"ԵՎՐԱՍԻԱԿԱՆ ՄԻՈՒԹՅՈՒՆ ՄՏՆՈՒՄ ԵՆՔ ՄԵԶ ՀԱՄԱՐ ՁԵՌՆՏՈՒ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՎ"

"ԵՎՐԱՍԻԱԿԱՆ ՄԻՈՒԹՅՈՒՆ ՄՏՆՈՒՄ ԵՆՔ ՄԵԶ ՀԱՄԱՐ ՁԵՌՆՏՈՒ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՎ"

ՀՀ պաշտպանության նախկին նախարար, գեներալ-լեյտենանտ ՎԱՂԱՐՇԱԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԸ, գաղտնիք չէ, որ մշտապես եղել է Եվրասիական միությանը Հայաստանի անդամակցության կողմնակիցների թվում: Այսօր, երբ ստորագրվել է անդամակցության պայմանագիր, պարոն Հարությունյանի հետ մեր զրույցում փորձեցինք պարզել նրա վերաբերմունքը անդամակցության ընթացքի վերաբերյալ, թե արդյոք ամեն ինչ համապատասխանո՞ւմ է նախնական պատկերացումներին:

ԼՂՀ-Ի ՀԵՏ ՄԱՔՍԱԿԵՏԵՐԻ ԹԵՄԱՆ ՎԵՐՋՆԱԿԱՆԱՊԵՍ ՓԱԿՎԱԾ Է

-Նախ կուզենայի նշել, որ հոկտեմբերի 10-ին Մինսկում ստորագրված պայմանագիրը արդեն իսկ նախնական շատ հարցերի պատասխանը տվեց: Մասնավորապես` հիմա կարելի է նաեւ հասկանալ, թե ինչ խնդիր էին հետապնդում ինչպես դրսում, այնպես էլ` Հայաստանում, Եվրասիական միության դեմ հանդես եկողները, ինչ-ինչ կասկածելի ենթադրություններ, մեկնաբանություններ էին ներկայացնում...
- Թույլ տվեք մի պահ ընդհատել` հիշեցնելով, որ ժամանակին Եվրասիական միությանը դեմ խոսողներից շատերը հիմա "տարօրինակաբար" դարձել են դրա ջերմեռանդ կողմնակիցները կամ գոնե փորձում են չեզոք ձեւանալ: Համենայնդեպս` հիմա հազիվ մի քանիսն են շարունակում դեմ արտահայտվել, այն էլ` հիմնականում զգուշորեն:
- Հարցին կարելի է միայն փիլիսոփայական պատասխան տալ` կյանքն է այդպիսին: Լավ, համարենք, որ ոմանք էլ ինչ-ինչ նպատակներից ելնելով էին այդ ավելի շուտ` քարոզչական պատերազմին մասնակից դարձել` ի վնաս իրենց պետության եւ, այսպես ասած, այլոց շահերի կողմնակցի դիրքերից: Բայց մի մասն էլ, միգուցե, ժամանակին չէր կարողանում սթափ գնահատել Եվրասիական միությունից մեր երկրի ակնկալիքները: Վերջին հաշվով` չմոռանանք, որ կար Ղարաբաղ-Հայաստան սահմանի մասին օբյեկտիվ մտավախություն, առավելեւս, որ այդ գործոնն առաջ էր տանում նաեւ Ղազախստանը: Եվ ահա պայմանագրի ստորագրման փաստը, երբ դրանում բառ անգամ չկա ղարաբաղյան սահմանի մասին, եւ երբ Ղազախստանն այդ առնչությամբ հատուկ կարծիք, անգամ` դիտողություն, այդպես էլ չներկայացրեց, վկայում է, որ սահմանային մաքսակետերի թեման վերջնականապես փակված է` անկախ նրանից, թե նախկինում ով ինչ նպատակներով կամ շահերով էր առաջնորդվում: Այսինքն` մեր հիմնական վտանգը կարող էր լինել այստեղ, հիմա դա չեզոքացված է, եւ վերադառնալով հարցին` կարող ենք արձանագրել, որ Միությանը Հայաստանի անդամակցության գործընթացը հանգուցալուծվեց մեզ համար ամենանախընտրելի տարբերակով: Ընդ որում, այդ մասին են վկայում մյուս չափանիշները եւս: Նախ` Հայաստանը Եվրասիական միության կազմ է մտնում մյուս երեք պետություններին հավասար կարգավիճակով, ինչը Միության հետագա գործունեության, առավելեւս` այլ պետությունների հետ հարաբերություններում մեզ դեռ շատ օգուտներ է տալու: Դրանից զատ, կան նաեւ զուտ տնտեսական ցուցանիշներ: Ասենք` Հայաստանին հատկացվում է Միության ընդհանուր մաքսատուրքերի 1,13 տոկոսը: Դա նախնական հաշվարկներով կարող է 250 միլիոն դոլարից էլ ավելի գումար կազմել, մինչդեռ ներկայումս այդ ուղղությամբ մեր բյուջետային մուտքերը 100 միլիոնից մի փոքր են ավելի: Իսկ դա խոսում է այն մասին, որ անդամակցության ուղղությամբ զուտ տնտեսական բնույթի բանակցությունները եղել են արդյունավետ, այսինքն` մենք մեզ համար ձեռնտու պայմաններով ենք մտնում Եվրասիական միություն:

ԱԴՐԲԵՋԱՆԸ ՀԱՅՏՆՎԵԼ Է ՓԱԿՈՒՂՈՒՄ

-Քանի որ խոսեցիք Ղարաբաղից, փորձենք թեման ամբողջացնել: Ղարաբաղը, ինչպես նշեցիք, պայմանագրի հետ որեւէ կերպ չկապվեց: Միեւնույն ժամանակ հայտարարվում է, որ Եվրասիական միությունը տնտեսական հարթակ է, իսկ ղարաբաղյան թեման կշարունակվի քննարկվել Մինսկի խմբի շրջանակներում: Դա` պաշտոնապես: Բայց մյուս կողմից էլ կա օբյեկտիվ իրականություն: Այսինքն` Ղարաբաղն ինչքան էլ պայմանագրի հետ չառնչվի, միեւնույն է, եթե Հայաստանի հետ սահմանին մաքսակետեր չեն տեղադրվում, ապա ԼՂՀ-ն, ով ինչպես համարի, դե ֆակտո Եվրասիական միությանը հարաբերվելու է Հայաստանի հետ միասին, կարելի է ասել` հավասարազոր կերպով: Ընդ որում` ոչ միայն տնտեսական առումով, այլ նաեւ անվտանգության եւ այլն: Պատկերավոր ասած` Ղարաբաղը փաստացի դառնում է միութենական սուբյեկտ` տնտեսական, անվտանգության եւ մյուս բոլոր առումներով: Եվ ինչքան էլ Մինսկի խմբի շրջանակներում բանակցությունները շարունակվեն, բոլորն էլ հասկանում են, որ այստեղ փաստացի լուրջ փոփոխություներ են լինելու: Ի՞նչ կասեք նման տրամաբանության մասին:
- Իհարկե` դա ակնհայտ է: Մեկ հանգամանք եւս կարելի է ավելացնել. եթե Եվրասիական միության հաշվին Հայաստանն ամրապնդում է իր անվտանգության մակարդակը, տնտեսության զարգացումը, եւ ըստ ռազմական դոկտրինի` Ղարաբաղի անվտանգության երաշխավորն է, ապա հասկանալի է, որ Հայաստանի հզորացումն ավտոմատ կերպով հանգեցնում է նաեւ Ղարաբաղի հզորացման:
Խնդրին մոտենանք նաեւ շահերի տեսանկյունից. Հայաստանն այդպիսով ամրապնդվում է անվտանգության մի համակարգում, որի հիմնական կորիզը Ռուսաստանն է: Հիմա` Ռուսաստանի շահերից բխո՞ւմ է, որ Ղարաբաղը լինի Ադրբեջանի կազմում, որը դաշնակից է Թուրքիային` ՆԱՏՕ-ի անդամ պետության: Կամ` Բելառուսին եւ Ղազախստանին դա կարո՞ղ է ձեռնտու լինել: Չէ՞ որ կա պարզ տրամաբանություն, որը բոլորն են հասկանում. ինչքան հզոր լինի Եվրասիական միությունը, այնքան հզոր կլինեն դրա առանձին մասնիկները: Կամ. եթե Հայաստանը չդառնար Եվրասիական միության անդամ, ապա Ղարաբաղի հարցով Ղազախստանը, միանշանակ, կունենար մեկ այլ դիրքորոշում, քան ունենում է Միությանը Հայաստանի անդամակցության դեպքում: Դա, միգուցե չի նշանակում, որ Ղազախստանը կդառնա Ղարաբաղի անկախության հարյուր տոկոսանոց կողմնակիցը: Բայց որ նրա տրամադրությունները գոնե չեզոքության դաշտ կտեղափոխվեն` հաստատ է, եւ դա արդեն իսկ մեզ համար ձեռնտու է:
- Կարծես թե ստացվում է նման իրավիճակ. Ղարաբաղը ԵՏՄ-ի հաշվին դե ֆակտո լիովին գտնվում է ռուսական անվտանգության համակարգում, ինչը հուշում է, որ բանակցային գործընթացը, պատկերավոր ասած, կարող է տասնամյակներով շարունակվել` առանց ստատուս-քվոյի որեւէ փոփոխության: Այդ դեպքում ո՞րը կարող է լինել Ադրբեջանի հաջորդ քայլը: Ղարաբաղի հարցում ինչ-որ բանի հասնելու Բաքվի միակ տարբերակը մնում է իր հերթին Եվրասիական անվտանգության համակարգ մտնելն ու այդ դիրքերից Ռուսաստանից աջակցություն ակնկալելը: Բայց մյուս կողմից էլ` Արեւմուտքի հետ ունի բավականին խոր նավթային, ֆինանսական հարաբերություններ, որը լուրջ վտանգի կենթարկի նման աշխարհաքաղաքական տեղաշարժ կատարելով: Չի՞ ստացվում փակուղային վիճակ:
- Մոտ ժամանակներս Ադրբեջանը որեւէ քայլ կատարելու տարբերակ չունի: Եվ իհարկե, նման փակուղու նա հասավ տեւական ժամանակահատված սխալ արտաքին քաղաքականություն վարելու պատճառով: Նախ, ժամանակին իր թիվ մեկ դաշնակից ընդունեց Թուրքիային, որը որեւէ տեսանկյունից չէր կարող դառնալ Ռուսաստանին հակակշիռ, ինչը հնարավորություն տար Ադրբեջանին` ասենք ռազմական ճանապարհով հետ վերադարձնել Ղարաբաղը: Ադրբեջանական երկրորդ սխալն այն էր, որ ժամանակին, այսպես ասեմ, ամենի ինչ տվեց Արեւմուտքին` Ղարաբաղը վերադարձնելու ակնկալիքով: Ընդ որում` Արեւմուտքին այդ խաղի մեջ հրապուրեց նաեւ հսկայական էներգետիկ պաշարների մասին Բաքվի խոստումները, մինչդեռ ժամանակն ապացուցեց, որ նման պաշարների պարզապես չի տիրապետում: Եվ ահա ներկայումս այդ հակասությունը հասել է նրան, որ Ադրբեջանը սուր հակամարտության մեջ է մտել նավթային կոնսորցիումի հետ` վերջինիս մեղադրելով ոչ արդյունավետ գործունեության մեջ: Սակայն իրականությունն այն է, որ ադրբեջանական նավթարդյունահանումը տարեցտարի նվազում է ոչ թե այն պատճառով, որ կոնսորցիումն է վատ աշխատում, այլ պարզապես նավթն է վերջանում, եւ առաջիկա քսան-քսանհինգ տարիներին ադրբեջանական նավթարդյունահանումը պարզապես կդառնա ոչ եկամտաբեր: Այսինքն` Բաքուն քաջ գիտակցում է, որ նավթով ղարաբաղյան գործընթացի վրա ազդելու իր հնարավորություններն օգտագործելու շատ քիչ ժամանակ է մնացել, մինչդեռ անցած քսան տարիներին նա նաեւ այդ գործոնն օգտագործելով եւ հույսը դնելով Արեւմուտքի վրա` որեւէ արդյունք չկարողացավ ապահովել: Ու հենց այն պատճառով, որ Ռուսաստանը կանգնած էր մյուս կողմում:
Եվ ահա քսանամյա այդ սխալ քաղաքականության արդյունքում այսօր կանգնում է նոր իրողության առջեւ: Մի կողմից` նավթային հնարավորություններն այնքան են սահմանափակվել, որ արդեն Արեւմուտքն է սկսում պատժամիջոցների լեզվով խոսել Բաքվի հետ: Բայց նաեւ հայացքը դեպի Ռուսաստան ուղղելու դեպքում հաջորդ օրն արդեն կբախվի մայդանային խնդիրների հետ: Մյուս կողմից էլ` Հայաստանն է տեղավորվել Եվրասիական համակարգում, եւ եթե Ադրբեջանը փորձի այդ կողմ շրջվել, ապա նաեւ Երեւանը պետք է դրան հավանություն տա, քանի որ Եվրասիական միությունում անդամակցության հարցերը, ինչպես մեր օրինակով տեսանք, լուծվում է բոլոր անդամների համաձայնությամբ: Եվ այս իրավիճակն Ադրբեջանի համար, իհարկե, նշանակում է փակուղի, քայլ կատարելու հնարավորություն չկա: Սա ապացուցում է հայտնի ասացվածքի ճշմարտացիությունը. ուղղակի պետք է ճիշտ պահին հայտնվել ճիշտ տեղում:
-Իսկ պատերա՞զմը. ամառային դեպքերը ակնարկ չէ՞ր այն մասին, որ ծայրահեղ դեպքում Ալիեւը կարող է դրան էլ գնալ:
- Իհարկե` ադրբեջանական ուժայինները, որոնք տարեկան միլիարդավոր դոլարներ են ստանում պաշտպանական ծախսերի համար, պետք է չէ՞ այդ ծախսերն արդարացնելու համար նրան ամեն օր համոզեն, թե բանակի վիճակն ուղղակի փայլուն է, պատերազմին լիարժեք պատրաստ են եւ այլն: Բայց ամառային այդ բախումները ցույց տվեցին, որ նախ` պատերազմ սկսելու պարագայում դրա ելքն առնվազն կասկածելի է: Երկրորդը. բացի Հայաստան-Ղարաբաղ-Ադրբեջանից` նման պատերազմի պարագայում պետք է հաշվի առնել մի շարք աշխարհաքաղաքական հարաբերություններ եւս: Արդյունքում` Ալիեւը թերեւս վաղուց է հասկացել, որ այս հարցին ռազմական լուծում չկա: Առավելեւս, որ Սոչիում կայացած երեք նախագահների հանդիպման ժամանակ ՌԴ նախագահն անթաքույց արտահայտվեց, որ իր սահմանների հարեւանությամբ նոր լարվածությունը կդառնա Ռուսաստանի անվտանգության դեմ ուղղված քայլ: Այսինքն` նախ մեր բանակի մարտունակությունը, ապա` ռուսական գործոնը, թերեւս, բացառում են, որ Ադրբեջանը փորձի նոր պատերազմ սկսել:

ՔԵՐՈԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Եվրասիական միությանը Հայաստանի անդամակցության պայմանագրի ստորագրման փաստը, երբ դրանում բառ անգամ չկա ղարաբաղյան սահմանի մասին, եւ երբ Ղազախստանն այդ առնչությամբ հատուկ կարծիք, անգամ` դիտողություն, այդպես էլ չներկայացրեց, վկայում է, որ սահմանային մաքսակետերի թեման վերջնականապես փակված է` անկախ նրանից, թե նախկինում ով ինչ նպատակներով կամ շահերով էր առաջնորդվում: