ԵՐԲ ԲԵՐՁՈՐԻ ՄԻՋԱՆՑՔԸ ԴԱՐՁՆՈՒՄ ԵՆ ՏԵՐ-ԶՈՐ...

Ար­ցա­խի ամ­բող­ջա­կան շրջա­փա­կու­մը, ո­րը հու­մա­նի­տար ա­ղետ ստեղ­ծե­լու դի­տա­վո­րու­թյուն ու­նի, Բաք­վի կող­մից մեկ­նա­բան­վում է ա­ռա­վել քան տա­րօ­րի­նակ` իբր Բեր­ձո­րի ճա­նա­պարհ­նե­րը փա­կել են ռուս խա­ղա­ղա­պահ­նե­րը, իսկ Ար­ցա­խի գա­զա­մա­տա­կա­րա­րու­մը ան­ջա­տել են հա­յե­րը... Իսկ Թուր­քի­ա­յի պաշտ­պա­նու­թյան նա­խա­րար Խու­լի­սի Ա­քա­րը հայ­տա­րա­րել է. «Թուր­քա­կան բա­նա­կը, ո­րը Բա­քու էր ե­կել զո­րա­վար­ժու­թյուն­նե­րի` կմնա Ադր­բե­ջա­նում մին­չև Զան­գե­զու­րի մի­ջանց­քի բա­ցու­մը»: Պա­տե­րազ­մը կրկին ա­քա­ցի­ով բա­խեց մեր դու­ռը:

ՊԱ­ՏԵ­ՐԱԶՄ` ՆԱ­ԵՎ ՍԻՄ­ՎՈԼ­ՆԵ­ՐԻ ՄԱ­ԿԱՐ­ԴԱ­ԿՈՎ

Շատ խորհր­դան­շա­կան էր, որ Բեր­ձո­րի մի­ջանց­քը փա­կած ֆեյք բնա­պահ­պան­նե­րի ձեռ­քում «խա­ղա­ղու­թյան» ա­ղավ­նին խեղ­դա­մահ ե­ղավ... Այ­սինքն` խուն­տա­յի հայ­տա­րա­րած «խա­ղա­ղու­թյան օ­րա­կար­գը» պար­զա­պես սատ­կեց:

Իսկ դեկ­տեմ­բե­րի 14-ին Հան­րա­պե­տու­թյան հրա­պա­րա­կում պարզ­վեց, որ 2018-ից ծլած այ­լան­դակ կո­նա­ձև տո­նա­ծա­ռը կա­պի­տու­լյան­տի, նրա խուն­տա­յի և ընդ­հան­րա­պես բո­լոր նի­կո­լա­կան­նե­րի հա­մար մի տե­սակ մո­գա­կան թա­լիս­մա­նի սիմ­վո­լիզմ ու­նի: ՀՀԿ-ի կազ­մա­կերպ­ված հրա­տապ հան­րա­հա­վա­քից հե­տո, երբ մո­տե­ցան տո­նա­ծա­ռի վայ­րին, որ­պես­զի մո­մա­վա­ռու­թյուն կա­տա­րեն ի հի­շա­տակ զոհ­ված ռազ­միկ­նե­րի, ոս­տի­կան­ներն այն­պի­սի խիտ շղթա կազ­մե­ցին, որ կա­պի­տու­լյան­տի շուրջ նույ­նիսկ կազ­մած չկա­յին: Այ­սինքն` տո­նա­ծա­ռը պաշտ­պան­վում է ոչ մի­այն Ար­ցա­խից լավ, այլ` նույ­նիսկ կա­պի­տու­լյան­տից լավ...

Իսկ հե­տո Է­ռա­տոն` Ան­նա Հա­կո­բյա­նը, իր է­ջում զե­տե­ղեց պատ­կեր, թե ինչ­պես է դի­տում Ֆրան­սի­ա­յի ֆուտ­բո­լա­յին խա­ղը, ին­տե­րիերն էլ նման էր մերս­ման սրա­հի` մո­մե­րով և տա­րա­տե­սակ աք­սե­սո­ւար­նե­րով... Մո­մերն էլ նույն­պի­սին է­ին , ինչ­պի­սին հրա­պա­րակ է­ին բե­րել ցու­ցա­րար­նե­րը: Այ­սինքն` ռազ­միկ­նե­րի հի­շա­տա­կի և պայ­քա­րի սիմ­վո­լիզ­մին ցու­ցադ­րա­բար հա­կադր­վեց «ֆրան­սի­ա­կան ձև­ի» զվար­ճան­քի սիմ­վո­լիզմ: Դա տի­պիկ չհա­յի, հա­կա­հա­յի պա­տաս­խան էր, թե` վերջ­նա­կան թա­ղեք Ար­ցա­խը և ան­ցեք զվար­ճան­քի: Ան­մի­ջա­պես ցե­ղաս­պա­նու­թյան վտան­գի առ­ջև գտնվող Ար­ցա­խի վերջ­նա­կան մո­ռա­ցու­թյուն է ա­ռա­ջարկ­վում...

Եվ դա­ հի­շեց­նում է, թե ին­չու 1915-ին խե­լա­գար­վեց Կո­մի­տա­սը: Ո՛չ, դա ջար­դե­րի զար­հու­րե­լի պատ­կե­րից չէր, այլ` հնա­զան­դա­բար կո­տոր­վե­լու հեր­թին սպա­սող և զվար­ճա­ցող բնակ­չու­թյան պատ­կե­րից: Այն պատ­կե­րից, որ գա­վառ­նե­րում թա­փով ըն­թա­նում էր կո­տո­րա­ծը, իսկ Պոլ­սում «յան» ազ­գա­նու­նով «բարձ­րաշ­խար­հիկ­նե­րը» շա­րու­նա­կում է­ին զվար­ճա­նալ սրճա­րան­նե­րում և գի­նետ­նե­րում:

Նմա­նու­թյունն այն­քան ակ­նա­ռու է, որ Բեր­ձո­րը հե­ռու չէ Տեր-Զոր դառ­նա­լու վի­ճա­կին: Եվ դա, ցա­վոք, «ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյան բաս­տի­ո­նի» ընտ­րա­ժե­խի ընտ­րու­թյան հե­տև­անքն է: Ինչ­պես նշում է պաշտ­պա­նու­թյան նախ­կին փոխ­նա­խա­րար Ար­տակ Զա­քա­րյա­նը. «Քա­շա­թա­ղի ճա­նա­պար­հը չէր փակ­վի, հա­րյու­րա­վոր այլ պրոբ­լեմ­ներ չէ­ին լի­նի, ե­թե ընտ­րողն ու­նե­նար պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն:

...Ընտրու­թյուն կա­տա­րե­լը յու­րա­քան­չյուր մար­դու քա­ղա­քա­կան ո­րո­շումն է: Հի­մա ընտ­րող­նե­րի մեծ մասն ա­սե­լու են, որ ի­րենք Նի­կո­լին չեն ընտ­րել: Այդ դեպ­քում ին­չո՞ւ է կոր­ծան­վում մեր բո­լո­րի ա­րյուն-քրտին­քով ու հա­մազ­գա­յին ջան­քե­րով կա­յաց­րած պե­տու­թյու­նը: Ին­չու՞ չի բաց­վում Ար­ցա­խը Հա­յաս­տա­նին կա­պող մի­ակ ճա­նա­պար­հը»:

Հարկ է նկա­տել, որ «թուրք» ո­րա­կու­մից չվի­րա­վոր­վող այս բո­լու­կը բուն թուր­քից վտան­գա­վոր է: Դա նո­րու­թյուն չի` դեռ մեր դի­ցա­բա­նու­թյու­նից հայտ­նի է, որ Բե­լը զտա­րյուն թշնա­մա­տե­սակ չէր, այլ խառ­նա­ծին էր, մե­ջը հա­յի ա­րյուն կար: Եվ այն ա­մենը, ինչ ա­նում են և՛ ՔՊ-ն իր թրքա­հարճ ա­ռաջ­նոր­դով, և՛ սրանց ընտ­րած ցած­րա­խավ­նե­րը, լի­ո­վին տե­ղա­վոր­վում է Բե­լի սինդրո­մի մեջ: Դրանք բո­լո­րը Բե­լի ճտեր են` մեծ թե փոքր:

ՎԵՐՋ­ՆԱ­ԿԱՆ ԿԱ­ՊԻ­ՏՈՒ­ԼՅԱ­ՑԻ­ԱՆ ԿԱՆԳ­ՆԵՑ­ՆԵ­ԼՈՒ ՎԵՐ­ՋԻՆ ՇԱՆ­ՍԸ

Իսկ ԱԺ-ում ջա­նադ­րա­բար «ինքնո­րոշ­ման ի­րա­վունք» և «Արցա­խը եր­բեք չի լի­նի Ադր­բե­ջա­նի կազ­մում» բա­նա­ձև­ում­նե­րից ինչ­պես սա­տա­նան խուն­կից խու­սա­փող ՔՊ-ական­նե­րի ջան­քե­րի վեր­ջա­բա­նը Նի­կո­լի կո­կոր­դի­լո­սի ար­ցունք­ներն է­ին: Պատ­գա­մա­վոր Տիգ­րան Աբ­րա­հա­մյանն ի­րա­վամբ նկա­տում է` կա­ռա­վա­րու­թյան նիս­տում լա­ցա­կու­մած խո­սե­լու և Ադր­բե­ջա­նի՝ նո­յեմ­բե­րի 9-ի ե­ռա­կողմ հայ­տա­րա­րու­թյան դրույթ­նե­րը չկա­տա­րե­լու վե­րա­բե­րյալ խո­սե­լուց ա­ռաջ նախ հի­շիր, թե ո՞վ է ստո­րագ­րել այդ փաս­տա­թուղ­թը: Կամ երբ այդ նույն փաս­տաթղ­թում ժամ­կետ է­իք սահ­մա­նում Քա­շա­թա­ղի, Քար­վա­ճա­ռի, Ակ­նա­յի հանձ­ման վե­րա­բե­րյալ ու մի ամս­վա մեջ դրանք հանձ­նում, դու չէ­իր հա՞ ստո­րագ­րողն ու հանձ­նո­ղը. «Հի­մա էլ ե­կել է թե՝ Ադր­բե­ջա­նը ստանձ­նած պար­տա­վո­րու­թյու­նը չի կա­տա­րել, բա դու ին­չի՞ է­իր օ­պե­րա­տիվ ա­մեն ինչ հանձ­նում, դու է­իր հա­մա­ձայն­վո­ղը, ստո­րագ­րողն ու հանձ­նո­ղը»:

Բեր­ձո­րի փակ­մանն ի պա­տաս­խան, այս ան­գամ հրա­պա­րակ ո­րո­շեց գալ ՀՀԿ-ն` շտապ հա­վա­քի կան­չե­լով բո­լոր մտա­հոգ քա­ղա­քա­ցի­նե­րին: Ինչ­պես նշում է­ին սա­կա­վա­թիվ և հա­կիրճ խո­սող բա­նա­խոս­նե­րը` այդ ակ­ցի­ա­յի նպա­տակն էր ցույց տալ ար­ցախ­ցի­նե­րին, որ ի­րենք մի­այ­նակ չեն, ինչ­պես նա­և ցույց տալ դրսի մեծ ու փոքր խա­ղա­ցող­նե­րին, որ մեր եր­կի­րը մա­տա­ղե­լու հաշ­վին ի­րենց հար­ցե­րը լու­ծող­նե­րին հա­կադր­վող­ներ, չհա­մա­կերպ­վող­ներ, դի­մադ­րող­ներ կան:

Ակ­ցի­ա­յին մաս­նակ­ցում էր և եր­րորդ նա­խա­գահ Սերժ Սարգ­սյա­նը: Նա պա­տաս­խա­նեց և լրագ­րող­նե­րի հար­ցե­րին, պա­տաս­խան­նե­րը հա­կիրճ է­ին և պարզ: Խու­ճու­ճա­բա­նու­թյուն­ներ սի­րող «բազ­մո­ցա­յին փոր­ձա­գետ­նե­րին նա ակն­հայ­տո­րեն հի­աս­թա­փեց­րեց: «Պա­րոն նա­խա­գահ, ինչ­պե՞ս պետք է լուծ­վի Ար­ցա­խի հար­ցը»,- «Այնպես, ինչ­պես լուծ­վեց 30 տա­րի ա­ռաջ»:

Նա նա­և կրկնեց հայտ­նի, ակն­հայտ, բայց ինտ­րիգ­նե­րի սի­րա­հար­նե­րի կող­մից մո­ռա­ցու­թյան մատն­վող և ազ­գա­դավ­նե­րի կող­մից մերժ­վող ճշմար­տու­թյու­նը. «Շատ պարզ բան կա. ո­րև­է մե­կը չի կա­րող մեր փո­խա­րեն կռվել, ո­րև­է մե­կը մեր փո­խա­րեն չի կա­րող բարդ խնդիր­ներ լու­ծել»: Սերժ Սարգ­սյա­նը նա­և հա­մոզ­վա­ծու­թյուն հայտ­նեց, որ Ար­ցախն անձ­նա­տուր չի լի­նի: Իսկ Ռե­ֆոր­միստ­ներ կու­սակ­ցու­թյան ղե­կա­վար Վա­հան Բա­բա­յանն այս­պես գնա­հա­տեց ՀՀԿ-ի ակ­ցի­ան. «Այն ցույց տվեց, որ կա վե­րա­կանգն­վե­լու ի­րա­կան ռե­սուրս, այդ մար­դիկ, ով­քեր ե­կել է­ին հրա­պա­րակ, չեն հանձն­վի եր­բեք: Շա­տե­րը այս փաս­տը ծանր են տա­նում, բայց խոր­հուրդ եմ տա­լիս չնեղ­վել, այլ հա­մախմբ­վել, մի­աս­նա­կան լի­նել: Հան­րա­պե­տա­կան­նե­րի կադ­րա­յին ռե­սուր­սը բա­վա­կա­նին մեծ է, և նրանք, կար­ծում եմ, ա­ռանց­քա­յին դեր են խա­ղա­լու ա­պա­գա գոր­ծըն­թաց­նե­րում: Ե­րեկ (դեկ­տեմ­բե­րի 14-ին-խմբ.) ի­րենց մարդ­կա­յին ռե­սուր­սի մի փոքր մասն էր, բայց կրկնվեմ` ի­րա­կան էր, ա­ռանց կեղ­ծի­քի»:

Դե ինչ, մա­հա­բեր խուն­տա­յի հե­ռաց­ման ճա­նա­պար­հի սկզբնա­քայլն ար­ված է: Հա, ի դեպ, քա­ղա­քա­գետ Հրանտ Մե­լիք-Շահ­նա­զա­րյա­նը դա­վա­ճա­նու­թյան վեր­ջին ա­րա­րի ման­րա­մաս­ներ է բա­ցա­հայ­տել: Ադր­բե­ջա­նի կող­մից Ստե­փա­նա­կերտ-Գո­րիս ճա­նա­պար­հի փա­կումն ու բարձ­րաց­ված պա­հանջ­նե­րը վկա­յում են, որ այս­պես կոչ­ված խա­ղա­ղու­թյան պայ­մա­նագ­րի հե­տաձգ­ման պատ­ճա­ռը մեր ա­ռա­ջին են­թադ­րու­թյունն էր՝ հայ-ադրբե­ջա­նա­կան հա­կա­մար­տու­թյանն ի­րա­վա­կան լու­ծում տա­լուց ա­ռաջ Ա­լի­և­ը ցան­կա­նում է նոր զի­ջում­ներ կոր­զել Հա­յաս­տա­նից: Սա­կայն որ­պես­զի այդ գոր­ծըն­թա­ցը լրա­ցու­ցիչ ռիս­կեր չա­ռա­ջաց­ներ Ադր­բե­ջա­նի հա­մար, պաշ­տո­նա­կան Բա­քուն Փա­շի­նյա­նից մի­ջան­կյալ փաս­տա­թուղթ է ստա­ցել, որ­տեղ նշված է, որ Հա­յաս­տա­նը ճա­նա­չում է Ադր­բե­ջա­նի տա­րած­քա­յին ամ­բող­ջա­կա­նու­թյու­նը: Խոսքն ար­դեն հի­շա­տակ­ված Պրա­հա­յի հայ­տա­րա­րու­թյան մա­սին է: Ու քա­նի որ այդ փաս­տա­թուղ­թը ինչ-որ չա­փով քննա­դատ­վել է մի­այն Ռու­սաս­տա­նի կող­մից, Ա­լի­և­ը Փա­շի­նյա­նին Սո­չի է տա­րել և ա­մեն ինչ ա­րել, որ­պես­զի նույ­նա­բո­վան­դակ մի փաս­տաթղ­թի տակ ՌԴ նա­խա­գա­հի ստո­րագ­րու­թյունն էլ դրվի: Դրա­նից հե­տո Ար­ցա­խը Հա­յաս­տա­նին կա­պող մի­ակ ճա­նա­պար­հը փա­կելն Ադր­բե­ջա­նի հա­մար զուտ ժա­մա­նա­կի հարց է դար­ձել: Նրանք պար­զա­պես սպա­սել են Ման­կա­կան Եվ­րա­տե­սի­լի ա­վար­տին և դեկ­տեմ­բե­րի 12-ին պա­շար­ման մեջ ա­ռել Ար­ցա­խի 120 հա­զար հա­յու­թյա­նը:

ՀՈՎ­ՀԱՆ­ՆԵՍ ԳԱ­ԼԱ­ՋՅԱՆ