 30 տա­րի չէր գոր­ծում, տե­ղա­ցի­նե­րը ժա­մա­նա­կին պատ­մում է­ին, որ ա­կա­նա­պատ­ված է: Բայց ա­հա՝ ծանր բեռ­նա­տար­ներն ան­ցան այդ կամր­ջով. իս­կա­կան «հրաշք»: Ա­ռա­վել եւս, երբ քա­նիցս պաշ­տո­նա­պես հայ­տա­րար­վել է, որ կամր­ջի եւ գո­նե հա­յաս­տա­նյան հատ­վա­ծից դրա մո­տեց­ման ու­ղի­նե­րի վրա աշ­խա­տանք­ներ չեն կա­տար­վում: Ընդ ո­րում, ան­ցած ամ­ռա­նը խո­սակ­ցու­թյուն­ներ ե­ղան, որ մին­չեւ Մար­գա­րա ճա­նա­պար­հի վե­րա­նո­րոգ­ման աշ­խա­տանք­ներ են տար­վում, Նի­կո­լը գնաց-հա­սավ այդ կող­մե­րը: Եվ նույ­նիսկ դրա­նից հե­տո կամր­ջի վե­րա­նո­րոգ­ման մա­սին լու­րե­րը հերք­վում է­ին:

Սա­կայն այս դեպ­քում փաստն ան­հեր­քե­լի է. բեռ­նա­տար­ներն ան­ցան այդ կամր­ջով: Այն դեպ­քում, երբ 30 տա­րի չգոր­ծած, պաշ­տո­նա­կան պնդում­նե­րի հա­մա­ձայն՝ ան­գամ ու­սում­նա­սի­րու­թյուն չան­ցած կա­մուրջը նման փոր­ձու­թյան հա­զիվ թե ո­րե­ւէ մե­կը են­թար­կեր. ե­թե փլու­զում տե­ղի ու­նե­նար, ա­պա թուր­քա­կան երկ­րա­շար­ժի ֆո­նին, աշ­խար­հով մեկ աղ­մու­կից խու­սա­փել չէր լի­նի: Բայց երբ բեռ­նա­տար­ներն ան­ցան, ա­պա դա մեկ բա­նի մա­սին է վկա­յում՝ չվե­րա­նո­րո­գե­լու մա­սին բո­լոր նախ­կին հայ­տա­րա­րու­թյուն­նե­րը  բլեֆ է­ին: Ա­վե­լի ճիշտ, գործ­նա­կա­նում մի­ան­շա­նակ է, որ կա­մուր­ջը գո­նե ստուգ­վել է, եւ ե­թե վե­րա­նո­րո­գում ան­գամ չի ե­ղել, ա­պա կնշա­նա­կի, որ ստուգ­մամբ հիմ­նա­վոր­վել է, որ այն օգ­տա­գործ­ման պի­տա­նի է:

Չէ, այս­տեղ չենք խո­սում այն մա­սին՝ լա՞վ է, թե՝ վատ, որ կա­մուր­ջը գոր­ծում է: Պար­զա­պես փաստն ենք ֆի­քսում. ու­նե­ինք չգոր­ծող կա­մու­րջը եւ հի­մա ու­նենք գոր­ծո­ղը, ու հան­րու­թյա­նը բառ ան­գամ չի աս­վել, թե ինչ պայ­ման­նե­րով է ե­ղել նման տե­ղա­շար­ժը: Ընդ ո­րում, նա­եւ հաշ­վի առ­նե­լով, որ հենց այն­պես չէ­ին կա­րող վերց­նել եւ կամր­ջով բեռ­ներ անց­կաց­նել Թուր­քի­ա: Դրա հա­մար անհ­րա­ժեշտ էր, որ նախ՝ հստակ պայ­մա­նա­վոր­վա­ծու­թյուն լի­ներ հայ­կա­կան եւ թուր­քա­կան կող­մե­րի մի­ջեւ, այն էլ՝ ա­մե­նա­բարձր մա­կար­դա­կով: Երկ­րոր­դը, այս­պես թե այն­պես, այդ ողջ հայ-թուր­քա­կան սահ­մա­նի եւ, մաս­նա­վո­րա­պես, կամր­ջի հա­մար պա­տաս­խա­նա­տու են ռու­սա­կան սահ­մա­նա­պահ ու­ժե­րը: Այ­սինքն, այդ պայ­մա­նա­վոր­վա­ծու­թյու­նը չէր կա­րող շրջան­ցել նա­եւ Մոսկ­վա­յին, հաշ­վի առ­նե­լով, որ մի­այն սահ­մա­նա­պահ ռու­սա­կան ու­ժե­րի «դաբ­րոն» բա­վա­կան չէր 30 տար­վա փակ սահ­մա­նը բա­ցե­լու հա­մար:

Իսկ ա­վե­լի կոնկ­րետ, այն տպա­վո­րու­թյունն էր, որ սահ­մա­նը գոր­ծարկ­ման հա­մար պատ­րաստ վի­ճա­կի է բեր­վել կան­խավ: Ընդ ո­րում, այդ մա­սին դեռ ան­ցած դեկ­տեմ­բե­րին թուր­քա­կան աղ­բյուր­ներն է­ին բա­ցա­հայտ խո­սում: Իսկ երկ­րա­շար­ժը եւ Հա­յաս­տա­նից ու­ղարկ­վող բեռ­նե­րը պար­զա­պես 30 տար­վա «պա­րա­պուր­դը կոտ­րե­լու» հար­մար ա­ռիթ դար­ձավ:

Այս­պի­սով, թե ին­չու է Կլա­արն այդ­քան ու­րա­խա­ցել հայ-թուր­քա­կան սահ­մա­նի ե­թե ոչ վե­րա­գոր­ծարկ­ման, ա­պա առն­վազն վե­րա­գոր­ծարկ­մա­նը պատ­րաստ լի­նե­լու հար­ցով, կա­րե­լի է են­թադ­րել. Ադր­բե­ջան-Հա­յաս­տան-Թուր­քի­ա ա­ռանց­քի ստեղ­ծումն Ա­րեւ­մուտ­քի ա­ռանց­քա­յին ծրագ­րե­րից է, իսկ հայ-թուրք­ա­կան սահ­մա­նի թե­ման դրա կա­րե­ւոր բա­ղադ­րիչ­նե­րից է: Բայց մյուս կող­մից էլ, հայ-թուր­քա­կան սահ­մա­նի գոր­ծարկ­մա­նը, խո­շոր հաշվ­ով, դեմ չեն նա­եւ ռուս­նե­րը: Ա­վե­լին, դա, թե­եւ ուղ­ղա­կի աս­ված չէ, սա­կայն նո­յեմ­բե­րի 9-ի եւ դրան հա­ջոր­դած «եռա­կողմ ձե­ւա­չա­փով» պայ­մա­նա­վոր­վա­ծու­թյուն­նե­րի ա­ռանց­քա­յին բա­ղադ­րիչ­նե­րից է: Ի­հար­կե, նույն հա­մա­ձայ­նագ­րից բխող պայ­մա­նով՝ վե­րահս­կո­ղա­կան գոր­ծա­ռույթ­ներ Մոսկ­վան պետք է ու­նե­նա: Ու կոնկ­րետ այս դեպ­քում փաստն այն է, որ սահ­մա­նը բա­ցե­լուց ռուս­ներն ան­մասն չէ­ին:

Ո՞Վ ԿՎԵ­ՐԱՀՍ­ԿԻ ՍԱՀ­ՄԱ­ՆԸ

Ի­հար­կե, խնդիրն այս մեկ դեպ­քը չէ, եւ կա այն հար­ցը, թե սահ­մա­նա­բաց­ման այս օ­րի­նա­կը կդառ­նա՞ նա­խա­դեպ, թե կմնա՝ որ­պես ե­զա­կի օ­րի­նակ: Հաշ­վի առ­նե­լով Կլա­ար­ի հայ­տա­րա­րու­թյու­նը, են­թադ­րե­լի է, որ Ա­րեւ­մուտ­քը սահ­մա­նի նկատ­մամբ վե­րահս­կո­ղու­թյուն ու­նե­նա­լու թե­ման փակ­ված չի հա­մա­րում: Փո­խա­րե­նը, նա­խօ­րե­ին Հա­յաս­տա­նում ՌԴ դես­պան Սեր­գեյ Կո­պիր­կինն իր հեր­թին հայ­տա­րա­րեց. «Խոսք լի­նել չի կա­րող, որ Ռու­սաս­տա­նը կլքի Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սը»: Ի թիվս այլ գոր­ծոն­նե­րի, նա­եւ հաշ­վի առ­նե­լով, որ սա, ըստ դես­պա­նի, կեն­սա­կան նշա­նա­կու­թյուն ու­նե­ցող տա­րա­ծաշր­ջան է, էլ չա­սած, որ Ռու­սաս­տա­նը դե ֆակ­տո դրա մի մասն է: Սա, ի­հար­կե, մի­ան­գա­մից մի քա­նի ուղ­ղու­թյամբ եւ մի քա­նի ի­մաստ հղող մե­սիջ է, եւ այդ ի­մաստ­նե­րից մեկն էլ այն է, որ թուր­քա­կան սահ­մա­նի վե­րահս­կո­ղու­թյան մա­սով Ռու­սաս­տանն իր դե­րը չի պատ­րաստ­վում տալ Ա­րեւ­մուտ­քին: Ու հաշ­վի առ­նե­լով, որ եր­կու գե­րու­ժերն ի­րենց հա­վակ­նու­թյուն­նե­րը պա­հում են նա­եւ այս մե­կան­գա­մյա սահ­մա­նա­բաց­ման պա­րա­գա­յում, ա­պա կա­րե­լի է ա­սել, որ սահ­մա­նի բաց մնալ-չմնա­լը կախ­ված է այդ պայ­քա­րից եւ, ա­ռա­ջին հեր­թին՝ այդ պայ­քա­րում Թուր­քի­ա­յի դիր­քո­րո­շու­մից:

Իսկ Թուր­քի­ա­յի դիր­քո­րո­շու­մը, չմո­ռա­նանք, կախ­ված է հե­տե­ւյալ հան­գա­ման­քից: Նախ, կա հայ-ադրբե­ջա­նա­կան թե­մա­յով հայտ­նի նա­խա­պայ­մա­նը, որն անգամ երկ­րա­շար­ժի փաս­տը չփո­խեց: Ա­մեն դեպ­քում, պա­տա­հա­կան չէր, որ ան­գամ Հա­յաս­տա­նից օգ­նու­թյուն ու­ղար­կե­լու պա­րա­գա­յում Էր­դո­ղա­նը չմո­ռա­ցավ հա­տուկ շնոր­հա­կա­լու­թյուն հայտ­նել Ա­լի­ե­ւին՝ հի­շեց­նե­լով ար­ցա­խյան պա­տե­րազ­մում իր դե­րա­կա­տար­ման մա­սին: Սա հեր­թա­կան ան­գամ նի­կո­լյան վար­չախմ­բին նվաս­տաց­նե­լուց զատ, նա­եւ Մոսկ­վա­յին ուղղ­ված մե­սիջ կա­րե­լի է հա­մա­րել: Որ ան­գամ ներ­կա ծանր վի­ճա­կում Ան­կա­րան կով­կա­սյան հար­թա­կում իր հա­վակ­նու­թյուն­նե­րից կամ ա­մե­նա­քի­չը Ադր­բե­ջա­նի «մեծ եղ­բոր» դե­րից չի հրա­ժար­վում: Մյուս կող­մից, Ան­կա­րա­յից ընդգծ­ված բա­րիդ­րա­ցի­ա­կան ժես­տի­կու­լյա­ցի­ա նկատ­վեց նա­եւ Մոսկ­վա­յի եւ Թեհ­րա­նի ուղ­ղու­թյամբ, եւ ընդ­հան­րա­կան պատ­կե­րը նման­վում էր հե­տե­ւյա­լին. Ան­կա­րան պատ­րաստ է, պահ­պա­նե­լով «մեծ եղ­բոր» ֆունկ­ցի­ան, նա­եւ տա­րա­ծաշր­ջա­նի մասշ­տա­բով գոր­ծել ներ­կա ստա­տուս-քվո­յից ել­նե­լով: Այ­սինքն, այն ստա­տուս քվո­յից, որն ի հայտ կգա հայ-ադրբե­ջա­նա­կան «հաշ­տեց­ման» դեպ­քում:

Սա սպա­սե­լի տար­բե­րակ էր: Այ­սինքն, որ Էր­դո­ղա­նը, ինչ խոսք, պատ­կե­րաց­նում  է այն նոր ի­րա­վի­ճա­կը, ո­րում հայտն­վել է երկ­րա­շար­ժի պատ­ճա­ռով: Այդ թվում, որ այս բո­լոր նոր խնդիր­նե­րի առ­կա­յու­թյան պա­րա­գա­յում ՌԴ-Իրան ուղ­ղու­թյամբ բարձր տո­նայ­նու­թյամբ քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը առն­վազն ժա­մա­նա­կավ­րեպ է, ե­թե ոչ վտան­գա­վոր: Եվ չմո­ռա­նանք, որ այդ քա­ղա­քա­կա­նու­թյան ռազ­մա­վա­րա­կան ուղ­ղու­թյուն­նե­րից մեկն էլ «Զան­գե­զու­րի մի­ջանց­քի» գա­ղա­փա­րա­խո­սու­թյունն էր, ո­րը, խո­շոր հաշ­վով, են­թադ­րում էր Մոսկ­վա­յի եւ Թեհ­րա­նի հետ ծայ­րա­հեղ սրա­ցում: Եվ ե­թե ըն­դու­նենք, որ Էր­դո­ղանն ի­րա­կա­նում էլ կա­րող է այդ ծրագ­րե­րից հետ կանգ­նել, ա­պա նրա հա­մար «Բ» պլան կա­րող է դառ­նալ 180 աս­տի­ճա­նով հա­կա­դիր քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը՝ Մոսկ­վա­յի եւ Թեհ­րա­նի հետ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի ջեր­մա­ցու­մը: Սրան դեռ կանդ­րա­դառ­նանք: Սա­կայն նախ նկա­տենք, որ այդ դեպ­քում Էր­դո­ղա­նի հա­մար սկսե­լու է նա­խընտ­րե­լի դառ­նալ կա­յուն Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սը, ո­րի մի­ակ տար­բե­րա­կը «խա­ղա­ղու­թյան պայ­մա­նագ­րի» ռու­սա­կան տար­բե­րակն է: