ՓՈԽԱՐԺԵՔԻ ԱՃԻ ԱԶԴԱԿՆԵՐԸ ԿԲ-Ի՞Ց ԵՆ ԳԱԼԻՍ

ՓՈԽԱՐԺԵՔԻ ԱՃԻ ԱԶԴԱԿՆԵՐԸ ԿԲ-Ի՞Ց ԵՆ ԳԱԼԻՍ

Դոլարի փոխարժեքի շարունակական դարձած թռիչքներն այս օրերին մեկ անգամ չէ, որ բավականին տարօրինակ հարց-պարզաբանումների տեղիք են տվել: Ամենակարեւորիª փոխարժեքի այսօրինակ փոփոխության հետ կապված ՀՀ Կենտրոնական բանկը, թեեւ քանիցս ինչ-որ կցկտուր մեկնաբանություններ տվել է, սակայն դրանք հիմնականում ոչ թե պատասխանում են հարցերին, այլ միայն նոր հարցադրումներ են առաջ բերում:
Ուրեմն ինչո՞ւ է այս ամենը տեղի ունենում: ԿԲ-ն դա բացատրում է ինչ-որ հանելուկային տարածաշրջանային ու միջազգային իրավիճակներով: Բայց թե այդ ամենն ի՞նչ կերպ, ինչո՞ւ պետք է այսպես ցնցեր հայկական դրամը, մնում է միայն կռահել: Առավել եւս, որ նույն ԿԲ-ի մեկնաբանմամբ երկիրը դոլարային պահուստների պակաս չունի, իսկ տնտեսական ոլորտի պատասխանատուները միաբերան պնդում են, որ երկրի տնտեսությունում չկան այն լարումները, որոնք կհանգեցնեին փոխարժեքային այս իրավիճակին:
Լավ, մի կողմ թողնենք այդպես էլ չտրված հստակ բացատրություններն ու գանք մյուս հարցին. ե՞րբ է այս ամենը վերջանալու, ո՞րն է սահմանագիծը: ԿԲ-ն դեռ օրեր առաջ էր խոստացել, թե օրական 6 միլիոն դոլարանոց ինտերվենցիաներ կանի, որոնք պետք է, որ բերեն իրավիճակի կայունացման: Առաջներում, հիշեցնենք, նմանատիպ ինտերվենցիաները միանգամայն բավարար էին փոխարժեքային ցանկացած լարվածություն կանխելու համար, նույնիսկ եթե դա առաջ բերող տնտեսական լուրջ պատճառներ կային: Հիշենք երկու-երեք տարվա պատմությունը, երբ դոլարը 300 դրամի սահմաններին էր, ակնհայտորեն կար փոխարժեքի աճ պահանջող մեծ լարվածություն: Սակայն ԿԲ-ն տեւական ժամանակ փոխարժեքը պահում էր այդ մեռյալ դիրքում եւ այն փոխվեց ու հասավ նախատեսված մակարդակին մեկ օրում, այն բանից հետո, երբ հենց ԿԲ-ն դա թույլատրեց: Այսինքնª նույնիսկ նման հսկայական լարումների պարագայում հայաստանյան փոխարժեքի շուկան միանգամայն վերահսկելի էր, եւ դրանից հետո էլ ավելի հանելուկային է դառնում, որ թեեւ ԿԲ-ն հայտարարում է իր ունեցած-չունեցած բոլոր գործիքները շարժման մեջ դնելու մասին, սակայն փոխարժեքն այն վիճակում է, որ անգամ բանկերում կարելի է դրա հետ կապված զավեշտանման իրավիճակների բախվել:
Մի խոսքովª այդ օրական ինտերվենցիաների արդյունքը դեռ հեռադիտակով էլ չենք տեսնում, բայց ահա այստեղ էլ "տարօրինակությունների" պակաս ամենեւին էլ չի զգացվում: Որպես օրինակ` բերենք, ասենքª նախօրեի երկու տեղեկատվությունը: Առաջինի համաձայնª հայաստանյան միակ արժութային բորսայումª "ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ ԱՐՄԵՆԻԱ" ԲԲԸ-ում ԱՄՆ դոլարով գործարք չի կնքվել": Իսկ ահա ՀՀ Կենտրոնական բանկից էլ տեղեկացրին, որ նույն օրը ԿԲ-ն իրականացրել է. "4 մլն ԱՄՆ դոլարի վաճառք` 494.46 ՀՀ դրամ` 1 ԱՄՆ դոլարի դիմաց միջին կշռված փոխարժեքով: Սահմանային փոխարժեքը կազմել է 493.00 ՀՀ դրամ 1 ԱՄՆ դոլարի դիմաց":
Այս առնչությամբ որոշ հարցերի հետ կապված` երեկ չհաջողվեց մանրամասներ պարզել: Սակայն եթե ԿԲ-ն դոլար վաճառել է, իսկ բորսայում գործարք չի գրանցվել, ապա հարց է ծագումª ԿԲ-ն որտե՞ղ եւ ո՞ւմ է այդ դոլարը վաճառել: Կարելի է ենթադրել, թե ուղղակի վաճառքի միջոցովª առեւտրային բանկերին: Բայց այս դեպքում էլ առաջ է գալիս հաջորդ հարցը. այդ ո՞ր օրենքից ելնելով: Ապա. եթե ԿԲ-ն հայտարարել է օրական 6 միլիոն դոլար շուկա դուրս բերելու մասին, որ մեղմի փոխարժեքային լարվածությունները, ապա ինչո՞ւ է դա արվում բանկերի միջոցով, այսինքնª ո՞րն է երաշխիքը, որ բանկերը ԿԲ-ից ձեռք բերված դոլարը կմտցնեն շուկա եւ չեն պահի իրենց մոտª վաղը-մյուս օրն ավելի թանկ վաճառելու ակնկալիքով, ինչը, ըստ էության, հողին կհավասարեցներ պահուստների հաշվին շուկա դոլար ներարկելու միջոցով փոխարժեքը կայունացնելու հռչակված ռազմավարությունը: Կամ եթե ԿԲ-ն ոչ թե բանկերի, այլ ուրիշ գնորդների միջոցով է դոլարը շուկա հանում, ապա այդ ի՞նչ առեղծվածային գնորդների մասին է խոսքը, եւ իր հերթինª ո՞ր օրենքով կամ ո՞ր տրամաբանությամբ:
Բայց այլ հետաքրքիր հարցադրումներ էլ կան. եթե ԿԲ-ն բորսայով չէ դոլարը հանում վաճառքի, ապա ինչպե՞ս է փոխարժեքը որոշվում: Ինչ-որ բանկ կամ այլ առեղծվածային գնորդ գալիս է ԿԲ, թե ինձ այս գնով այսքան դոլա՞ր է պետք, թե ԿԲ-ն է այդ "նեղ կռուգին" զանգում, թե այս գնով դոլար եմ ծախում, կուզե՞ք:
Եվ ամենաուշագրավը. ինչ ԿԲ-ն հայտարարել է օրական 6 միլիոն դոլար վաճառելու մասին, բորսայական գործարքները, որոնք ենթադրում են նաեւ սակարկություններ եւ դրանց արդյունքումª շուկայական գնագոյացում, գործնականում չկան: Ուստիեւ վերադառնանք նույն հարցին. այդ ի՞նչ կերպ է այս օրերին Հայաստանում ձեւավորվում դոլարի փոխարժեքը: Ինչ է, նայում են, թե ԿԲ-ն քանիսով է վաճառում ու դրա հիման վրա էլ բանկերում փոխարժեքի առք ու վաճառքի գնե՞ր են սահմանում:
Համենայնդեպս փաստն այն է, որ մասնավորապես երեկ, երբ ԿԲ-ն դոլարը վաճառում էր մոտ 494 դրամով, անմիջապես էլ առեւտրային բանկերում գնման գինը սկսեց կենտրոնանալ մոտավորապես նույն մակարդակում: Ճիշտ է, մի պահ որոշ բանկեր ետ էին մնում, եւ եղան նաեւ կազուսային փաստեր, երբ մի բանկը դոլարը գնում էր 494-ով, մյուսըª վաճառում 490-ով ¥տե՛ս աղյուսակը` ըստ համացանցի¤, սակայն դրանից հետո աստիճանաբար վաճառքի ցուցանիշն սկսեց կայունանալª հիմնականում 500 դրամից այն կողմ:
Դե ուրեմն, ինչպե՞ս հասկանանք այս հերթական թռիչքը կամ ինչպե՞ս հասկանանք այն մյուս թռիչքները, որոնք, որպես կանոն, սկսել են հաջորդել այն օրերին, երբ ԿԲ-ն իր հերթական 6 միլիոնն է վաճառում: Եվ քանի դեռ չկա պատշաճ բացատրություն, այն տպավորությունն է առաջացնում, որ այս փոխարժեքային թռիչքները ձեւավորվում են հենց ԿԲ-ի 6 միլիոնանոց վաճառքներից առաջացող ազդակներից, բանկերն էլ գնում են, համապատասխան փոխարժեք սահմանում, որն էլ տարածվում է չենջերի վրա: Ու եթե պարզվի, որ հենց այս մեխանիզմն է, ապա կնշանակի, որ շուկայական գնագոյացում չկա, այսինքն, որ փոխարժեքը` հատկապես այս փուլում, սկսել է ձեւավորվել բանկային ինչ-որ "անհասկանալի" ազդեցությունների շնորհիվ:
Եվ վերջապես մեկ հանգամանք եւս աչքաթող չանենք: Եթե անգամ որեւէ խաղ այս իրավիճակում չկա, միեւնույն է, դժվար է հավատալ, որ այդ օրական ինտերվենցիաները կկարգավորեն իրավիճակը: ԿԲ-ն քանիցս ակնարկել է, որ փոխարժեքի այս տատանումներում հսկայական դեր ունի սպեկուլյացիան: Այն, որ հիմնական սպեկուլյանտները հենց ԿԲ-ին կամ բանկերին մոտ կանգնած կառույցներն ու անձինք են, դժվար չէ կռահել: Եվ ահա, երբ ԿԲ-ն իրականացնում է նման պարզ ինտերվենցիային համակարգ, ինչպիսին է ամեն օր 6 միլիոն դոլար շուկա հանելը, ապա սպեկուլյանտները բոլորից առաջ են դրան տեղը-տեղին նախապատրաստված: Եվ այն, որ այդ սպասված 6 միլիոնը կա, դրա մեծ մասը միանգամից կմտցնեն նույն սպեկուլյացիոն շրջանառության մեջ, դժվար չէր ի սկզբանե էլ կանխատեսել: Իսկ արդյունքում նման ինվեստիցիաները իրական փոխարժեքի շուկայում ոչ միայն խաղաղեցնող էֆեկտ չեն առաջացնի, այլեւ շարունակական սպեկուլյացիոն մեխանիզմների ազդեցությամբ էլ ավելի կսրվի խուճապն ու կարող է գալ մի պահ, երբ նույնիսկ ԿԲ-ն ցանկանա ու էլ չկարողանա ոչինչ անել:
Մի խոսքովª կառավարելի քաոս "խաղալը" դեռ ոչ մի տեղ լավ բանի չի բերել:

ՔԵՐՈԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ