ԽԵՂՎԱԾ ՃԱԿԱՏԱԳՐԵՐ

ԽԵՂՎԱԾ ՃԱԿԱՏԱԳՐԵՐ

Եթե մեզ մոտ կան բանտեր, քիչ նշանակություն ունի,
թե մեզանից ովքեր են գտնվում այնտեղ:
Բեռնար Շոու

Ընդունված է կարծել, որ բանտ բառն առաջացել է գերմանական turm բառից, որը նշանակում է աշտարակ: Հին աշխարհում բանտերը (զնդան) կառուցում էին գետնի տակ, որտեղ պահվում էին գերիները, հանցագործները: Հին աշխարհից եկած եւ պահպանված բանտի (զնդանի) դասական օրինակ է Հայաստանում գտնվող Խոր Վիրապի բանտը, որտեղ, ըստ ավանդության, պահվել է Գրիգոր Լուսավորիչը, որն էլ հետագայում դարձավ կրողն աշխարհում առաջին քրիստոնեական պետության:
Միջին դարերի բանտերում պահվող անձանց թվին ավելացան նաեւ քաղաքական հանցագործները: Եվրոպայում, սկսած 16-րդ դարից, ընդհուպ 18-րդ դար, կառուցվեցին այնպիսի բանտեր, որտեղ պահվում էին ոչ միայն հանցագործություն կատարած անձանց, այլ նաեւ` անօթեւաններին, անչափահաս որբերին: Տարրական հիգիենայի բացակայության պայմաններում զարգանում էին տարբեր տեսակի հիվանդության օջախներ: Սկսած 18-րդ դարի վերջերից, ի հայտ եկան բանտեր, որտեղ նախատեսված էին խցեր մեկ անձի համար:
Բանտ... Բառ, որի արտաբերումն անգամ խորհրդավոր ու հակասական զգացումների տեղիք է տալիս հասարակ մահկանացուի մոտ: Յուրաքանչյուր անգամ լսելով իրեն ծանոթ կամ անծանոթ անձի մասին, ով դատապարտվել է ազատազրկման, մտածում է, որ դա իրեն չի վերաբերում, ավելին` տարիներ շարունակ պետության եւ հասարակության կողմից այն եղել է կիսափակ թեմա: Դատապարտվել է անձը հասարակության լուռ անտարբերության տակ, իսկ ազատազրկման վայրից վերադառնալուց հետո հասարակությունը տվյալ անձին դիմավորել է այնպես, ինչպես որ հին աշխարհում դիմավորում էին բորոտին:
Դատապարտյալ, այս մեկ բառի մեջ է մտնում` կասկածյալ, մեղադրյալ, ամբաստանյալ, դատապարտյալ, առաջին հայացքից կարճ թվացող, սակայն տվյալ անձնավորության համար շատ երկար ու ձիգ այն ճանապարհը, որից հետո տվյալ անձը փոխվում է 180 աստիճանով, որի արդյունքում դառնում է նոր անձնավորություն` չարացած շրջապատի, աշխարհի վրա, օժտված այնպիսի հատկություններով, որի մասին նախկինում անգամ չէր էլ պատկերացնի, ամբողջովին մտած իր նոր կերպարի մեջ: Այն անձնաց, ովքեր պետք է աշխատեն բանտերում կամ շփվեն դատապարտյալների հետ, մի ամբողջ համակարգ ուսուցանում է, որ գործ են ունենալու մի կոնտինգենտի հետ, որոնց մեջ մահացել է մարդը: Առաջին հայացքից դա այդպես է, երբ ծանոթանալով տվյալ անձնավորության քրեական գործի հետ, հասկանում ես, որ գործ ես ունենալու սերիական մարդասպանի, մարդկային ճակատագրեր խեղած ավազակի հետ, բայց անհրաժեշտ է խորանալ, ետ գնալ մինչեւ ակունքները եւ փորձել գիտակցել ու հասկանալ, որ դիմացդ կանգնած է Աստծո կողմից ստեղծած քո նմանակը, եւ հասարակությունը, որն ընդունակ է անձին բարձրացնել, ընդհուպ սարքել երկրային կուռք, այդպես էլ նույն հասարակությունը հաջորդ պահին պարաստ է տվյալ անձին նետել որպես անպետք իր, ինչպես նաեւ պարարտ հող սարքել, որպեսզի անձը կատարի վերոշարադրյալ քստմնելի հանցագործությունները:
Հետեւություն.
Դեմ եմ գնում ձեւավորված կարծիքին, որ անձին դատապարտելով` հանցագործությունները կնվազեն կամ կվերանան: Հանցագործությունների կանխման գործում պատիժը երկրորդական նշանակություն ունի, որովհետեւ չի կարող վերացնել հանցավորությանը նպաստող գործոնները: Մինեւնույն ժամանակ, պետության կողմից հանցագործությունների դեմ պայքարում տարվող պատժողական ճիշտ քաղաքականության արդյունքում այն գտնվում է տանելի մակարդակի վրա եւ ոչ ավել:
Սկսած 1955 թվականից ՄԱԿ-ի կողմից ընդունվեց ուղղիչ-աշխատանքային հիմնարկներում դատապարտյալների նվազագույն իրավունքների հետ կապված համապատասխան որոշում բանաձեւը, համաձայն որի` պետք է տարանջատվեին դատապարտյալ կանայք դատապարտյալ տղամարդկանցից, չափահասն անչափահասից, ինչպես նաեւ ուղղիչ-աշխատանքային հիմնարկները բաժանվեին տեսակների: Սույնի հետ կապված` ներպետական օրենքների ուժով ազատազրկման վայրերում` ուղղիչ հիմնարկներում, անջատ են պահվում տղամարդիկ կանանցից, անչափահասները` չափահասներից, դատարանների, իրավապահ մարմինների աշխատող, զինվորական ծառայող (նախկին եւ ներկա), կալանավորը` մյուս կալանավորից, անզգուշությամբ կատարված հանցագործության համար որոշակի ժամկետով ազատազրկման դատապարտված անձինք` դիտավորությամբ կատարած հանցագործության համար դատապարտված անձանցից, ցմահ ազատազրկման դատապարտված անձինք` մնացյալ բոլոր դատապարտյալներից, ինչպես նաեւ հիվանդ դատապարտյալները եւ այլն:
Ըստ էության, երկրագնդի վրա գործող ուղղիչ-աշխատանքային հիմնարկների դասական մոդելը հետեւյալն է.
• Բաց ուղղիչ հիմնարկ, որտեղ դատապարտյալներն ապրում են իրար հետ նույն տեղում, մոտ տասնյակի չափով: Իրավունք ունեն ազատ տեղաշարժվելու` տվյալ հիմնարկի սահմաններում, ինչպես նաեւ` օրենքով սահմանված կարգով ցերեկվա ժամերին հիմնարկի սահմաններից դուրս:
• Կիսաբաց ուղղիչ հիմնարկ, որտեղ դատապարտյալներն ապրում են իրար հետ մոտ տասնյակի չափով եւ իրավունք ունեն տեղաշարժվելու միայն հիմնարկի սահմաններում եւ միայն ցերեկային ժամերին:
• Կիսափակ ուղղիչ հիմնարկ, որտեղ դատապարտյալները մնում են մինչեւ մեկ տասնյակի հասնող մեկուսացված խցում, իսկ օրվա ընթացքում ցերեկային ժամերին սահմանափակ կարգով կարող են տեղաշարժվել հիմնարկի ներսում:
• Փակ ուղղիչ հիմնարկ, որտեղ դատապարտյալը մնում է մինչեւ մեկ տասնյակի հասնող մեկուսացված խցում, անհրաժեշտության դեպքում` մենախցում` ունենալով մինչեւ 1-2 ժամյա այսպես կոչված զբոսանքի իրավունք:
• Բուժական ուղղիչ հիմնարկ, որտեղ դատապարտյալները կարող են մնալ ինչպես կիսափակ ուղղիչ հիմնարկի կանոններով, այնպես էլ կարող են ստեղծվել առանձնացված ստորաբաժանումներ` դատապարտյալներին տարբեր մեկուսացվածության աստիճանով պահելու նպատակով:
• Ցմահներ: Ցմահ ազատազրկման դատապարտված անձինք պահվում են խցերում, որպես կանոն, ոչ ավել քան չորս դատապարտյալ, իսկ անհրաժեշտության դեպքում` մենախցերում, որոնք օգտվում են ամենօրյա մեկ ժամ տեւողությամբ, այսպես կոչված, զբոսանքի իրավունքից:
(Շարունակելի)

ԼԵՎՈՆ ՍՈԽԱԿԻ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
ՙԼեւ գրուպ՚ Փաստաբանական գրասենյակի հիմնադիր նախագահ
www.levgroup.am