ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՍԱԴՐԱՆՔԸ ԿԱՐՈՂ Է ԵՎ ՀԵՆՑ ԻՐ ԴԵՄ ՇՈՒՌ ԳԱԼ

ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՍԱԴՐԱՆՔԸ ԿԱՐՈՂ Է ԵՎ ՀԵՆՑ ԻՐ ԴԵՄ ՇՈՒՌ ԳԱԼ

Վերջերս ՀՀ ԱԺ-ի կողմից հաստատված կառավարության այդքան աղմուկ բարձրացրած ծրագրում ներկայացված է նաեւ այն ուղղությունները, որով ՀՀ կառավարության պատկերացմամբ պետք է ընթանա մեր երկրի արտաքին քաղաքականությունը: Ծրագրում դա ունի այս տեսքը.
ՙէապես բարձրացնել ԱՊՀ-ի տարածքում գործընկերների հետ հարաբերությունների մակարդակն ու լրջորեն ընդլայնել համագործակցության դաշտը:
Եվրամիության հետ սկսել խոր եւ համապարփակ ազատ առեւտրի գոտու ստեղծման շուրջ բանակցությունները՚:

ՑՅՈՒՐԻԽՅԱՆ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԹԵՄԱՆ ԱՅԴՊԵՍ ԷԼ ՕՐԱԿԱՐԳ ՉԻ ՎԵՐԱԴԱՌՆՈՒՄ

ՀՀ կառավարության ծրագրի ներկայացված հատվածը նշանակում է մեկ բան. մեր երկիրը, ըստ դրա, նախատեսում է գլոբալ առումով Եվրամիության հետ աշխատանքներ տանել հիմնական մեկ ուղղությամբ` համապարփակ ազատ առեւտրի գոտու ստեղծման շուրջ: Բայց ահա ԱՊՀ տարածաշրջանում ծրագիրը նախատեսում է համագործակցության շատ ավելի լայն դաշտ: Եվ չմոռանանք, որ ԱՊՀ տարածաշրջանում հիմնական զարգացումները ներկայումս վերաբերում են, կոպիտ ասած, ԽՍՀՄ-ը վերականգնելու պուտինյան նախաձեռնությանը, եւ եթե Հայաստանը մտածում է ԱՊՀ-ում իր հարաբերությունների մակարդակը էականորեն բարձրացնելու մասին, ապա հազիվ թե դա հնարավոր լինի իրականացնել առանց Եվրասիական միության ծրագրերի մեջ ինչ-որ կերպ ինտեգրվելու: Եվ վերջապես, կառավարության ծրագրում տեղ գտած հիշատակված դրույթները հավելյալ անգամ խոսում է այն բանի օգտին, որ Հայաստանի արտաքին քաղաքական վեկտորը գնալով ավելի ընդգծված ձեւով է ուղղվում դեպի Ռուսաստան:
Իսկ դրան զուգահեռ կարելի է տեսնել նաեւ  ԱՄՆ-ի հետ գնացող ավելի ընդգծված դարձող հակասություններ: Զօրօրինակ` ՙամերիկյան պարտիզան՚ Վարդան Օսկանյանի ու նրա ՙՍիվիլիթասի՚ շուրջ պատմությունը: Եվ նկատենք, որ անգամ այն բանից հետո, երբ Հայաստանում ԱՄՆ դեսպանը գրեթե անթաքույց հայտարարեց, թե Օսկայանն ու ՙՍիվիլիթասը՚ իրենցն է, մեկ է` այս ուղղությամբ քննությունը գնալով ավելի ու ավելի է խորանում: ԱՄՆ-ին ՙատամներ ցույց տալու՚ մեկ այլ դրսեւորում էլ կարելի է համարել հայ-թուրքական խնդրի շուրջ վերջին ձախողումները: Հայտնի է, որ հատկապես ԱԺ ընտրություններից հետո ԱՄՆ-ն քանիցս փորձեց կրկին մեյդան բերել Ցյուրիխյան արձանագրությունների թեման, եւ դրա հետ կապված մեր եւ թուրքական գրանտակերների միջոցով կազմակերպեց բավականին տափակ մշակութային եւ այդ տիպի միջոցառումների մի ամբողջ շարք: Սակայն էֆեկտն այդպես էլ չի երեւում: Մի կողմից թուրքերն են մի գլուխ շարունակում արձանագրությունների վավերացումը կապել Ղարաբաղի հետ: Այս իրավիճակը շտկելու փորձ կարող էր լինել, եթե Հայաստանի նախագահը մեկներ Թուրքիա: Առիթը կար. հունիսի 26-ին Ստամբուլում տեղի է ունենալու ՙՍեւծովյան տնտեսական համագործակցության երկրների՚ հոբելյանական գագաթաժողովը, որին մասնակցելու հրավեր էր ուղղված նաեւ ՀՀ նախագահին եւ արտգործնախարարին: Ընդ որում, ՀՀ ԱԳՆ-ին մոտ կանգնած մեր որոշ աղբյուրներ վստահեցնում էին, որ ամերիկացիները բավականին ջանք ու եռանդ թափեցին, որ նախագահն այդ հրավերն ընդունի: Սակայն ի հայտ են գալիս ոչ պաշտոնական տվյալներ, որ Ստամբուլ կմեկնի նույնիսկ ոչ թե ԱԳ նախարար Էդուարդ Նալբանդյանը, այլ նրա տեղակալ Շավարշ Քոչարյանը, որը քանիցս աչքի է ընկել հակաադրբեջանական կոշտ ելույթներով: Իսկ դա իր հերթին է խոսում այն մասին, որ չնայած ԱՄՆ-ի համառ ջանքերի, Ցյուրիխյան արձանագրությունների թեման ոչ միայն Թուրքիայում, այլ նաեւ Հայաստանում այդպես էլ քաղաքական օրակարգ վերադառնալու նշաններ անգամ ցույց չի տալիս:

ՌՈՒՍԱԿԱՆ ՀՐԹԻՌՆԵՐՆ ՈՒ ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԻՆՔՆԱԹԻՌԸ

Ի դեպ, Ստամբուլում կայանալիք այդ գագաթաժողովին  միայն հատուկենտ երկրներ է, որ ներկայացված կլինեն նախագահի մակարդակով, եւ Ռուսաստանն այդ երկրների ցանկում չէ: Ավելին, կան որոշ նախանշաններ, որոնք խոսում էին այն մասին, որ ռուս-թուրքական հարաբերությունները բավականին լուրջ փորձության շեմին են հայտնվել: Խոսքը Սիրիայի մասին է:
Արդեն ավելի ու ավելի տեսանելի է դառնում այն հանգամանքը, որ Սիրիա ռազմական ներխուժում իրականացնելու հարցում բավական լուրջ մրցակցային վիճակ է ստեղծվել Թուրքիայի եւ Իսրայելի միջեւ ու ԱՄՆ-ն էլ կարծես թե հակվում է Իսրայելին աջակցելու ծրագրի հետ: Մեր նախորդ համարում այս մասին խոսելու առիթ ունեցել էինք` ցույց տալով, որ եթե Թուրքիան չկարողանա միջազգայինի անվան տակ իր զորքերը մտցնել Սիրիա, ապա շատ մեծ է դառնում այն բանի հավանականությունը, որ Սիրիա այլ բնույթի ներխուժում իրականացնելու դեպքում Թուրքիային սահմանակից սիրիական քրդաբնակ շրջանները կհռչակեն առնվազն ինքնավարության, եւ շատ հավանական է նաեւ Մեծ Քուրդիստան ստեղծելու մասին: Իսկ դա Իսրայելի համար կարծես թե դառնում է օրախնդիր: Բանն այն է, որ Եգիպտոսի նախագահական ընտրություններում եւս իսլամիստները հաղթելով արդեն իսկ հասցրել են խոսել Եգիպտոսի եւ Իսրայելի խաղաղության պայմանագիրը չեղյալ հայտարարելու մասին: Նման վարքագիծ քիչ-քիչ կարող են ցույց տալ ՙգունավոր հեղափոխությունով՚ անցած արաբական մյուս երկրները, իսկ այդ թշնամական իրավիճակը Իսրայելը կարող է չեզոքացնել Մերձավոր Արեւելքի կենտրոնում քրդական պետության ստեղծմամբ: Եվ ահա այդ ծրագրերի շուրջ ներկայումս քրդերն ակտիվորեն բանակցում են Իսրայելի եւ ԱՄՆ-ի հետ: Եվ այս վերջին միջադեպը եկավ հուշելու, որ Թուրքիան իրոք այդ խնդիրն իր համար համարում է կենսական նշանակություն եւ պատրաստ է գնալ ցանկացած քայլի` իր միջոցով Սիրիայում ռազմական ներխուժում հրահրելու համար: Խոսքը հունիսի 22-ին Միջերկրական ծովի Սիրիայի ափամերձ հատվածներում թուրքական F-4 ռազմական ինքնաթիռի կործանման մասին է: Միջադեպից շատ չանցած` Սիրիան պարզաբանեց, որ ինքն է խփել թուրքական ինքնաթիռը այն բանից հետո, երբ վերջինս մուտք է գործել Սիրիայի օդային տարածք. Սիրիայի ԱԳ նախարար Ջիհադ Մագդիսին հավաստիացնում է, որ ինքնաթիռը խփվել է Սիրիայի օդային տարածքում եւ այն ընկել են իր երկրի տարածքային ջրերում`  ափից առավելագույնը 10 կմ հեռավորության վրա: Դա գրեթե անվիճելի փաստ է, քանի որ հենց նշված հատվածում էլ հայտնաբերվել են բեկորները: Սակայն թուրքերը վաղօրոք փորձեցին ՙմածունը սեւ ներկայացնել՚` հայտարարելով, թե անզեն օդանավը պարզապես շեղվել էր ուղուց եւ խփվել է չեզոք ջրերի վրա: Ու դրա հիման վրա էլ թուրքերը աշխարհով մեկ վայնասուն են բարձրացրել, թե իրենք Սիրիայի կողմից հարձակման են ենթարկվել: Նախ` Սիրիային բողոքի նոտա փոխանցեցին` զգուշացնելով սպասվող ՙվճռական գործողությունների՚ մասին, ապա դիմեցին ՆԱՏՕ-ին, թե վերջինս պարտավոր է անհապաղ համապատասխան գործողություններ ձեռնարկել: Եվ այդ հողի վրա բավականին կոշտ, բայց նաեւ մի տեսակ ձեւական հայտարարություն լսվեց պետդեպարտամենտից. Հիլարի Քլինթոնը, բնականաբար, դատապարտեց ՙամբարտավան՚ Սիրիային, թե ՙանընդունելի՚ քայլ է կատարել. ՙԴա հերթական անգամ ցույց է տալիս, որ սիրիական իշխանությունները կոպտորեն ոտնահարում են միջազգային իրավունքի նորմերը, մարդկային կյանքը, խաղաղությունը եւ անվտանգությունը՚: Հետաքրիքր է, թե տիկին Քլինթոնը ամերիկյան օդային տարածք այլ երկրի ինքնաթիռ մուտք գործելու դեպքում դրա ոչնչացումը նույնպե±ս ՙմիջազգային իրավունքի նորմերի՚ խախտում կգնահատեր: Սակայն էականն այստեղ դա չէ. մրջադեպի հետ կապված թուրքական վայնասունի մեջ է մտնում նաեւ այն, որ Թուրքիայի ԱԳ նախարար Ահմեդ Դավութօղլուն զինված ուժերի եւ հետախուզության հրամանատարության հետ 2 ժամ քննարկել է այդ միջադեպը` հետագա գործողությունների ծրագիր կազմելու համար: Ընդ որում, կան վերլուծաբաններ, որոնք ենթադրում են, թե այդ ծրագրերը կարող են լինել Սիրիա ռազմական ներխուժում իրականացնելու փորձի տեսքով: Ավելին, քիչ չեն նաեւ այն վերլուծաբանների թիվը, ովքեր միանշանակ պնդում են, թե ինքնաթիռի այդ պատմությունը պարզապես ամենասովորական թուրքական սադրանք էր, որը ռազմական ներխուժման հող նախապատրաստելու նպատակ էր հետապնդում: Մասնավորապես այն հիմնավորմամբ, թե ի վերջո ի±նչ էր կորցրել թուրքական ինքնաթիռը Սիրիայի օդային տարածքում: Այն հիմնավորումը, թե ինքնաթիռն անզեն էր, էական չէ, քանի որ անզեն ինքնաթիռն էլ կարող է ռազմական բնույթի հանձնարարություններ կատարել, ասենք` հետախուզություն:
Ինչեւէ, ամենամոտ ապագայում այս հարցի շուրջ հանգուցալուծումներն արդեն տեսանելի կդառնան: Սակայն այս պահին էլ արդեն մի շարք վերլուծաբաններ ուշադրություն են հրավիրել այն փաստի վրա, որ ինքնաթիռը խփվել է սիրիական հակաօդային պաշտպանության համակարգի մաս կազմող հրթիռով, որը ռուսական ծագման է: Ավելին, կա այն հեռուն տանող ենթադրությունը նաեւ, որ վերջին ժամանակներս Սիրիայի` Թուրքիայի հետ սահմանամերձ շրջաններում հակաօդային պաշտպանության համակարգերը ¥այդ թվում` ռադարային կայանքները¤ ոչ միայն ռուսական են, այլ նաեւ ժամանակակից ու սպասարկվում են հենց ռուս մասնագետների կողմից: Դավութօղլուն, իհարկե, ՌԴ ԱԳ նախարար Լավրովի հետ եւս խոսել է այս միջադեպի հետ կապված: Իհարկե, հազիվ թե Թուրքիայի ԱԳ նախարարի կողմից իր ռուսաստանյան գործընկերոջը հղված նույնիսկ ակնարկներ լինեին այդ հեռախոսազրույցի մեջ, թե ձեր համակարգերի միջոցով է մեր ինքնաթիռը խփվել: Սակայն այս փաստը գալիս է նաեւ հիմնավորելու, որ Սիրիայի ռազմական ներխուժումը այնքան էլ հեշտ չի լինի: Բանն այն է, որ մի շարք ռազմական փորձագետներ, քննարկելով այս հարցը, նախ ուշադրություն են հրավիրել ՆԱՏՕ-ական բոլոր նմանատիպ ներխուժումների վրա` սկսած Հարավսլավիայից եւ Իրաքից, վերջացրած Լիբիայով: Բոլոր դեպքերում էլ հիմնական ծանրությունը բաժին էր ընկնում օդուժի վրա, որից հետո միայն, այն էլ` որոշ դեպքերում միայն հարձակման էր անցնում ցամաքային զինուժը: Եվ ահա հիշատակված փորձագետները թուրքական F-4-ի կործանման օրինակով գալիս են այն հետեւությանը, որ Սիրիայում տեղակայված ռուսական հակաօդային պաշտպանության համակարգի պարագայում հարձակման դեպքում ՆԱՏՕ-ական օդուժը մինչեւ հասցնի քիչ թե շատ շոշափելի արդյունքներ ձեռք բերել, կարող է լրջագույն կորուստներ կրել: Իսկ դա եթե անգամ չձախողի ողջ ռազմական օպերացիան, կարող է Արեւմուտքում այնպիսի բուռն բողոքի ալիք բարձրացնի, որը նախագահական ընտրությունների շեմին հազիվ թե որեւէ կերպ ձեռք տա Բարաք Օբամային: Ուստիեւ, վերլուծաբանները հիմնականում հակված են այն մտքին, որ առերեւույթ Թուրքիային աջակցելով հանդերձ, ԱՄՆ-ն հազիվ թե Սիրիային լայնածավալ ձեւով հարվածելու ծրագրին հավանություն տա:  
Ճիշտ է, կա նաեւ տեսակետ, որ Թուրքիան կարող է փորձել նախ դիմել ինքնուրույն քայլերի ու դրանով պարտադրել ՆԱՏՕ-ին` իրեն օժանդակել: Սակայն այս դեպքում էլ հիշատակված մասնագետներն այն կարծիքին են, որ հենց հարձակման առաջին ալիքի ժամանակ Թուրքիան կարող է այնպիսի լուրջ կորուստներ կրել, որի ֆոնին առաջացած սկանդալի պայմաններում Իսրայելի համար շատ ավելի հեշտ կդառնա ամբողջ թափով միացնել ՙՄեծ Քուրդիստան՚ ծրագիրը:

ՔԵՐՈԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ