Պատմական փաստերն անողոք են եւ ոչ ոք ոչինչ չի մոռացել

Պատմական փաստերն անողոք են եւ ոչ ոք ոչինչ չի մոռացել

24 տարի առաջ օգոստոսի 23-ին Հայաստանի Գերագույն խորհուրդը թեժ վեճերի արդյունքում ընդունեց անկախության եւ ինքնիշխանության հիմքը դնող պատմական փաստաթուղթը` Անկախության մասին հռչակագիրը: Դրանով սկիզբ դրվեց Հայաստանի անկախացման գործընթացին, որը շուրջ մեկ տարի անց բերեց անկախության հռչակմանը: Անկախության մասին հռչակագիրը նախանշեց Հայաստանի Հանրապետության ներքին պետական, քաղաքական ու տնտեսական համակարգը եւ արտաքին քաղաքականության առանցքները: Այս կապակցությամբ դիմեցինք ՙՍահմանադրական Իրավունք միություն՚ կուսակցության նախագահ ՀԱՅԿ ԲԱԲՈՒԽԱՆՅԱՆԻՆ, որը 1990-ի օգոստոսին ՍԻՄ-ի ներկայացմամբ ընդգրկված էր Անկախության մասին հռչակագիրը մշակող ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի հանձնաժողովում:
-Նախ նշեմ, որ Հռչակագրի ընդունումից մեկ ամիս առաջ` 1990թ. հուլիսի 25-ին, ՍԻՄ-ը հանդես եկավ Անկախության մասին հռչակագրի իր նախագծով: Այն ժամանակ Հայաստանում գործում էին քաղաքական երեք հատված, որոնք անվանվում էին կոմունիստներ, դեմոկրատներ (որոնք ներկայացված էին հիմնականում ՀՀՇ-ականներով) եւ ազգային-ազատագրական ուժեր, որոնց մեջ մտնում էր ՍԻՄ-ը,  ՙՀանրապետական՚ կուսակցությունը, ԱԻՄ-ը եւ այլ ուժեր: Քաղաքական երեք հոսանքներն էլ ներկայացված էին Անկախության մասին հռչակագիրը մշակող հանձնաժողովում: Եվ եթե մեր` ազգային-ազատագրական ուժերի ներկայացուցիչներիս վեճը կոմունիստների հետ կայանում էր անկախության շուրջ ձեւակերպումներին, ապա դեմոկրատների, այսինքն` ՀՀՇ-ականների հետ, մենք բախվում էինք ազգային հարցերում` Ցեղասպանության ճանաչում, Արցախի վերամիավորում, Արեւմտյան Հայաստան: Ընդ որում, նշենք, որ այդ հարցերում կոմունիստները շատ ավելի ազգային էին իրենց դրսեւորում, քան դեմոկրատ-ՀՀՇ-ականները, որոնք ամեն ինչ հանգեցնում էին արեւմտյան ազատությունների հռչակմանը: Ի վերջո, ի մի չգալով հանձնաժողովի շրջանակներում, մենք ստիպված էինք վերոհիշյալ երեք ազգային հարցերը, որպես հատուկ կարծիք, ներկայացնել Գերագույն խորհրդին, որը եւ դարձավ թեժ վեճերի ամբիոն:
Ինչ վերաբերում է տարածքային պահանջատիրության մասին Հռչակագրում նշելուն, ապա մեր կողմից քվեարկության է դրվել հետեւյալ առաջարկությունը. ՙՀռչակագրի հիմքում բռնազավթված տարածքների սկզբունքը դնելու մասին՚, որը եւ քվեարկվելով 1990թ. օգոստոսի 20-ին, ժամը 12:04-ին Գերագույն խորհրդի մեծամասնության կողմից մերժվեց: Այս առաջարկին միահամուռ դեմ քվեարկեցին բոլոր ՀՀՇ-ականները Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի գլխավորությամբ: ՀՀՇ-ի գաղափարախոսությունը թե° այն ժամանակ, թե° այսօր կտրականապես մերժում է Թուրքիայից տարածքային պահանջ դնելու գաղափարախոսությունը: Սակայն վերոհիշյալ առաջարկին դեմ էին նաեւ այն պատգամավորները, որոնք հետագայում բացահայտվեցին որպես դաշնակցականներ եւ դարձան ՀՅԴ-ի ակտիվ գործիչներ: Առաջարկին, ըստ էության, կողմ չէր նաեւ ՀՀ երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը, որը 1990թ. ՀԽՍՀ ԳԽ պատգամավոր էր: Նշենք նաեւ, որ այն ժամանակ Թուրքիայից տարածքային պահանջատիրության հանդեպ մերժողական կեցվածք են ընդունել նաեւ ներկայիս ՙԺառանգությանը՚ շատ մոտ կանգնած գործիչներ, այդ թվում ՙԺառանգության՚ փոխնախագահ Ռուբիկ Հակոբյանը: Այնուամենայնիվ, մեզ մեծ ջանքերի շնորհիվ հաջողվեց Հռչակագրի տեքստում օգտագործել Արեւմտյան Հայաստան տերմինը: Այդ հասկացությունը նշվեց հայտնի 11-րդ կետում, որտեղ խոսվում է Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման անհրաժեշտության մասին եւ որը նույնպես մեծ բախումների առարկա դարձավ:
Հատկանշական է, որ երբ քվեարկության դրվեց ՍԻՄ-ի, ՀՀԿ-ի, ԱԻՄ-ի հետեւյալ առաջարկությունը. ՙՀռչակագրի մեջ 1915թ. հայերի Ցեղասպանության նկատմամբ վերաբերմունք արտահայտելու մասին՚, ԼՏՊ-ն անձամբ կատաղի դիմադրություն կազմակերպեց այդ առաջարկին: Բնականաբար, գրեթե բոլոր ՀՀՇ-ականները դեմ քվեարկեցին Ցեղասպանության ճանաչման հարցն անկախ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ուղենիշներից մեկը դարձնելու համար: Նշեմ նաեւ, որ անգամ ԳԽ-ի կուլիսներում անհաշտ պայքար էր ծավալվել ՀՀՇ-ականների եւ ազգային ուժերի միջեւ: ՀՀՇ-ականները կոշտ ճնշման էին ենթարկում իրենց այն կուսակիցներին, ում ձեռքը չէր գնում քվեարկել Ցեղասպանության դեմ, իսկ ազգային ուժերը, ստեղծելով հասարակական ալիք, ի ցույց էին դնում Ցեղասպանությանը դեմ գնացող պատգամավորների ապազգային եւ փաստորեն դավաճանական կեցվածքը: Հարցը երկու անգամ դրվեց քվեարկության եւ ի վերջո ընդունվեց որպես Անկախության հռչակագրի 11-րդ կետ: Ի դեպ, դրանից 20 տարի անց, 2010թ. հունվարին Հռչակագրի այդ դրույթը հիմք դարձավ Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական դատարանի` հայ-թուրքական արձանագրությունների առնչությամբ հայտնի որոշման համար, որից, ի դեպ, Թուրքիայում աննկարագրելի ոռնոց բարձրացավ: Նշեմ, որ այս հարցում կողմ քվեարկեցին ՀՀ ներկայիս նախագահ Սերժ Սարգսյանը, երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը, ներկայիս ՀՀ սփյուռքի նախարար Հրանուշ Հակոբյանը եւ ուրիշներ:
Եվ վերջապես, մեր մեծ նվաճումն եմ համարում Հռչակագրի նախաբանում Հայաստանի եւ Արցախի վերամիավորման` 1989թ. դեկտեմբերի 1-ի պատմական որոշման ներառումը: Այսպիսով, Հռչակագիրը սահմանում է, որ Արցախը Հայաստանի անքակտելի մասն է, իսկ ինչպես հայտնի է, Անկախության մասին հռչակագիրը ՀՀ սահմանադրության մի մասն է կազմում: Հետեւաբար, հենց այսօրվա դրությամբ ոչ միայն փաստացի, այլեւ իրավական տեսակետից Արցախը վերամիավորված է Հայաստանի Հանրապետության հետ: Պետք է ասեմ, որ այս հարցի շուրջ եւս մեծ հակամարտություն տեղի ունեցավ մեր եւ ՀՀՇ-ականների միջեւ:
Նշեմ, որ հայրենասիրական ուժերի եւ ՀՀՇ-ի (կամ այսօր ՀԱԿ-ի) միջեւ գաղափարական վեճը, ավելի ճիշտ` հակամարտությունը, շարունակվում է մինչ օրս: Եվ ինձ համար շատ զարմանալի է, երբ հանկարծ ՀՀՇ-ականները փորձում են խոսել Ցեղասպանությունից, Արցախից կամ Թուրքիայի կողմից զավթված մեր հողերից, առավել տարօրինակ է, երբ նրանք իբր հայրենասիրական դիրքերից փորձ են անում քննադատել ուրիշներին: Հասկանալի է, որ դա նրանք անում են միմիայն ամբոխավարական նպատակներից ելնելով, ինչպես 1988-1990 թվականներին հրապարակներում խոսում էին Արցախի վերամիավորումից, իսկ այնուհետեւ դեմ էին քվեարկում, որպեսզի այդ դրույթն ամրագրվի Անկախության մասին հռչակագրում: Հռչակագիրը նախապատրաստող եւ ընդունող Գերագույն խորհրդի ավելի քան 200 գործիչներից այսօր քաղաքական ասպարեզում են մնացել ոչ ավել, քան 25 հոգի: Եվ հավանաբար ԼՏՊ-ն հույս ունի, որ իր` ազգային խնդիրներին դեմ խայտառակ գործողությունների ականատեսները չեն հիշում, կամ եթե հիշում են, ապա չեն մատնանշում իր հակահայ կեցվածքը Հռչակագրի ընդունման ընթացքում: Սակայն պատմական փաստերն անողոք են եւ ոչ ոք ոչինչ չի մոռացել:

ՍԻՄ ԼՐԱՏՎԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ