ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԲԻԶՆԵՍՆ Է՞Լ Է "ՄԵՌԱԾ" ՎԻՃԱԿՈՒՄ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԲԻԶՆԵՍՆ Է՞Լ Է "ՄԵՌԱԾ" ՎԻՃԱԿՈՒՄ

Հայաստանյան խոշոր հարկատուների մասին խոսելիս` թերեւս միշտ էլ պետք է հատուկ ուշադրություն դարձնել բանկերին: Եվ ոչ միայն այն պատճառով, որ այդ "փողի տոպրակները", թեեւ միշտ էլ բոլոր պարամետրերով ընդգծված դիրք ունենալով հայաստանյան տնտեսական համակարգում, այդպես էլ հարկատուների մեջ մնում են համեմատաբար համեստ դիրքերում:

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՀԱՐԿԵՐԻ ԶՐՈՅԱԿԱՆ ԱՃԸ

Ընդ որում, երբ կասկածի տակ ենք առնում մեր բանկերի վճարած հարկերի եւ իրական տնտեսական դիրքերի համապատասխանությունը, կարող է դա այն թյուր տպավորությանը բախվել, թե բանկերի հարկային ստվերի մասին երբեք չի խոսվել, այնտեղ հստակ թվաբանություն է, ու ստվեր չի կարող լինել եւ այլն: Սակայն ընդամենը մեկ օրինակ կարող է այդ բոլոր "փաստարկները" ոչնչացնել: Գաղտնիք չէ, որ հայաստանյան բանկերի եկամուտների հիմնական աղբյուրներից են հսկայական տոկոսադրույքներ ունեցող սպառողական վարկերը: Այսինքնª այդ հսկայական տոկոսներից բխող հսկայական եկամուտներն էլ պետք է ի վերջո վերածվեին հարկերի: Սակայն կան բազում փաստեր, երբ բանկերն այս կամ այն ապրանքի համար վարկ տրամադրելուց հետո "մոռանում" են վարկառուի հետ պայմանագիր կնքել. ընդամենն իրենց "խոհանոցային" թղթերում` որպես վճարման երաշխիք, եթե ինչ-որ անակնկալ լինի, գրանցում են քաղաքացու տվյալները եւ "պայմանագիրը մի փոքր հետո կուղարկենք" արտահայտությամբ ճամփում են տուն:
Ինչեւէ, այս գործոնը կա, բայց այս անգամ կենտրոնանանք ոչ թե բանկերի չվճարած, այլ վճարած հարկերի վրաª հաշվի առնելով հետեւյալ տրամաբանությունը. բանկերի հարկերն աճել են, թե` հակառակը, իհարկե պետք է ցույց տա, թե տարբեր տիպի հաճախորդների ֆինանսական շարժերն ավելացել են, թե պակասել: Այսինքնª բանկերի հաշվապահությունը, այդ թվումª հարկերը պետք է արտացոլեն տնտեսական այն իրական վիճակը, որն արձանագրվել է տվյալ ժամանակահատվածում: Եվ ահա փորձենք այդ հայացքով էլ նայել մեր բանկերի հարկերին:
2014թ. հարկատուների ցանկում բանկերի առաջատարը "Ակբա-կրեդիտ ագրիկոլն" էª մոտ 4,3 միլիարդ դրամ հարկերովª 2013թ.-ի 3,9 միլիարդ դրամի դիմաց ¥երրորդ հորիզոնական¤: Փոխարենըª 2013թ. առաջատարներ "ՎՏԲ-Հայաստանը" ¥մոտ 4,8 միլիարդ¤ եւ "ԷՅՉ-ԷՍ-ԲԻ-ՍԻ Հայաստանը" ¥4,3 միլիարդ¤ երկուական հորիզոնականով զիջել են դիրքերըª վճարելով, համապատասխանաբար, 4,1 եւ 4 միլիարդ դրամ: Եվ նրանց փոխարեն` երկրորդ հորիզոնական է բարձրացել "Ամերիաբանկը"ª մոտ 4,2 միլիարդ դրամովª 2013թ. մոտ 3 միլիարդի դիմաց ¥5-րդ տեղ¤: Եվ առաջատար հնգյակն անցած տարի եզրափակել է "Արդշինինվեստբանկը"ª մոտ 3,3 միլիարդ դրամ հարկերովª նախանցած տարվա 3,4 միլիարդի ¥4-րդ տեղ¤ փոխարեն: Այսինքն, թեեւ առաջատար հնգյակի որոշ բանկերի մոտ աճ կա, որոշների մոտª անկում, բայց ընդհանուր հարկային աճը 2013թ. նկատմամբ չնչին չափով է դրական:
Ընդ որումª երկրորդ հնգյակի մոտ գործերն էլ ավելի վատ են: Այսպեսª անցած տարի բանկերի մեջ վեցերորդն "Ինեկոբանկն" էր ¥մոտ 2,5 միլիարդ¤, որին հաջողվել է 2013թ. համեմատ ¥8-րդ տեղ¤ մոտ կես միլիարդ դրամանոց հարկային առաջխաղացում ունենալ: Բայց փոխարենը նախանցած տարի այդ նույնª 6-րդ հորիզոնականում 2,9 միլիարդ դրամով "Յունիբանկն" էր ¥2014թ.-ինª մոտ 2,2 միլիարդª 7-րդ հորիզոնական¤, այսինքնª բանկային հարկատուների ցանկում 6-րդ հորիզոնականի դիրքերն "էժանացել" է մոտ 400 միլիոն դրամով: Ընդ որումª նախանցած տարի 7-րդ հորիզոնականում "Արարատբանկը" վճարել է 2,1 միլիարդª 2014թ.-ին նույն դիրքում գտնվող "Յունիբանկից" 0,1 միլիարդով պակաս: Անցած տարի 8-րդ հորիզոնականում գտնվող "Հայբիզնեսբանկի" հարկերը 2013թ. 1,7-ից ¥9-րդ տեղ¤ հասել են 2,1 միլիարդի, թեեւ արդեն նշեցինք, որ 2014թ.-ին նույն հորիզոնականը զբաղեցնող "Ինեկոբանկը" 2 միլիարդ է վճարել: Իսկ ահա "Հայբիզնեսբանկին" 9-րդ հորիզոնականում փոխարինած "Արարատբանկը" 2014թ.-ին վճարել է մոտավորապես այնքան հարկ, որքան "Հայբիզնեսբանկը" նախանցած տարի: Եվ, վերջապես, 2014թ.-ին 10-րդ հորիզոնականում էր "Կոնվերս բանկը"ª 1,5 միլիարդ դրամով, մինչդեռ նույն հորիզոնականում նախանցած տարի գտնվող "Առեքսիմբանկը" վճարել էր 1,7 միլիարդ դրամի հարկեր:
Այսպիսովª որքան բանկերի հարկային ցանկում ետ ենք գնում, վիճակը գրեթե չի փոխվում. 2014թ.-ին եւ 2013թ.-ին նույն հորիզոնականում գտնվող բանկերի հարկերը հիմնականում ի օգուտ 2013թ.-ի են: Որոշ բացառություններ կան, սակայն դա ավելի շատ բխում է այդ կոնկրետ բանկի յուրահատկությունից, քան ընդհանուր իրավիճակից:

ՓԱԿ ՕՂԱԿ

Այս իրողություններից կարելի է գալ հետեւության, որ անցած տարի հայաստանյան բանկային բիզնեսն ընդհանուր առմամբ զիջել է դիրքերը կամ, լավագույն դեպքում, մնացել է գրեթե զրոյական մակարդակի: Բայց, իհարկե, եթե դուրս ենք թողնում բանկային ստվերն ու անցած տարեվերջյան դոլարային "խաղերը": Չնայածª այդ ամենը նախանցած տարի եւս պետք է, որ լիներ այսինքնª ընդունենք բանկերի տարեկան գործունեության զրոյական աճի տարբերակը: Դա միգուցեեւ համապատասխանում է իրականությանըª հաշվի առնելով, որ անցած տարի հայաստանյան տնտեսությունն էլ բավականին համեստ աճ է արձանագրել, եւ այլ գործոնների փոփոխություն էլ, գործնականում չի նկատվել: Դրա հետ մեկտեղ, իհարկե, հայաստանյան բանկերում առկա գերբարձր տոկոսադրույքները ենթադրում են գերբարձր եկամուտներ: Սակայն չմոռանանք, որ սա էլ մեկն է այն գործոններից, որը կար ինչպես 2013թ.-ին, այնպես էլª 2014թ.-ի եւ կլինի այս տարի: Այսինքն, այս հանգամանքը եւս բանկային ընդհանուր գործունեության եկամտաբերության վրա չի կարող ազդել: Պարզապեսªշրջանառության մի մասը տարվա ընթացքում այս բանկից անցել է մյուսին, մեկը շահել է, մյուսըª տուժել, իսկ արդյունքում ունենք մոտավորապես նույն հանրագումարը:
Սակայն այս իրավիճակը մեկ այլ հետեւության տեղիք էլ է տալիս: Տրամաբանորենª բանկերը պետք է հիմնականում վաստակեն վարկեր տալու եւ, հատկապես, տնտեսությանը վարկեր տալու հաշվին: Իսկ հիշատակված իրավիճակը հուշում է, որ նաեւ այդ հարցում բանկային ակտիվությունը որեւէ կերպ չի փոխվել, ավելի կոնկրետª տարիներ ի վեր գրեթե չի փոխվում: Պատճառներից մեկը, անշուշտ, նույն գերբարձր տոկոսադրույքներն են, բանկային վարկերի դժվար մատչելիությունը եւ այլն: Եվ, արդյունքում, բախվում ենք փակ օղակի. տնտեսությունն առաջ չի գնում, որովհետեւ բանկերը թանկ ու դժվար վարկեր են տալիս: Արդյունքումª տնտեսությունը բանկերին քիչ փող ու շրջանառությամբ է ապահովում, եւ բանկերն էլ առաջ չեն գնում: Ապա նորիցª բանկերն առաջ չեն գնում եւ տնտեսությանը լավ չեն վարկավորում եւ այդպես շարունակ: Եվ մինչեւ այս փակ շղթան ինչ-որ կետում չճեղքվի, էական առաջընթաց ապահովելը կմնա անհասանելի երազանք:

ՔԵՐՈԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ