ԻՆՉՊԵՍ ԵՎ ԻՆՉՈՒ ՙՄԱՍՆԱՎՈՐԵՑՎԵՑ՚ ՙՍԵՎԱՆ-ՀՐԱԶԴԱՆ՚ ԿԱՍԿԱԴԸ

ԻՆՉՊԵՍ ԵՎ ԻՆՉՈՒ ՙՄԱՍՆԱՎՈՐԵՑՎԵՑ՚ ՙՍԵՎԱՆ-ՀՐԱԶԴԱՆ՚ ԿԱՍԿԱԴԸ

¥Սկիզբը` ՙԻրավունքի՚ թիվ 74-ում¤
Վերջերս ՀՀ երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը լուրջ քննադատության ենթարկեց ՙՈրոտանի՚ ՀԷԿ-ի մասնավորեցման գործարքը: Ճիշտ է, անկախ Քոչարյանի քննադատությունից` այդ գործարքը կարծես թե կանգ է առել, ինչը ամերիկացիների մոտ հիստերիայի նոպա է առաջացրել, բայց դա չի նշանակում, որ երկրորդ նախագահի այդ գնահատականը տեղին չէր, հաշվի առնելով, որ առհասարակ սխալ ենք համարում այդ կարգի օբյեկտները պետական վերահսկողությունից հանելը:
Բայց այստեղ միանգամայն այլ հարց է առաջ գալիս. Ռ. Քոչարյանը քննադատելով այդ գործարքը, պարզվում է` մոռացել է, որ ժամանակին հենց ինքն էր շատ ավելի վատ մեթոդներով ու միանգամայն անհասկանալի իրավիճակներում մասնավորեցնում Հայաստանին պատկանող ոչ պակաս կարեւոր այլ ձեռնարկություններ:

Այսª ՙՈրոտանի՚ ՀԷԿ-ի պարագայում ամենատեղին համեմատությունը ՙՍեւան-Հրազդանյան՚ հիդրոկասկադի մասնավորեցումն էր, որի հետ կապված մինչ օրս կան բազում առեղծվածային փաստեր եւ հարցեր: Օրինակª ի տարբերություն ՙՈրոտանի՚ ՀԷԿ-ի 180 միլիոն դոլար ¥նաեւ 70 միլիոն դոլարի ներդրումային պարտավորություն¤ մասնավորեցման գնի, ՙՍեւան-Հրազդանյան՚ կասկադը վաճառվեց ընդամենը 25 միլիոն դոլարով: Թե ինչ չնչին գնի մասին է խոսքը, թերեւս լավագույնս ապացուցում է այն փաստը, որ չորս տարի առաջ, երբ Կասկադի սեփականության իրավունքը ՙԻնտեր ՌԱՕ ԵԷՍ՚-ից անցավ ՙՌուսՀիդրո՚ ընկերությանը ¥ինչն իր հերթին քիչ առեղծվածներ չի պարունակում¤, ապա նոր սեփականատերը հայտարարեց, թե ՀԷԿ-ի վերակառուցման նպատակով պատրաստվում է ներդնել 40 միլիոն եվրոª մասնավորեցման գնից մոտ երկու անգամ ավելի:
Իհարկեª պարոն Քոչարյանի օրոք, պատկերավոր ասած, կոպեկներով ռազմավարական ձեռնարկությունների մասնավորեցման քաղաքականությունը նոր բան չէր: Բավական է հիշել, օրինակ, Երեւանի կոնյակի գործարանի, Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի գործարքները, որոնց ֆոնին ՙխղճուկ՚ ՙՍեւան-Հրազդանյան՚ կասկադի համար 25 միլիոն դոլար վերցնելը նույնիսկ ճոխություն կարելի է համարել: Բայց ամբողջ խնդիրն այն է, որ կասկադի համար պետությունը մեկ լումա անգամ չստացավ:
Բայց նույնիսկ դա չէ ամենաահավորը... Մի փոքր առաջ ընկնելով` հիշեցնենք մեկ փոքրիկ մինի-բանավեճ, որը կասկադի մասնավորեցումից շատ չանցած` ծավալվել էր ԱԺ-ումª այն ժամանակներում գերակտիվ պատգամավոր Արշակ Սադոյանի եւ Էներգետիկայի նախարար Արմեն Մովսիսյանի միջեւ: Այն նույն Մովսիսյանի, ով այսօր մասնավորապես այդ գործարքի առնչությամբ կշտամբանքներ, ավելի կոնկրետª վատ թաքցված սպառնալիքներ է հասցեագրում Ռ. Քոչարյանի հասցեին: Եվ այսպեսª Սադոյանը այդ բանավեճում հետեւյալն է ասում. ՙՍեւան-Հրազդան կասկադի 1կՎտ/ժ. էլեկտրաէներգիայի գինը սահմանվել է 11 դրամ, իսկ Որոտանի կասկադինը 2 դրամ, բնական է, դա արվել է, որպեսզի Չուբայսը շատ շահույթ ստանա...՚: Այսինքն, որ մասնավորեցումից անմիջապես հետո կասկադի արտադրած էլեկտրաէներգիայի արժեքն էականորեն բարձրացվեց, ընդ որում ակնհայտորեն ոչ թե տնտեսական հաշվարկներից ելնելով, այլ շատ ավելի պարզ պատճառով, ինչը չէր էլ թաքցնում Ա. Մովսիսյանը. ՙՙՍեւան-Հրազդան՚ կասկադի սակագինը, այո, բարձրացել է: Մարդիկ դրա համար վճարել են 25 մլն դոլար, եւ ՙՍեւան-Հրազդան՚ կասկադի համար Չուբայսը 25 մլն դոլար է վճարել... Ցանկացած տնտեսական գործունեություն պետք է իր շահույթն ունենա... Բնականաբար, այդ 25 մլն դոլարը, որը որ վճարել են, նրանք տարիների ընթացքում պետք է հետ ստանան՚:
Իհարկեª ներդրումը պետք է ետ ստանալ: Բայց հաշվի առնելով այդ պահին Որոտանի կասկադի 2 դրամանոց ինքնարժեքը, թերեւս սխալված չենք լինի` ենթադրել, որ ՙՍեւան-Հրազդան կասկադի 1կՎտ/ժ էլեկտրաէներգիայի ինքնարժեքն անգամ ամենաճոխ հաշվարկներով 3-4 դրամից ավելի չէր կարող լինել: Այսինքնª խոսքը 7-8 դրամ մաքուր եկամուտի մասին է: Կասկադը 2003-ին արտադրել է մոտ 505 մլն կՎտ/ժ էլեկտրաէներգիա, հաջորդ տարիª ավելի քան 530: Այսինքնª այդ երկու տարվա եկամուտն 7-8 միլիարդ դրամի կարգի էր, որն այն ժամանակվա փոխարժքով մոտենում էր 20 միլիոն դոլարին: Մի խոսքով, առավելագույնը 3-3,5 տարում ՙՍեւան-Հրազդան՚ կասկադի ձեռքբերման գինը ետ  է ստացվել: Դա նշանակում է, որ այդ գործարքը Չուբայսի համար, մեղմ ասած, փայլուն էր, իսկ Հայաստանի համարª գերվնասաբեր:
Նման վեճեր այդ օրերին բազմիցս են եղել, սակայն ԱԺ կոնկրետ այդ նիստի ¥արտահերթ¤ մասին ամենեւին էլ պատահաբար չհիշեցինք:
Այն տեղի է ունեցել 2003թ. դեկտեմբերի 17-ին ¥քննարկվում էր հայաստանյան մի շարք էներգետիկ ձեռնարկություններին հարկային արտոնություններ տրամադրելու հարցը, ինչին դեռ կհասնենք¤, այսինքն, երբ պետք է, որ միանգամայն հստակ լիներ, թե ինչու էր դրանից մոտ կես տարի առաջ ՀՀ կառավարությունը մասնավորեցրել ՙՍեւան-Հրազդան՚ կասկադը: Եվ ահա նույն նիստում Արամ Գ. Սարգսյանը մեկ պարզագույն հարց է ուղղում գլխամասայինª Ֆինանսավարկային, բյուջետային եւ տնտեսական հարցերի մշտական հանձնաժողովը ներկայացնող Գ. Մելիքյանին. ՙՙՍեւան-Հրազդան՚ կասկադն ինչպե±ս է վաճառվել, պարտքª գույքի դիմաց, թե գույք` պարտքի դիմաց, այդ նույն սխեմայո±վ, թե ուղիղ ստացել է 25 մլն դոլար...՚: Պատասխանը նույնիսկ այսօր կարելի է ցնցող համարել. ՙԻնչ վերաբերում է ՙՍեւան-Հրազդան՚ կասկադին, ես գիտեմ, իմ ինֆորմացիան այնքանն է, որ ՙՍեւան-Հրազդան՚ կասկադը տրվել է ՙԳույքª պարտքի դիմաց՚ ծրագրով՚:
Ո°չ, ՙՍեւան-Հրազդան՚ կասկադը ՙԳույքª պարտքի դիմաց՚ ծրագրով ՌԴ-ին հանձնված ձեռնարկությունների ցանկում երբեւէ նույնիսկ տեսականորեն չի եղել, դա միանշանակ է: Եվ այստեղ խնդիրն այն չէ, որ գլխամասային հանձնաժողովի ներկայացուցիչը սխալվում էրª ՙՍեւան-Հրազդան՚ կասկադը ՙտեղավորելով՚ ՙԳույքª պարտքի դիմաց՚ ծրագրի մեջ: Այդ խնդրի էությունը Ա. Սադոյանը ՙծաղկացրեց՚ այսպես. ՙՀարցնում ենք ֆինանսաբյուջետային հանձնաժողովի ներկայացուցչից, զեկուցողից, Սեւան-Հրազդանը տրվել է գույք` պարտքի դիմաց, մրցույթո±վ է վաճառվել, թե այլ բան է եղել: Ասում էª ինչքան գիտեմ: Հարցնում եմ կառավարության ներկայացուցիչներին` ո±նց է եղել, ասում ենª ինչքան գիտենք: Ստվերայնության ի±նչ ահավոր աստիճան է պետական գործունեության մակարդակում, ոչ թե տնտեսվարող սուբյեկտների, երբ որ կառավարության անդամները, ֆինանսաբյուջետային հանձնաժողովի նախագահը, ներկայացուցիչները չեն կարող պատասխանել, թե ո±նց է եղել եւ ինչի± համար՚:
Այսինքնª այդ գործարքից ամիսներ անց ո°չ շարքային պատգամավորը ¥համենայնդեպսª գերակշիռ մասը¤ եւ ո°չ էլ գլխամասային հանձնաժողովի ներկայացուցիչը պատկերացում անգամ չունեին, թե ինչ կերպ է վաճառվել կասկադը: Առավել եւսª պատկերացում անգամ չէին կարող ունենալ, թե իրականում որն է այդ գործարքի իմաստը:
Չնայածª ո°չ, բուն իմաստի մասին որոշ կցկտուր խոսակցություններ կային, որ ՙՍեւան-Հրազդանյան՚ կասկադը վաճառվել է ատոմակայանի ունեցած 40 միլիոն դոլարանոց պարտքի մի մասը մարելու համար: Այլ հարց է, թե որտեղի±ց էր իրականում ծլել այդ 40 միլիոն դոլար պարտքը...

ՔԵՐՈԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Թեմայի շարունակությունըª ՙԻրավունք-Հետաքննության՚
հաջորդ համարում