ՙԵՎ ՆՈՐԻՑ ԱՌԱՋ Է ՄՂՎՈՒՄ ԿԱՐԿՈՒՏԻ ՈՒ ՀԱԿԱԿԱՐԿՏԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ՄՇՏԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ

ԵՎ ՆՈՐԻՑ ԱՌԱՋ Է ՄՂՎՈՒՄ ԿԱՐԿՈՒՏԻ ՈՒ
ՀԱԿԱԿԱՐԿՏԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ՄՇՏԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ

Դեռ նոր էր քիչ-քիչ սկսել մոռացության մատնվել գարնանային ցրտահարությունների պատճառած վնասի թեման, երբ կրկին սկսեց գլուխ բարձացնել ամեն տարի մոտավորապես այս ժամանակահատվածում կրկնվող կարկտահարությունների հարցը: Համենայնդեպս, երեկ, օրվա երկրորդ կեսին Սյունիքի մարզի Մեղրի քաղաքում, Վահրավար եւ Լեհվազ գյուղերում տեղացել է կարկուտ, որը, ըստ նախնական տվյալների, գրեթե ոչնչացրել է ցրտահարություններից փրկված խղճուկ բերքի մնացորդները, եկավ նորից հիշեցնելու կարկտահարություն կոչված մշտական արհավիրքի ու դրա դեմ տարվող կիսատ-պռատ պայքարի մասին:
Մեղրիի կարկտահարության հետ կապված` ԱԻՆ-ի կազմում գործող ՙՄԵՎԱՆԾ՚ (Մթնոլորտային երեւույթների վրա ակտիվ ներգործության ծառայություն) ՊՈԱԿ-ից տեղեկացնում են, որ այդ տարածքներն իրենց կողմից չեն վերահսկվում: Միեւնույն ժամանակ նույն ծառայության ղեկավարը նախօրեին ԱԻ նախարարի մոտ կայացած խորհրդակցութան ժամանակ տեղեկացրել էր, որ իրենց համակարգը, օրինակ, մայիսի 11-ին իր վերահսկողության տակ գտնվող Արմավիրի, Արագածոտնի, Արարատի եւ Լոռու մարզերի մի շարք համայնքներում իրականացրել է 27487 կրակոց ու կանխել է այդ տարածքներում կարկտահարությունը: Միգուցեեւ այդ կառույցն ու վերջինիս հակակարկտային համակարգը կարկտահարությունը ինչ-որ չափով կարողանում են կանխել, չենք վիճում: Բայց այդ դեպքում էլ առաջ է գալիս հաջորդ հարցը` ծանոթ-մանո±թ է պետք մեջ գցել, թե± բախտի բան է ՙՄԵՎԱՆԾ՚ ՊՈԱԿ-ի վերահսկողության գոտում այս կամ այն համայնքի հայտնվելու եւ ինչ-որ չափով կարկուտից պաշտպանվելու համար: Նկատի ունենք հետեւյալը. մարտի սկզբներին ՀՀ գյուղատնտեսության փոխնախարար Սամվել Գալստյանը տեղեկացրեց. ՙԱյս տարվա ծրագրում նախատեսված է 80 հակակարկտային կայաններ, որոնցից 50-ըª Արմավիրի մարզում, 18-ըª Արարատում, 7-ըª Արագածոտնում եւ 5-ըª Լուռու մարզում՚: Բայց փաստն այն է, որ Հայաստանը կարկտից պաշտպանելու համար անհրաժեշտ 4000 կայանների փոխարեն` մինչ այս տեղակայվել են ընդամենը 400-ը, եւ այդ թիվն 80-ով ավելացնելը էականորեն վիճակը չի փոխում: Ավելի կոնկրետ, տարեկան 80-100 հակակարկտային համակարգ տեղադրելով` պարզ է, որ միայն 30-35 տարի հետո Հայաստանը կդառնա քիչ թե շատ պաշտպանված: Բայց չէ, հազիվ թե ամեն մի հակակարկտային կայանի կյանքը 10-20 տարուց ավել լինի: Դա նշանակում է, որ մինչ այս տեմպերով մի 35 տարում ողջ երկրով մեկ անհրաժեշտ չափով կայաններ տեղակայվեր, դրանց մի 60-70 տոկոսն արդեն հասցրած կլինեն շարքից դուրս գալ, այսինքն, էլի երկիրը հիմնականում կմնա անպաշտպան վիճակում:
Սրա հետ մեկտեղ մեկ այլ լուրջ խնդիր էլ կա: Գաղտնիք չէ, որ ժամանակակից հակակարկտային կայանները, որոնք հիմնականում գործում են սեղմված բութան գազով, հիմնականում ֆինանսական առումով համայնքների պատասխանատվության տակ են: Կայանի տարեկան նորմալ գործունեության համար անհրաժեշտ է մոտ 1200 կգ բութան պարունակող առնվազն մեկ լիարժեք լիցքավորում: Եթե մի քիչ էլ կարկուտը շատ եղավ, ապա երկրորդ լիցքավորման կարիքն էլ կզգացվի: Մինչդեռ մեկ անգամվա լիցքավորումը պահանջում է առնվազն 700-800 հազար դրամի ծախս, որը շատ համայնքների համար բավականին լուրջ մեծություն է: Ընդ որում, այդ կերպ առավելագույնը հնարավոր է մեկ կայանի հաշվին պահպանել մինչեւ 80 հեկտար տարածք, այսինքն` պետք է նաեւ հաշվարկել, թե ամբողջական պաշտպանության համար մեկ բնակավայրին քանի հակարկտային կայան է պետք:
Իհարկե, այս ծախսերի մի մասը կարող է եւ պետությունը վերցնել իր վրա, որը լուրջ օգնություն կլինի գյուղացուն, բայց նոր կայանների տեղակայմամբ հանդերձ` լրացուցիչ բավականին բարձր բեռ կդառնա պետական գանձարանի համար: Առավել եւս, եթե լինի հրաշք, ու Հայաստանում տեղակայվեն պահանջվող բոլոր չորս հազար կայանները, ապա դժվար չէ հաշվել, թե դրանք միայն մեկ անգամ լիցքավորելու համար ինչ ահռելի գումարներ են պահանջվելու: Ու սրա հետ մեկտեղ, պետք է հաշվի առնել անցած տարվա այն տխուր փաստը, որ կարկուտը մի լավ ջարդել էր անգամ Արարատյան դաշտավայրի այն բնակավայրերի հողատարածքները, որտեղ նման կայաններ տեղակայված էին:
Այլ հարց է, որ Հայաստանում այդպես էլ անհասկանալիորեն չեն մտածում վերադառնալ հակակարկտային հին` խորհրդային տարիների համակարգերին, երբ մեկ թնդանոթային կայանը ներկայիս 50-80 հա-ի փոխարեն պաշտպանում էր մոտավորապես 25-30 կմ շառավղով տարածք: Եթե դա վերածում ենք հեկտարների, ապա դժվար չէ տեսնել ներկայիս եւ նախկին համակարգերի ահռելի տարբերությունը` հօգուտ, բնականաբար, հին համակարգերի: Պատճառաբանությունը, որ այս հարցում բերվում է տարիներ շարունակ, այսինքն` թե հին համակարգերի շահագործումը թանկ արժեր, այս համեմատության կողքին պարզապես դառնում է ծիծաղելի:
Իհարկե, կա համակարգի ընտրության հարցում լուրջ եւ իրականում չեզոք փորձագիտական եզրակացության անհրաժեշտություն: Նման լուրջ եզրակացություն գոնե մենք չենք կարողանում հիշել: Մինչդեռ այդպիսով տարիներ շարունակ բավականին մեծ գումարներ (այդ թվում` պետական) ներդրվում է մի համակարգի ձեւավորման համար, որը, ինչպես նշեցինք, այդպես էլ չի կարող ապահովել պետության ամբողջական հակակարկտային անվտանգությունը:

ՔԵՐՈԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ