«ԲԱՆՎՈՐԻ ԱՐՁԱՆԸ ԵՐԵՎԻ ԱՇԽԱՏԱՎՈՐ ՈՒ ԲԱՆՎՈՐ ՀԱՅԻ ՎԵՐՋԻՆ ՆՇԱՆՆ ԷՐ»

«ԲԱՆՎՈՐԻ ԱՐՁԱՆԸ ԵՐԵՎԻ ԱՇԽԱՏԱՎՈՐ ՈՒ ԲԱՆՎՈՐ
ՀԱՅԻ ՎԵՐՋԻՆ ՆՇԱՆՆ ԷՐ»

Մոտ 25 տարի առաջ Մայիսի 1-ը նշվում էր շուքով, թոռնիկները գույնզգույն փուչիկներով, տատիկ-պապիկների ձեռքերից բռնած` գնում էին շքերթի: Տարեցտարի շքերթը զիջեց դիրքերն ու կորցրեց իր իմաստը, փոխարենը` թողնելով միայն հուշեր: Այսօր հուշ է դարձել ոչ միայն շքերթը, այլեւ աշխատավորը, քանի որ այդ կերպարը իր դիրքերը զիջեց նաեւ մշակույթում: Եթե ժամանակին հատուկ պիեսներ էին գրվում աշխատավորի ու բանվորի մասին, ֆիլմեր էին նկարահանվում, երգեր էին գրվում ու նույնիսկ արձան տեղադրվում, ու մեծարվում դրանով, ապա այսօր նույնիսկ բանվորի արձան չունենք: Արձակագիր, դրամատուրգ ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆԻ կարծիքով դա գալիս է այսօրվա համակարգից.
-Ունեինք այդպիսի հմայիչ ֆիլմեր, ասենք` «Եռանկյունին»... Դե, դա կախված է համակարգից:

- Ի՞նչը խախտվեց այս ընթացքում:
- Այն երկրում գոնե հայտարարված էր, որ բանվոր` աշխատավոր դասակարգի երկիր է, եւ նման բաները արվեստագետներին պատվիրվում էին պետության կողմից:
- Իսկ այսօր Ձեզ ի՞նչն է խանգարում, որ Ձեր պիեսներում չի արտացոլվում բանվոր դասակարգը:
- Անձամբ ինձ խանգարում է «ազատությունը», այն ազատությունը, որը հետխորհրդային շրջանում բերեց անկախությունը: Գոնե գրականության ու արվեստի համար պատվերներ չկան, իսկ հոգու պատվերով գրել աշխատանքի մասին, գովերգել, դա մի քիչ պաթոսային է: Իհարկե, ոչ այն պատճառով, որ ես արհամարհում եմ աշխատանքը, ճիշտ հակառակը:
- Եթե ասենք` ինչ-որ պիես գրեք մի աշխատուժի մասին, դա չի բեմադրվի թատրոնում, կամ բեմադրիչները անուշադրությա՞ն կմատնեն:
- Գիտեք, պիեսն այն ժանրն է, որ պիտի այնուամենայնիվ, պատվիրվի: Ես հենց այնպես չեմ կարող նստել եւ գրել պիես, որը չի բխում, ասենք, իմ անձնական աշխարհայացքի, տրամադրությունների ու հետաքրքրությունների ոլորտից: Բայց, եթե պատվիրվի նման պիես, կարելի է եւ գրել ու ոգեւորվել:
- Իսկ տոնը, այնուամենայնիվ, իր դերը կատարո՞ւմ  է:
- Կարծում եմ` այսօր Մայիսի 1-ը իներցիոն տոն է, այն իր մեջ ոչ մի բան չի պարունակում, հատկապես մեր երկրի համար: Օրինակ` առավոտյան Ռուսաստանի շքերթն էի նայում եւ նրանց ոգեւորությունը: Ռուսատանում այդ տոնը իմաստ ունի, որովհետեւ նույնիսկ մեր աշխատավորը հիմա այնտեղ է աշխատում: Դրա համար այստեղ գովերգել այն աշխատանքը, որը չի երեւում, ինչ աշխատանք... Բանվորի արձանը երեւի աշխատավոր ու բանվոր հայի վերջին նշանն էր, այն էլ` հանեցին, բանվոր հայն էլ գնաց երկրից: Այսպես ասելը` թեթեւ, մակերեսորեն իր հետեւից բերում է այն կարծիքը, թե ես հայհոյում եմ աջ ու ձախ, բայց դրանք օբյեկտիվ պատճառներ են, օբյեկտիվ իրավիճակ: Չստացվեց, ինչ-որ բան խախտվեց, ինչ-որ մարդիկ գուցե մեղավոր էին, բայց ավելի շատ մեղավոր էր աշխարհաքաղաքական իրավիճակը, որը մինչեւ հիմա մեր օգտին չէ ու չի վերադառնում մեզ: Այլ առիթներով շատ եմ գնում այն գործարանները, որոնք շատ էժան վաճառվեցին 90-ականների սկզբին: Երբ գնում ես այնտեղ, այդ ափսոսանքը միանգամից խփում է դեմքիդ: Ահռելի տարածքներ են, հենց հիմա 3-րդ մասում կան այդ գործարանները, որոնք լքված են, ոչ ոք չի աշխատում: Ասենք մի քանի արտադրամաս վարձով տվել են ինչ-որ տպարանի, ու թերթ տպելու առիթով տեսել եմ. այգիներ, ցայտաղբյուրներ, նստարաններ... այդ բոլորն արված է, որպեսզի բանվորն իր ընդմիջմանը դուրս գա, նստի այդտեղ, հաց ուտի, այդ ջրից խմի: Բոլորովին ուրիշ վերաբերմունք էր եւ բնականաբար Մայիսի 1-ին էլ ոգեւորություն կապրեր, իսկ հիմա այս արդյունաբերական փլված իրավիճակի մեջ այդ տոնը մեզանում իներցիոն բնույթ է կրում: Չնայած ես դեմ եմ, որ այդ տոնը վերանա, թող տոնենք այնքան ժամանակ, մինչեւ կվերականգնվի այս ամենը, քանի որ այսպես մնալ չի կարող:
- Պարոն Խանջյան, իսկ հիմա ի՞նչ նոր գործերի վրա եք աշխատում:
- Նոր բեմադրվող պիեսներ ունեմ, մեկը` Սունդուկյան թատրոնում, որի առաջին բեմելը կլինի աշնանը, եւ մյուսը պիեսն էլ` Համազգային թատրոնում է, որը դեռեւս նախապատրաստական փուլում է, դեռ չեն սկսել բեմադրական աշխատանքները: Այդ երկուսն արդեն պատրաստ են ու ռեժիսորները պիտի աշխատեն: Բայց ես մի պիես ավարտեցի, որը կտպագրվի «Դրամատուրգիա» ամսագրում: Իսկ արդեն, երեւի թե կես տարի է` վեպի վրա եմ աշխատում եւ դեռ 2-3 տարի էլ կաշխատեմ այդ վեպի վրա: Ծանր բան է վեպը: Այ աշխատավոր մարդ եմ, այսօր նաեւ իմ օրն է, սա էլ է աշխատանք, արձակը, գրականությունը միայն ոգեշնչմամբ չէ, պիտի աշխատես ռեժիմով:
- Իսկ ի՞նչ թեմա է արծարծվում վեպում:
- Դե, կյանքն է, էլի... Այն վեպը, որի թեման, առավելապես սյուժետը հեշտ է ասել, սովորաբար հաջող վեպ չի լինում, այն պիտի մշուշների միջով գնա մինչեւ հստակվելը:

ԼԻԼԻԹ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ