ՙՙԹՈՒՐՔԻԱՆ ՈՒԿՐԱԻՆԱՅԻ ՆՄԱՆ ՈՉ ԹԵ ԿԲԱԺԱՆՎԻ, ԱՅԼ ՇԱՏ ԱՎԵԼԻ ՎԱՏ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ԿՀԱՅՏՆՎԻ՚

ՙԹՈՒՐՔԻԱՆ ՈՒԿՐԱԻՆԱՅԻ ՆՄԱՆ ՈՉ ԹԵ ԿԲԱԺԱՆՎԻ,
ԱՅԼ ՇԱՏ ԱՎԵԼԻ ՎԱՏ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ԿՀԱՅՏՆՎԻ՚

ՙՊատերազմից մնացած ծանր հիշողությունները շատ են, Շուշիի գրավումից առաջ Արցախում վիճակը սարսափելի էր: Շուշիի գրադը բարձունքից շարունակ ռմբակոծում էր Ստեփանակերտը: Չկար հաց, լույս, վառելանյութ: Քաղաքում բառի բուն իմաստով` մոլեգնում էր սովը, նույնիսկ խմելու ջուր չկար՚,- վերապրելով Շուշիի ազատագրման օրերը` ՙԻրավունքի՚ հետ զրույցում ասաց գեներալ-մայոր, Շուշիի ազատագրման օպերացիայի հրամանատար ԱՐԿԱԴԻ ՏԵՐ-ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆԸ:
-Շուշիի ազատագրման մասին ամենահակասական պատմություններ ու լեգենդներ են շրջանառվում: Ի±նչ եւ ինչպե±ս է եղել 1992-ի մայիսին:
- Շուշիի ընդհանուր ճակատը 40 կիլոմետր էր: Թշնամու բանակը Շուշիում շատ լավ զինված էր եւ ուներ 2500 զինվոր: Շուշիի օպերացիային մեր կողմից կարող էր մասնակցել ընդամենը 3500 ազատամարտիկ` 80 ջոկատներից: Իմ հարազատ ջոկատի 250 մարտիկից միայն 50-ը մասնակցեց Շուշիի օպերացիային: Որպես զինվորական, սպա, ես քաջ գիտակցում էի, որ այդ ուժով իրավունք չունեի Շուշին գրավելու հրաման տալ: Ինձ Հայաստանի ղեկավարությունն ասաց ու գրեց, որ ես իրավունք չունեմ նման քայլ ձեռնարկել, ես էլ համաձայնեցի: Իրոք, հաջող գրոհի համար առնվազն երեք անգամ ավելի զորք` 7500 զինվոր պետք է ունենայինք: Շուշիի օպերացիային մասնակցում էին 80 ջոկատներ: Ձեւավորված էր հինգ խմբավորում` չորս ուղղությամբ եւ մեկ ռեզերվային խումբ: Ամեն ինչ արվում էր ռազմական գիտության կանոններով, ու ոչ մի հայտնագործություն չի եղել: Մի քանի ռազմական խորամանկություններ ենք արել, բայց դրանք էլ ռազմական գիտության բաղկացուցիչներ են: Ես իրականությանը նայում էի իրատեսորեն: Այո, ռազմամթերք, սնունդ ու զենք չունեինք, բայց Շուշիից ամեն օր Ստեփանակերտը ռմբակոծվում էր: Շուշին գրավելու հրամանն էլ ես չեմ տվել, քանի որ այդ ուժով նման չարդարացված հերոսության չէի կարող գնալ: Բայց ջոկատների հրամանատարներն այլ ելք չէին տեսնում` մնում էր հարձակվել: Տարբերություն չկար` ռմբակոծությունից մահանա±լ, թե` գերակա ուժերի դեմ հարձակումից: Մայիսի 8-ին մենք չէինք էլ մտածել, թե կգրոհենք ու մայիսի 9-ին կազատագրենք Շուշին: Մինչ այդ արդեն Կրկժանը, Մալիբեյլին, Խոջալուն ազատագրել էինք: Նույն մարտավարությամբ էլ Շուշին ազատագրեցինք: Դա հայ զինվորի խիզախության ու հմտության արդյունքն է: Շուշիի ազատագրումը, իմ կարծիքով, հաղթանակ չէր, այլ հաջողություն էր. Շուշիի ազատագրումից, 1992-ի մայիսի 9-ից հետո էր, որ կամավորական, ֆիդայական, հայդուկային ջոկատներից ձեւավորվեցին ստորաբաժանումներ ու կանոնավոր բանակ:
Արկադի Տեր-Թադեւոսյանի կարծիքով, հայկական բանակն ավելի մարտունակ է, քան ադրբեջանականը, իսկ մարտունակության գնահատականը, ըստ Կոմանդոսի, տվել են միջազգային փորձագետները: Պարզապես, գեներալ-մայորի խոսքերով.
- Ադրբեջանական քարոզչությունն ավելի ուժեղ է: Մեր բանակը փոքր է, բայց ավելի մարտունակ ենք, հավատացեք ինձ: Ադրբեջանը ավելի լավ քարոզչություն ունի, մեծ գումարներ է ծախսում, որ ուժեղ քարոզչություն լինի: Ամեն ինչ անում են, որ Ալիեւի խոսքերը, որպես շոու, մեզ վրա ազդի, բայց դա բլեֆ է: Նրանց բանակի թիվը մեծ է, ավելի սիրուն հագուստ են հագնում, բայց մեր ռազմական պատրաստվածությունն ավելի բարձր է, մեր զինվորները ռազմական տեխնիկային ավելի լավ են տիրապետում: Մեր երկիրը շատ ուժեղ եւ մարտունակ բանակ ունի, դրանում թող ոչ ոք չկասկածի: Իսկ Թուրքիան, ես համոզված եմ, որ մի քանի տարի հետո Ուկրաինայի նման ոչ թե կբաժանվի, այլ շատ ավելի վատ վիճակում կլինի: Կամաց-կամաց ամեն ինչ դրան է տանում:

ԻԼՈՆԱ ԱԶԱՐՅԱՆ