«ՄԱԽԼՈՒՏՈ՜, ՕՁԻ ՍԵՎ ՈՒ ՍՊԻՏԱԿ ՉԿԱ, ՕՁԸ ՄՆՈՒՄ Է ՕՁ…»

«ՄԱԽԼՈՒՏՈ՜, ՕՁԻ ՍԵՎ ՈՒ ՍՊԻՏԱԿ ՉԿԱ, ՕՁԸ ՄՆՈՒՄ Է ՕՁ…»

Այս խոսքերը պատկանում են Զորավար Անդրանիկին, որը ասել է իր զինակից-տեղակալ

Սմբատ Բորոյանին`Մախլուտոյին, 1919թ. ապրիլին`  Նախիջևանում,

երբ զորավարը իր հարվածային բրիգադով վերադառնում էր Գորիսից…

Հարյուր տարի անց, մենք տեսնում ենք, թե Զորավարը, որքան ճիշտ էր ճանաչել ու հասկացել

թուրքական հոգեբանությունը, որ oսմանցի և ազերի թուրքերի միջև տարբերություն չկա, նույն մուհամեդի ճիվաղներն են ` վայրագ, նենգ ու մարդասպան:
Այսօր արդեն պարզ է դառնում, որ Ադրբեջանը մոռացել է իր 1994թ. պարտված ու խայտառակ ռազմաքաղաքական վիճակը, թե ինչպիսի հեղինակավոր միջնորդ երկրների շորհիվ Հայաստանի և Արցախի հետ հաստատվեց հրադադարը…:
Որքան ճիշտ է և իմաստուն ժողովրդական դարավոր փորձություններով ասված խոսքը.
Եթե մեռելը  հարի` մարդ կլարի…:
Իսկ ռուսական ռազմական տակտիկան դեռևս Սուվորովի ժամանակներից սովորեցրել է, որ հարկավոր է նստել հակառակորդի պոչին և կացնով հարվածել նրա պարանոց-վզին, իսկ մենք այդ հարմար պահը բաց թողեցինք:
Ուստի հոգեվարք ապրող մեր երբեմնի  հակառակորդը, վերակենդանանալով և լայն ռազմաքաղաքական աջակցություն ստանալով Թուրքիայից ու մահմեդական աշխարհի մյուս հովանավորներից, հատկապես վերջին 3-4 տարիներին, Հայաստանի և Արցախի սահմաններում կատարում է ամենալկտի գործողությունները` մեր դիրքապահ զինծառայողների նկատմամբ: 2014թ. ավարտին և 2015թ. Հունվարի 2-ից սկսած` ազերի զինուժը խախտում է ոչ միայն հրադադարի կանոնները, միջազգաին իրավունքով սահմանված նորմերը, այլ նաև դիմում է այնպիսի պրովակացիոն ու դիվերսիոն գործողությունների, որոնք կարող են լուրջ առիթ հանդիսանալ հանկարծական մարտական լայնամասշտաբ ու ծավալուն գործողությունների բռնկման համար:
Հասկանալի է, որ հայկական զինուժը դրսևորվում է զսպվածություն, հարգելով հաստատված հրադադարի  պայմանները, սակայն հարց է ծագում, թե որքան կարելի է համբերել, չէ որ մենք ոչ թե գործ ունենք «կույր խելագարի» հետ, այլ լպիրշ ու վայրագ, անգրագետ – չոբան ազերիների հետ, որոնք ինչպես ռուսերենով է լավ հնչում.«Նապրաշիվայուտսյա չտոբի մի իմ դալի պո մորդե նակոնեց»:
Իսկ հայերենով ասած` այդ սրիկաները չեն հասկանում, որ համբերության բաժակը լցվել է և դանակը հասել է ոսկորին: Ինչ են մածում մեծ տերությունները, իրավասու դիվանագետները, որոնք շուրջ 20 տարուց ավել է, որ զբաղվում են Ղաաբաղյան հարցի «խաղաղ կարգավորմամբ»:
Չէ որ միջազգային իրավունքում կա այսպիսի դիպուկ և կլասիկ հասկացություն. «Երբ խոսում են հրանոթները` լռում է դիվանագիտությունը»:
Սակայն մենք` հայերս ագրեսորներ չենք, այլ խաղաղասեր, արվեստի ու գիտության մշակ, աշխարհը լավ է ճանաչում հայ ժողովրդի հազարավոր նվիրյալ որդիներին, որոնք մեծ ավանդ են ներդրել համաշխարհային քաղաքակրթության զարգացման գործում:
Իսկ ազերի ողորմելի ոհմակները, կամ չեն հասկանում այդ իրողությունը, կամ էլ ցինիկաբար չեն ընդունում:
Բոլոր դեպքերում, Հայաստանի և Արցախի սահմաններում, մեր հակառակորդ Ադրբեջանական զինուժի կողմից, յուրաքանչյուր օր, սպասելի է նոր ու անկանխատեսելի ոճրագործություններ` մեր դիրքապահ զինծառայողների նկատմամբ:
Մեզ, որպես Արցախյան պատերազմի մասնակից ազատամարտիկների ու սպաների` խոր ցավ է պատճառում յուրաքանչյուր հայ զինծառայողի զոհվելը` մեր սահմաններում: Ազերիների կողմից, մեզ պարտադրված պատերազմում, թերևս «հաշտվում էինք» զոհվելու մտքի հետ, սակայն հաստատված զինադադարի պայմաններում` ինչի համար պետք է այսքան զոհեր պատճառվեն մեզ:
Սակայն գոյատևման պայքարը սովորեցնnւմ է իր գրված և չգրված կանոնները, այսինքն` ճակատագրով մեզ բաժին է ընկել գայլերի և օձերի հարևանությունը, ուրեմն մենք պարտավոր ենք. «վառոդը միշտ չոր պահելու», այսինքն` պատրաստ լինել կռվելու` այնքան ատելի թուրքական ոհմակների դեմ:
Անդրադառնալով մեր հոդվածի բուն նյութին` նկարագրենք, թե հարյուր տարի մեզանից առաջ, ինչ հանգամանքներից ելնելով` Զորավար Անդրանիկը ազերի թուրքերին բնութագրեց որպես օսմանյան թուրքերի ցեղախմբին պատկանող  դավադիր ու նենգ մարդասպանների:
Զորավար Անդրանիկի մղած հայդուկային կռիվներից սկսած` 1880-ականների վերջերից մինչև 1915-1917թթ: Դիլմանի, Վանի և Բիթլիսի ճակատամարտերում տարած նրա փառավոր հաղթանակների և առհասարակ` կամավորական հայդուկական ջոկատներով թուրքական կանոնավոր բանակի զորամասերի նկատմամբ` 150 մեծ և փոքր ճակատամարտերում հաղթանակներ տանելու մասին գրվել է բազմաթիվ վեպեր, գրքեր, աշխատություններ և հոդվածներ, որոնք մեծամասամբ տպագրվել էին արտասահմանում և նորօրյա անկախացած Հայաստան ներթափանցեցին հատկապես 1990-ականներից այս կողմ:
Հանգիստ թողնելով Զորավարի կողմից մղված դյուցազնական ազատագրական պայքարի պատմությունը` կանգ առնենք այն հետաքրքրական դրվագների վրա, երբ Զորավար  Անդրանիկը` իր բրիգադով 1918թ. աշնանը հանգրվանեց Զանգեզուրի լեռներում, հասնելով մինչև Զաբուխ-Լաչին, Աղավնի ու Ագարա գետերի ափերը, իսկ ձմեռը անցկացրեց Գորիսում: Այստեղ հետաքրքրական դրվագ է տեղի ունեցել, երբ Զորավարը վիճաբանության ժամանակ ապտակել է Անգլիայի ազգային շահերը ներկայացնող գնդապետ Թոմսոնին, ասելով, որ Ադրբեջանի շահերն եք պաշտպանում` հանուն ձեր նավթային առևտրային շահույթի: Վիճաբանությանը միջամտում է Սմբատը` ասելով, որ  Անդրանիկ-փաշա, առանց այն էլ մեր թշնամիները շատ են, չարժե անգլիացիներին էլ թշնամացնել մեզ հետ: Այս վիճաբանությունը դառնում է Անդրանիկի և Սմբատի` միմյանցից խռովելու սկզբնապատճառը: Զորավարը զգալով, որ իր հարվածային զորամասը Հայաստանի համար այլևս կարևոր դերակատարություն չունի և խուսափելով սպասվող ներքին բախումներից, որոշեց վերադառնալ Էջմիածին, ցրել զորքը և մեկնել արտասահման:
Նշված նպատակով, Զ. Անդրանիկը 1919թ. Ապրիլի կեսերին, իր հարվածային բրիգադը, որի կազմում էին 400 հեծյալ և մոտ չորս հազար հետևակային անձնակազմ,  կազմակերպված կերպով դուրս բերեց Գորիս քաղաքից և այնուհետև Սյունյաց լեռնաշխարհով, խաղաղ երթով շարունակեց զորաշարժը` Նախիջևան-Արարատ-Արտաշատ-Մասիս-Էջմիածին երթուղով: Նշված երթուղով բրիգադը սահմանված կարգով հասավ Նախիջևան, որտեղ Անդրանիկի զորամասին սպասվում էր զարհուրհելի մեծ դավադրություն…:
Նախորդ ամռանը, նույն ճանապարհով դեպի Սյունյաց լեռներ անցնելու ժամանակաընթացքում,Նախիջևանի տարածքում, բրիգադի կամավորական զինվորներից մեկը թուրքի բոստանից` այգուց առանց թույլտվության միրգ, թե սեխ էր քաղել, որի մասին թուրք գյուղացին հայտնել էր հրամանատարներին, տեղեկացվել էր նաև Զորավար Անդրանիկը և քիչ էր մնացել, որ գնդակահարի նշված զինվորին: Զորավարը չէր սիրում կարգազանցներին, տանել չէր կարողանում գողերին ու ավազակներին, որոնք նեղություն էն տալիս աշխատավոր մարդկանց և հատկապես գյուղացիներին, ուստի խստագույնս հրամայել էր, որպեսզի զորքը խաղաղ երթով ու բարձր կարգապահությամբ` անցնի հատկապես թուրքական բնակավայրերի և այգիների մոտակա ճանապարհներով:
Սակայն ազերի թուրքերը նախապես կազմակերպել` բեմականացրել էին հետևյալ դավադրությունը, որը շատ անսպասելի էր Անդրանիկի հարվածային զորամասի համար:
Ճանապարհամերձ ազերիների թուրքական գյուղով անցնելիս, Զորավարին ընդառաջ է դուրս գալիս թուրք մոլլան` իր շքախմբով ու աղու հացով, և թուրքական կեղծավոր-շողոքորթ ձևերով դիմում Զորավաին.
- Անդրանիկ-փաշա, «խոշ գյալր սան» այսինքն` բարով եք եկել, համեցեք աղ ու հաց կտրեք, չէ որ մենք հարևան ժողովուրդներ ենք…:
Զորավարը այստեղ մարդկային հարգանքին  ու քաղաքավարությանը «զոհ գնալով», զորքին դադար առնելու հրաման է տալիս, սակայն պարզվում է, որ մոլլան նախապես մեծ պատրաստություն էր տեսել` 1 գլուխ երինջ էր  մորթել տվել և հյուրասիրության սեղան պատրաստել: Զորավարը ընդունում է հյուրասիրությունը և ավարտելով այն, իր գոհունակությունն է հայտնում թուրք մոլլային ու մյուս կազմակերպիչներին, և համաձայն իրենց կազմած պլանի` զորամասը համապատասխան երթուղով, ըստ զորասյուների շարժվում է առաջ: Զորքի առջևից գնացող հեծյալ հրամանատարների խումբը, երևի մի քանի կիլոմետր էր անցել` Զորավար Անդրանիկի հետ միասին, երբ նրանց սրարշավ երթով մոտեցավ զորքի եզրափակող մասի անվտանգությունն ապահովող  պահպանության սուրհանդակը և անմիջապես տեղեկացրեց զորավարին.
- Անդրանիկ փաշա, թուրքական զինված խուժանը հանկարծակի թաքստոցներից հարձակվեց մեր զորքի վերջամասի, այսինքն` խոհանոցի և հիվանդանոցային ծառայությունների վրա և անզեն մարդկանց սրի քաշեց:
Այսպիսի զարհուրհելի լուր ստանալով, Զորավար Անդրանիկը ահավոր զայրանում է` կատաղության աստիճանի, փոթորկում է և իր վրիժառու բնավորությամբ` ընթացքից արձակում է սարսափելի հրամաններ.
- Բոլոր հեծյալ և հետևակային ստորաբաժանումները արա'գ բերել մարտական վիճակի, շրջակա գյուղերում, ճանապարհներին ու լեռներում հայտնաբերել և ոչնչացնել դարանակալ-զինված ազերի ու մյուս թուրք խուժանին:
Հրամանատարներից` կապիտան Հ. Սուճյանը, հարյուրապետեր Հարութը, Ավոն, Սեպուհը ևմյուս վաշտապետերը արագ անցնում են հրամանի կատարմանը, սակայն Սմբատը` Մախլուտոն, փորձում է միջամտել Անդրանիկին, որպեսզի տրված հրամանը որոշ չափով մեղմացնի: Զորավարին է դիմում հետևյալ խոսքերով.
-Անդրանիկ-փաշա՜, ի՞նչ ես անում, սրանք օսմանցի թուրքեր չեն, այլ` թաթարներ…:
Զորավարը շատ դիպուկ ու կարճ պատասխան է տալիս իր հին, հայդուկական կռիվների մարտական ընկերոջը.
-Մախլուտո՜, օձի սև ու սպիտակ չկա, սրանք էլ նույն օձի ցեղն են, որոնց նույնպես հարկավոր է ոչնչացնել, օձը` մնում է օձ…:
Եվ չնայած այս, ու Գորիսի դեպքերով` Սմբատը նեղացավ և վերջնականապես խռովեց Անդրանիկից, սակայն Զորավարը այնպիսի արժանի ջարդ տվեց Նախիջևանի ազերի-թուրք խուժանին, որի մասին վերջիններիս սերունդներն էլ` մինչ օրս չեն մոռանում: Նախորդ հոդվածներում մանրամասն ներկայացրել ենք, թե Անդրանիկի զորամասը Ապրիլի վերջին ինչպես է հասնում Էջմիածին, Արարատում, Արտաշատում և Երևանում ինչպիսի արտակարգ դեպքեր են տեղի ունենում Անդրանիկի կամավորականնների հետ, և վերջապես հաղթահարելով բոլոր փորձությունները` ինչպես է սուրը հանձնում կաթողիկոսին, ցրում զորամասի մեծ մասին, իր հետ Բաթումի նավահանգիստ հասցնելով 270 հին հայդուկ զինվորների, և որոնցից միայն 13 հին մանկության ընկեր հայդուկներին է տանում արտասահման:
Անցան երկար տասնամյակներ, սակայն ազերիների «հոգու թույնը» չէր մարվել, այն «եռաց» 1968-69 թվականներին հատկապես, երբ Զորավարի Սասունցի և Մշեցի համաերկրացիները Աշտարակի շրջանի Ուջան գյուղում, կառուցեցին Անդրանիկի արձանը:
Բաքուն` հանձինս պրոֆեսոր Շուշինսկու, վայրահաչ-ոռնոցը հասցրեց Մոսկվա, թե այս ինչ է կատարվում, խորհրդային երկրում վեր է խոյանում Զորավարի արձան, որը 1919 թվականին Նախիջևանում սրի  է քաշել ադրբեջանցի խաղաղ բնակչությանը:
Հայ մտավորականությունը պատմական փաստերով հերքեց այդ զրպարտությունը և մեկ անգամ ևս Մոսկվային հիշեցրեց, որ Զորավար Անդրանկը Հայ Ազգային հերոս է, մասնակցել է Բուլղարիայի ժողովրդի ազատագրական 1912-13թթ. պատերազմին, 1914-18 թթ. մարտնչել է ռուսական զորքերի ավանգարդում և ռուսական հրամանատարության կողմից պարգևատրվել է Ս. Գեորգևյան, Ս. Վլադիմիրյան և Ս. Սվյատոսլավի խաչ-մեդալներով, նրանց սրերով ու ժապավեններով, իսկ 1918թ. Հունվարին` նրան շնորհվել է ռուսական բանակի գեներալ-մայորի կոչում:
Հասկանալի է, որ Մոսկվայում հնարավոր էր, որ Բաքվի վնգստոցները հաշվի առնեին, սակայն այն տարիներին էր դա կատարվում, երբ ԽՍՀՄ պետական և ռազմական բարձրագույն պաշտոններում դեռևս 6 հզոր հայեր էին ծառայում, իսկ Հայաստանի ԿԿ-առաջին քարտուղարը հայ ժողովրդի նվիրյալ որդիներից` Անտոն Քոչինյանն էր:
Չմոռանանք նշել, որ այդ տարիներին Զորավար Անդրանիկի արձանը պաշտպանեցին Ուջանցի` Սասունցի և Մշեցի ծերունիների պահակախմբերը, որոնք որսորդական հրացաններով զինված` գիշերային հերթապահություն էին կատարում:
Այսօր էլ զգում ենք Զորավարի հեռատեսությունը, թե նա ինչպես էր զգացել ու ճանաչել ազերի թուրքերի հոգեբանությունը, որ նրանք էլ նույն օձերն են` ինչպես օսմանցի թուրքերը:
Զորավարի խոսքերը դառը իրականություն դարձան մեր օրերում, երբ 1988-92թթ. ընթացքում, ազերի բարբարոս շնագայլերի ոհմակները` Բաքվում, Սումգայիթում և Կիրովաբադում հարձակվեցին հայ աշխատավորական ընտանիքների ու բնակարանների վրա, ջարդեցին-կոտորեցին անպաշտպան հայերին ու թալանեցին նրանց նյութական ունեցվածքը, ողջ մնացած հազարավոր հայերի` դարձնելով փախստականներ:
Այստեղ էական է նշել նաև այն փաստը, որ վայրագ բարբարոս ազերիները կոտորում էին այն հայերին, որոնք կառուցել էին Սումգայիթը, և հանդիսանում էին Ադրբեջանի գրագետ, աշխատասեր ու արտադրության առաջավոր բանվորներն ու մյուս մասնագետները:
Չբավարարվելով կոտորածով ու թալանով, ազերիները մեզ ներքաշեցին պատերազմի մեջ, մոռանալով, որ Ղարաբաղի հետ պատերազմելը` իրենց խելքի բանը չի…:
Աշխարհը տեսավ և համոզվեց, որ անկախ իրենց սոցիալ-տնտեսական վիճակից` աշխարհասփյուռ հայերը, վտանգի պահին կարող են արագ համախմբվել Մայր տաճարի` Էջմիածնի շուրջը, ինչպես 1918թ. Մայիսի 20-28-ին եղավ, և Սարդարապատի ու Բաշ Ապարանի ճակատամարտերում փշրեցին օսմանյան զորքերի –ժանիքները` նույնը կարողացան 73 տարի անց կրկնել` Շուշիի ազատագրական մարտերում, ազատագրելով Արցախ աշխարհը` թուրքական գարշահոտությունից:
Ավարտելով սույն հոդվածը` Զորավար Անդրանիկի հեռատես և խելացի խորհրդատվություններով, որպես Արցախյան գոյամարտի հազարավոր ազատամարտիկներից մեկը` խորհուրդ եմ տալիս արկածախնդիր այդ լոպազին և ասում, որ լսիր քեզանից խելացիներին, որոնք քեզ ասում են. «Ալլահա բախնա Իլհամ Գեյդարօղլի», այսինքն` նայիր Աստծուն` Իլհամ Գեյդարիչ, այլապես, քո վարվելակերպով` մեծ ողբերգություն կբերես ադրբեջանցի ժողովրդի գլխին…:

Բաբկեն Բաբայան

Արցախյան պատերազմի մասնակից

Կազակական զորքերի գնդապետ