ՉԱՐԱԳՈՒՇԱԿ ԼՌՈՒԹՅԱՆ ՊԱՀԸ

Հի­մա Անգ­լի­ա՞ն է «մա­ռախ­լա­պատ Ալ­բի­ոն», թե՞ Հա­յաս­տա­նը: Ինչ բրի­տա­նա­կան գաղտ­նի հե­տա­խու­զու­թյան ղե­կա­վար Ռի­չարդ Մու­րը ոտք դրեց Ե­րև­ան, մեր քա­ղա­քա­մայ­րը պատ­ված է խիտ մա­ռա­խու­ղով: Դա խորհր­դան­շա­կան է` լրիվ մա­ռախ­լա­պատ է մեր ա­պա­գան: Չգի­տենք ոչ մի­այն, թե ինչ է սպաս­վում 2023-ին, այ­լև տե­ղյակ չենք ան­գամ` մի քա­նի ժամ հե­տո ինչ փոր­ձանք կա­րող է գալ մեր գլխին... Մեր հայ­րե­նա­կից­նե­րը Ֆեյս­բու­քում կա­տա­կով ա­ռա­ջար­կում են ցույց ա­նել բրի­տա­նա­կան դես­պա­նա­տան առ­ջև և խնդրել Մի­ա­ցյալ Թա­գա­վո­րու­թյան հնդիկ վար­չա­պե­տին այդ մա­ռա­խու­ղը հետ տա­նել Լոն­դոն` Ռի­չարդ Մու­րի բե­րած թանձր ա­նո­րո­շու­թյան հետ մի­ա­սին:

Ի՞ՆՉ ԳՈՐԾ ՈՒ­ՆԵ­ԻՔ ՄԵՐ ՓՈ­ՂՈՑ­ՆԵ­ՐՈՒՄ 2018-ԻՆ

Հնդկաս­տա­նը Չի­նաս­տա­նի հետ սահ­մա­նին ա­վե­լի շատ զոր­քեր է տե­ղա­կա­յել, քան եր­բև­է: Այս մա­սին հայ­տա­րա­րել է Հնդկաս­տա­նի ար­տա­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րար Սուբ­րահ­մա­նյամ Ջայ­շան­քա­րը, հա­ղոր­դում է The Indian Express-ը: Նա­խա­րա­րի խոս­քով՝ դա ար­վում է չի­նա­կան զոր­քե­րի տե­ղա­կայ­մա­նը հա­կազ­դե­լու հա­մար: Այս­պի­սով, Ջայ­շան­քա­րը պա­տաս­խա­նել է ընդ­դի­մա­դիր Հնդկա­կան ազ­գա­յին կոնգ­րես կու­սակ­ցու­թյան քննա­դա­տու­թյա­նը, ո­րը մե­ղադ­րել է Հնդկաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թյա­նը Հնդկաս­տան-Չի­նաս­տան սահ­մա­նին են­թադ­րյալ ան­գոր­ծու­թյան հա­մար:

Իսկ ին­չի՞ հա­մար է այս­քան զորքն ու զեն­քը, և բա­նը հա­սել էր փոխհ­րաձ­գու­թյան: Կա մի փոք­րիկ վի­ճե­լի հո­ղակ­տոր, ուր ոչ ոք չի ապ­րում, ուր չկա ո­րև­է պատ­մա­կան հու­շար­ձան, ուր նույ­նիսկ ծա­ռեր չեն ա­ճում... Պատ­կե­րաց­նո՞ւմ եք` ինչ կա­սեր Նի­կո­լը այդ ի­րա­վի­ճա­կում, հի­շո՞ւմ եք նրա պղծա­խո­սու­թյու­նը «լճի մեկ եր­րոր­դի» և «տար­վա մեծ մա­սը ձյան տակ մնա­ցող սա­րե­րի» մա­սին: Սա­կայն ո՛չ հնդիկ­նե­րը և ո՛չ էլ չի­նա­ցիք չու­նեն Նի­կոլ կոչ­վող պա­տու­հաս, ուս­տի տես­նում ենք այն, ին­չին կա­րոտ ենք մնա­ցել 2018-ի իշ­խա­նա­զավ­թու­մից ի վեր` նոր­մալ պե­տա­կան վար­քա­գիծ... Իսկ մե­զա­նում շրջա­փակ­ման տակ հայտն­ված Ար­ցա­խի և այդ­տեղ ապ­րող 120 հա­զար ՀՀ քա­ղա­քա­ցի­նե­րի անվ­տան­գու­թյան հար­ցը հռչակ­վում է բա­ցա­ռա­պես ռուս­նե­րի պա­տաս­խա­նատ­վու­թյան հարց:

Ար­դեն 7 օր է` սոց­ցան­ցե­րում պտտվում է Սերժ Սարգ­սյա­նի հար­ցազ­րույ­ցի այս հատ­վա­ծը. «Որև­է բնա­պահ­պա­նա­կան պատ­ճառ չկա, Ադր­բե­ջա­նի նպա­տա­կը Ղա­րա­բա­ղին ու ղա­րա­բաղ­ցի­նե­րին հպա­տա­կեց­նելն է: Բայց ես վստահ եմ, որ նրանք չեն հպա­տակ­վե­լու: Ղա­րա­բա­ղի իշ­խա­նու­թյուն­նե­րի քայ­լե­րը գնա­հա­տում եմ նոր­մալ: Եվ ի­րեն­ցից է կախ­ված, թե ինչ­պի­սի դի­մա­կա­յու­թյան կա­րող են դի­մադ­րել, ո­րով­հե­տև ժո­ղո­վուր­դը պատ­րաստ է... Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րիչ­նե­րը վա­ղուց մո­ռա­ցել են Ար­ցա­խը»: Այ­սինքն` փաստ­վում է, որ պե­տա­կան վար­քա­գիծ դրսև­ո­րում են Ար­ցա­խի իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը, իսկ Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րիչ­նե­րը, մեղմ ա­սած, պե­տա­կան վար­քա­գիծ չեն դրսև­ո­րում:

Ինչ­պես նկա­տել է գոր­ծա­րար, քա­ղա­քա­ցի­ա­կան ակ­տի­վիստ Ա­շոտ Բար­սե­ղյա­նը. «Եթե ձեր ե­րա­զան­քը Լոս-երն է­ին, ի՞նչ գործ ու­նե­իք դուք` ՄԵՐ փո­ղոց­նե­րում մարդ է­իք մեր­ժում: Մեկ ա դուք թռնող է­իք...»: Թռնող տե­սա­կից են և՛ այդ մեր­ժող­նե­րը, և՛ դրանց կող­մից իշ­խա­նու­թյան բե­րած խուն­տան: Մինչ­դեռ քա­ղա­քա­գետ Հրա­չյա Ար­զու­մա­նյանը, անդ­րա­դառ­նա­լով աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կա­նու­թյան 99-ամյա մա­եստ­րո Հեն­րի Քի­սին­ջե­րի աղ­մուկ հա­նած վեր­ջին հոդ­վա­ծին, նկա­տում է. «Մեզ հա­մար կա­րև­որ է, որ Քի­սին­ջե­րը զու­գա­հեռ­ներ է անց­կաց­նում Ա­ռա­ջին հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մի հետ, և սա լավ ա­նա­լո­գի­ա է: Հա­յաս­տանն ու հայ ժո­ղո­վուր­դը պետք է հի­շեն, որ հենց Ա­ռա­ջին հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մի ֆո­նին տե­ղի ու­նե­ցավ Մեծ Ե­ղեռ­նը»: Այ­սինքն` ու­նենք խնդիր, որ ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը չկրկնվի կամ ա­վար­տին չհասց­վի, սա­կայն ու­նենք հենց ցե­ղաս­պան­վե­լու ի­դե­ա­լա­կան պայ­ման­ներ ստեղ­ծող վայ-իշխա­նու­թյուն և այդ իշ­խա­նու­թյա­նը լրիվ հա­մար­ժեք ժե­խա­զանգ­վա­ծ: ՀՀԿ ԳՄ ան­դամ Ար­տակ Զա­քա­րյա­նի դի­տար­մամբ. «Վեր­ջերս հա­ճախ եմ մտա­ծում, որն է ա­մե­նա­կարճ ճա­նա­պար­հը, որ­պես­զի մեր ժո­ղո­վուր­դը նո­րից սկսի (և ընդ­միշտ) մտա­ծել «գայ­լի» պես, և ո՛չ «զո­հի»:

Այդ հար­ցում կրթու­թյունն ու դաս­տի­ա­րա­կու­թյունն անհ­րա­ժեշտ է, բայց ոչ բա­վա­րար: Երբ պատ­մա­կան մի կարճ փու­լում սկսե­ցինք (1988-2018թթ) «գայ­լի» պես մտա­ծել` ու­նե­ցանք մաքր­ված հայ­կա­կան ազ­գա­յին պե­տու­թյուն և ա­զա­տագր­ված Ար­ցախ:

Մեր տա­րա­ծաշր­ջա­նում այլ կերպ հնա­րա­վոր չէ ապ­րել, քան «գայ­լա­յին» մտա­ծե­լա­կերպ ու­նե­նալն է: Այլ կերպ են­թարկ­վում ենք կամ հայ­րե­նազրկ­ման ու գաղ­թի, կամ կո­տո­րած­նե­րի ու ցե­ղաս­պա­նու­թյան: Ար­տա­քին աշ­խար­հը (բա­րե­կամ, ոչ բա­րե­կամ), իր է­մի­սար­նե­րով ու սո­րո­սա­ծին գրան­տա­կեր­նե­րով, մեզ միշտ քա­րո­զել և քա­րո­զում է «ոչխա­րա­յին» հնա­զան­դու­թյուն, հան­դուր­ժո­ղա­կա­նու­թյուն ու կույր հա­վատ օ­տա­րի գի­շա­տիչ շա­հե­րի նկատ­մամբ»:

ՈՉ ՄԻ ՏԵՂ ՏԱ­ՆՈՂ ՃԱ­ՆԱ­ՊԱՐՀ

Ոչ­խա­րա­յին մտա­ծո­ղու­թյուն հան­րու­թյան մեջ սրսկո­ղի հենց դա­սա­կան օ­րի­նակ է կա­պի­տու­լյանտ­նե­րի խուն­տան` իր բո­լոր օ­ղակ­նե­րով հան­դերձ: Ու թե­և կա­ռա­վար­ման տար­րա­կան խնդիր­նե­րի լուծ­ման ան­զո­րու­թյու­նը նրանց դրդում է ներգ­րա­վել «նախ­կին­նե­րի» ճամ­բա­րա­փոխ, բայց փոր­ձա­ռու կադ­րե­րի (զո­րօ­րի­նակ` նո­րան­շա­նակ փոխ­վար­չա­պետ Տիգ­րան Խա­չատ­րյան), սա­կայն դա ա­նօ­գուտ է «ոչխա­րա­յին» հա­մա­կար­գի պահ­պան­ման պա­րա­գա­յում, զի այդ հա­մա­կար­գը կա­րող է ա­պա­հո­վել ար­դյունք մի­մի­այն մորթ­վե­լու և հայ­րե­նազրկ­վե­լու տես­քով: Այ­լա­պես այ­սօր «զո­հի» մտա­ծե­լա­կեր­պով չէ­ինք կանգ­նի և սպա­սենք տես­նենք` գայ­լա­յին աշ­խար­հից ո՞վ է բա­րե­հա­ճե­լու բա­ցել մեր կյան­քի ճա­նա­պար­հը: Ար­տակ Զա­քա­րյանն ի­րա­վա­ցի է. «Որքան ու­զում եք մար­դու ի­րա­վունք­նե­րից, խոս­քի ա­զա­տու­թյու­նից, գեն­դե­րից ու ֆե­մի­նիստ­նե­րից, հան­դուր­ժո­ղա­կա­նու­թյու­նից ու ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյու­նից խո­սեք, մի­և­նույն է` ու­ժե­ղինն ու խել­քո­վինն է աշ­խար­հը: Ա­ռյուծ չենք կա­րո­ղա­նա­լու լի­նել, գո­նե «գայլ» պետք է դառ­նանք, որ­պես­զի շնա­գայ­լե­րին, բո­րե­նի­նե­րին ու աղ­վես­նե­րին զոհ չգնանք»: Եվ ի­րոք վի­ճակն աբ­սուր­դա­յին է` մի քա­նի տաս­նյակ քա­ղա­քա­ցի­ա­կան հա­գուս­տով թուրք զին­վո­րա­կան և մի քա­նի հա­րյուր գլուխ խա­ժա­մուժ հա­սա­րակ պի­կե­տով փա­կել է կյան­քի ճա­նա­պար­հը, և բա­ցի կո­չե­րից և աշ­խար­հին ուղղ­ված ա­ղի­ո­ղորմ խնդրանք­նե­րից, ո­չինչ չի ար­վում: Թե­և պարզ է, որ ու­ժա­յին կենտ­րոն­նե­րից ո­րև­է ռե­ալ օ­ժան­դա­կու­թյուն չենք կա­րող կոր­զել, ե­թե խա­ղադ­րույք­նե­րը չբարձ­րաց­նենք մին­չև այդ խա­ղա­ցող­նե­րի հա­մար ա­նըն­դու­նե­լի ռիս­կե­րի մա­կար­դա­կի: Բայց ո՞վ բարձ­րաց­նի, պե­տա­կան դա­վա­ճան­նե­րի այս բո­լո՞ւկը:

Քա­նի Հա­յաս­տա­նում կա­պի­տու­լյանտ­ներն են իշ­խա­նու­թյան, ոչ մի դես­պա­նա­տուն ո­րև­է կերպ մեզ չի կա­րո­ղա­նա օգ­նել, ե­թե նույ­նիսկ այդ­պի­սի ցան­կու­թյուն լի­նի (զո­րօ­րի­նակ Ի­րա­նի հա­մառ ջան­քե­րը ՀՀ հետ նոր ո­րա­կի հա­րա­բե­րու­թյուն­ներ սկսե­լու, մնա­ցին օ­դում կախ­ված): Ա­վե­լին՝ խուն­տան է ա­րել ա­մեն ինչ, որ Ար­ցա­խը նո­րից դի­տարկ­վի Ադր­բե­ջա­նի մաս, իսկ մեր բա­նա­կը լքի Ար­ցա­խը: «Հա­յաս­տա­նը չի ար­ձա­գան­քում այն­պես, ինչ­պես ես սպա­սում է­ի, ես զար­մա­ցած եմ: Իս­կա­պես ինձ հա­մար անս­պա­սե­լի է տես­նել այդ­պի­սի ան­տար­բե­րու­թյուն»,- նշում է Ար­ցա­խի պետ­նա­խա­րար Ռու­բեն Վար­դա­նյա­նը: Այ­սինքն` Վար­դա­նյա­նը բախ­վել է պե­տա­կան վար­քագ­ծի բա­ցա­կա­յու­թյա­նը: Բայց որ­տե­ղի՞ց պե­տա­կան վար­քա­գիծ պե­տա­կան հան­ցա­գործ­նե­րի մոտ, նրանք կա­րող են մի­այն չտես­նել, չլսել, չխո­սել: Ու գան­ձա­գո­ղու­թյամբ գե­րա­զան­ցել բո­լոր «նախ­կին­նե­րին» մի­ա­սին վերց­ված: Ար­ցախն իր ա­նե­լիքն ա­նում է, ընդ­դի­մու­թյու­նը` նույն­պես, սփյուռ­քը` նույն­պես... Բայց բա­ցի թղթե շե­րեփ­նե­րից, ո­չինչ չենք ու­նե­նա, քա­նի դեռ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նը պաշ­տո­նա­պես ներ­կա­յաց­նում է մի խումբ, որ բաղ­կա­ցած է ազ­գի և պե­տու­թյան ո­խե­րիմ թշնա­մի­նե­րից: Հան­րու­թյունն էլ դեռ չի ըն­կա­լում, որ խուն­տա­յի հետ հա­մա­գոր­ծակ­ցող իր ծա­նո­թը, հա­րև­ա­նը, գոր­ծըն­կե­րը թշնա­մու հետ գոր­ծակ­ցող կո­լա­բո­րանտ է, այ­սինքն` թշնա­մուց ոչն­չով չտար­բեր­վող:

Ու քա­ղա­քա­գետ Հրանտ Մե­լիք-Շահ­նա­զա­րյա­նը, դի­մե­լով Ար­ցա­խի նախ­կին օմ­բուդս­մեն և պ­ետ­նա­խա­րար Ար­տակ Բեգ­լա­րյա­նին թե­և կտրուկ է, բայց հիմ­նա­կա­նում ի­րա­վա­ցի. «Ո՛չ, Ար­տակ, այս ի­րա­վի­ճա­կի պա­տաս­խա­նա­տուն մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թյու­նը չէ: Այս ի­րա­վի­ճա­կի պա­տաս­խա­նա­տուն մի քա­նի շենք այն կողմ նստած Նի­կոլ Փա­շի­նյանն է: Դու դա պետք է շատ լավ ի­մա­նա­յիր: Ու ճիշտ կա­նե­իր, ե­թե հենց այն­տեղ նստա­ցույց ա­նե­իր:

Չլսված բան է: Ի­րա­կան մե­ղա­վոր­նե­րին թո­ղած՝ մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թյանն են մե­ղադ­րում, ռուս խա­ղա­ղա­պահ­նե­րին, նախ­կին­նե­րին, ընդ­դի­մու­թյա­նը, այլ­մո­լո­րա­կա­յին­նե­րին…»:

Ի­հար­կե, ու­նենք նա­և ե­զա­կի ան­կեղծ բա­րե­կամ­ներ: «Լա­չի­նի մի­ջանց­քի հար­ցը պետք է հիմ­նա­վո­րա­պես լուծ­վի. օ­րի­նակ՝ այն­պես, ինչ­պես Իս­րա­յե­լում: Ցան­կա­պա­տով ամ­րաց­նել և ան­ցա­կե­տեր տե­ղադ­րել, որ­պես­զի ա­մեն տե­սակ «բնա­պահ­պան­ներ» դրա­նով ե­լու­մուտ չա­նեն»,- կար­ծում է ռազ­մա­կան վեր­լու­ծա­բան Ա­լեք­սեյ Լե­ոն­կո­վը: Լե­ոն­կո­վը նշել է, որ ե­թե Ադր­բե­ջա­նը բա­նակ­ցու­թյուն­նե­րի փո­խա­րեն շա­րու­նա­կի իր ա­նօ­րեն քայ­լե­րը՝ շրջա­փա­կե­լով Ար­ցա­խը, ա­պա մի­ջանց­քը պետք է ա­պաշր­ջա­փակ­վի ռա­դի­կալ ​​մե­թոդ­նե­րով: «Ռու­սաս­տա­նը գի­տի, թե ինչ­պես դա ա­նել»,- հա­վե­լել է Լե­ոն­կո­վը: Գի­տի, բայց կա­նի մի­այն մի դեպ­քում` ե­թե Ե­րև­ա­նում լի­նի պե­տա­կան իշ­խա­նու­թյուն, այլ ոչ թե թշնա­մու կա­մա­կա­տար­նե­րի հան­ցա­խումբ:

ՀՈՎ­ՀԱՆ­ՆԵՍ ԳԱ­ԼԱ­ՋՅԱՆ