ՙԴՈԼԱՐԻ ԱՅՆ ՓՈԽԱՐԺԵՔԸ, ՈՐԸ ԿՆՊԱՍՏԻ ԱՐՏԱՀԱՆՄԱՆ ԱՃԻՆ, ՄՈՏ 450 ԴՐԱՄՆ Է՚

ՙԴՈԼԱՐԻ ԱՅՆ ՓՈԽԱՐԺԵՔԸ, ՈՐԸ ԿՆՊԱՍՏԻ ԱՐՏԱՀԱՆՄԱՆ ԱՃԻՆ, ՄՈՏ 450 ԴՐԱՄՆ Է՚

Հայաստանյան փոխարժեքի շուկայում դրամատիկ իրավիճակ է ծավալվել: Դոլարի փոխարժեքի աճը դրամի նկատմամբ արդեն այն աստիճան կտրուկ է դարձել ¥թեեւ երեկ դոլարը մի փոքր էժանացավ¤, որ այլեւս փոխանակման կետերում արձանագրվող որեւէ ցուցանիշ ի զորու չէ զարմանքի տեղիք տալ: Պատճառների մասին հնչում են ամենատարբեր մեկնաբանություններ` սկսած անցած խորհրդարանական ընտրություններից, վերջացրած միջազգային շուկաներում դոլարի աճով: Սակայն, հատկապես վերջին օրերին, մի տեսակ նկատելի է դառնում, որ մասնագետները ձգտում են զերծ մնալ ենթադրելուց, թե այս տենդենցներն ինչքան կշարունակվեն  վաղը, մյուս օրը, մեկ շաբաթ անց ինչ փոխարժեք կձեւավորվի: Իսկ ահա, մեր զրուցակիցը` Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի տնտեսամաթեմատիկական մեթոդների ամբիոնի վարիչ, տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր ԱՇՈՏ ԹԱՎԱԴՅԱՆԸ այս խնդրին մոտեցավ բավականին յուրօրինակ տեսանկյունից: Այսպես, ի պատասխան մեր հարցին, թե ինչպես կմեկնաբանի դոլարի թանկացման այս գործընթացը, նա ասաց.
-Ցավոք, ներկայումս մեր տնտեսագետներից շատերը սկսել են նմանվել մեկնաբանների, եւ ոչ թե` վերլուծողների եւ կանխատեսողների: Կոնկրետ դեպքում էլ, իհարկե, կարելի է մեկնաբանել, պատճառներ թվարկել: Ասենք, որ դրամական զանգվածն ունի աճի դինամիկա կամ, ասենք,  տրանսֆերտների դինամիկային հակառակ ուղղություն: Կարելի է ասել նաեւ, թե արժույթի միջազգային հիմնադրամի հերթական` մոտ 40 միլիոն դոլարանոց տրանշն է ավելանում:
Սակայն կա մի գլոբալ պատճառ. եթե մեր ներմուծումը գերազանցում է արտահանմանը չորս անգամ, այսինքն` մենք, որպես պետություն, տարադրամ չենք վաստակում, ապա միշտ էլ նման վտանգ կա: Իսկ այս տեսանկյունից հարցին մոտենալով` արդեն ավելի է կարեւորվում պետության տնտեսական անվտանգության հարցը:
Եվ, ըստ այդմ. տեսեք` այսօր դոլարի փոխարժեքը 410 դրամն էլ է գերազանցել: Սակայն կարող եմ ասել, որ այս պարագայում անգամ մեր դրամն արժեւորված է: Ուզում եմ ասել, որ եթե փոխարժեքը դարձել է 410 դրամ, դրանից մեր արտահանումը կավելանա±: Այսինքն` պետք է գնահատել, թե ո±ր փոխարժեքի դեպքում է, որ կսկսվի տնտեսության աշխուժացում, եւ դա կբերի արտահանման աճի: Մյուս կողմից էլ` արտահանումն ավելացնելու հարցում կարեւորագույն նախապայման է արտադրության վերազինումը: Բայց ինչպե±ս կարող է վերազինում կատարել, երբ փոխարժեքը նման անկանխատեսելի վարքագիծ ունի, բանկային վարկերի տոկոսադրույքները բարձր են, եւ այլն: Եթե այդ տոկոսադրույքներով արտադրողը վերազինի իր արտադրությունը, բնականաբար, այդ բարձր տոկոսադրույքները կմտնեն արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ, եւ արդյունքում կունենանք գնաճ:
Մի խոսքով, փոխարժեքի հետ կապված` այն կարծիքին եմ, որ ունենք դրամի գերագնահատում: Կասեմ, թե դա ինչու է տեղի ունեցել: Ավելի կարեւոր է, թե այս իրավիճակում ինչ պետք է անել: Կարծում եմ, որ, առաջին հերթին, պետք է ձեւավորվի արդյունավետ փոխարժեքի դինամիկա: Եվ երկրորդը` պետք է անպայման գնահատվի դրա ազդեցությունը արտադրության եւ արտահանման վրա: Ըստ իս` դոլարի այն փոխարժեքը, որը կնպաստի արտահանման աճին, մոտ 450 դրամն է: Ուստիեւ, կարծում եմ` դոլարի փոխարժեքը դեռ կաճի:
- Սակայն գանք այս կողմից. ժամանակին ունեցել ենք դոլարի շատ ավելի բարձր փոխարժեք` գրեթե 600 դրամի կարգի: Դրանից հետո մինչ օրս մենք էլի ունեցել ենք արտաքին առեւտրի բացասական հաշվեկշիռ, որի պարագայում, սակայն, տարիներ շարունակ, դոլարն արժեզրկվում էր եւ հասավ մինչեւ 300 դրամի: Այս փաստը մի փոքր չի± հակասում Ձեր պնդումներին:
- Այո°, սակայն արտաքին առեւտրի բացասական հաշվեկշիռն այդ նույն ժամանակահատվածում մշտապես աճել է, այսինքն` դոլարի արժեզրկումը գնալով տարել է մեր տեղական արտադրության թուլացման: Այդ ժամանակահատվածում դոլարն արժեզրկվել է նաեւ այլ տարադրամների` եվրոյի, ֆունտի, ռուբլու նկատմամբ: Սակայն այս ֆոնին մեր դրամը ռեկորդ սահմանեց, եւ, եթե այն արժեւորվեր այն մյուս տարադրամներին համապատասխան, ապա դեռ այն ժամանակ կունենայինք դոլարի 430-450 դրամ փոխարժեք, եւ մեր առեւտրային ճեղքվածքն այդքան մեծ չէր լինի, ես դրանում վստահ եմ:
Բայց խնդիրը միայն փոխարժեքը չէ. միայն փոխարժեքով արտահանման զարգացման խնդիրը չի լուծվի: Բայց որ այդ հարցում փոխարժեքն ունի իր զգալի ազդեցությունը, միանշանակ է: Այսինքն` ամենեւին էլ այնպես չէ, որ եթե վաղն ունենանք մեկ դոլարը 420 կամ 450 դրամ փոխարժեք` դրանից մեր տնտեսությունը միանշանակ կզարգանա: Ո°չ, այստեղ պետք է համալիր մոտեցում, ե°ւ դրամավարկային քաղաքականությունը պետք է հստակ վարվի, ե°ւ հարկաբյուջետային քաղաքականությունը: Միայն համակարգային մոտացումն արդյունք կտա:
- Ուրեմն ի±նչ եք առաջարկում հիմա:
- Կարծում եմ, որ շատ զարգացած երկրների օրինակով, ռեալ իրողություններից եւ մեր հնարավորություններից ելնելով` պետք է սահմանել փոխարժեքի որոշակի միջակայք եւ փորձել այդ միջակայքը պահպանել: Սակայն այդ միջակայքին պետք է հասնել ոչ թե կտրուկ տատանումներով, այլ սահուն ընթացքով: Այսինքն` տնտեսագետները, մեկնաբանելու փոխարեն, պետք է անցնեն կանխատեսելուն մոտավորապես այս կարգի. հիմա ունենք դոլարի փոխարժեքի 410-415 դրամ  միջակայք եւ տարեվերջին կունենանք, ասենք` 420-430, հաջորդ տարի` 440-450, եւ այլն: Եվ այդ պարագայում ներդրողը, արտադրողը եւս կունենա հասկանալի պատկեր ու դրան համապատասխան էլ իր բիզնեսը կկարգավորի:
- Իսկ այդ դեպքում, եթե ունենում ենք դոլարի փոխարժեքի շարունակական աճ, գնաճի բարձր տեմպերից չե±ք վախենում:
- Իհարկե, այդ խնդիրն էլ կա: Սակայն հենց դրա համար էլ պետք են համալիր լուծումներ: Ամեն դեպքում, գնաճից վախենալով` արտաքին առեւտրի այս հսկայական ճեղքվածը պահելն ամենավատ լուծումը կլինի: Այսինքն` գնաճը եւս պետք է սահմանել առկա իրողություններից ելնելով: Այս կարգի ճեղքվածքի պարագայում մենք ոչ թե 4, այլ, ասենք` 8-9 տոկոս գնաճ պետք է ունենանք եւ թույլ չտանք, որ այդ սահմանից անցնի: Այսինքն` պետք է ոչ թե խեղդել, ամեն գնով փորձել նվազագույնի հասցնել գնաճը, այլ հաշվարկել այն թույլատրելի սահմանը, որը հնարավորություն կտա ունենալ նորմալ արտահանում, աճ, եւ այդ աճի հաշվին արդեն հնարավոր կլինի ինդեքսավորել սոցիալապես խոցելի խավերին:
- Սակայն չմոռանանք, որ հենց մեր օրենսդրությունն է պարտադրում գնաճի զսպում: Մասնավորապես` Կենտրոնական բանկի հիմնական ֆունկցիան հենց դա է, եւ եթե գնաճը զսպելու համար պետք լինի զոհաբերել դրամավարկային քաղաքականությունը, ԿԲ-ն նույնիսկ պարտավոր է գնալ դրան:
- Իհարկե, լավ է առավելագույնս ցածր գնաճ ունենալ, բայց, որ դրա հետ մեկտեղ` նաեւ տնտեսությունը, արտահանումն աճի: ԿԲ-ն ունի իր խնդիրը, կառավարությունն` իրենը: Սակայն պետություն ասվածի դերն էլ հենց նրանում է, որ այդ բոլոր խնդիրները համակարգի եւ տա համալիր լուծումներ: Խոսքն այստեղ այն մասին է, թե ի±նչ գնաճ է պետք ապահովել. ամենացածր գնա±ճը, թե± կայուն գնաճ: Այսինքն` ունենալ, ասենք, 7 տոկոսանոց գնաճ, դրա հետ մեկտեղ` արտահանման կայուն ա±ճ, թե± գնաճը սահմանենք 3 տոկոս եւ տարեվերջին մեկ էլ տեսնենք, որ դրանով մի կողմից` տնտեսությունն ենք խեղդել, մյուս կողմից էլ` սահմանած գնաճը չենք կարող պահել: Եթե ոչ այդ տարի, մեկ է` երկու-երեք տարուց, եթե տնտեսությունը չի զարգանում, դա թռիչքների, պայթյունի տեսքով անպայման կանդրադառնա գների վրա եւս: Իսկ օրենքը միշտ էլ կարելի է հստակեցնել, եւ ես կարծում եմ, որ առաջինը պետք է գնանք կայուն գնաճի, որը արտահանման, տնտեսական աճի եւ, ըստ այդմ էլ` պետության տնտեսական անվտանգության խնդիրներն է լուծում: Իսկ այդ լուծումները տալուց հետո ժամանակի ընթացքում գնաճի օպտիմալ միջակայքն էլ աստիճանաբար կնվազի եւ նույնիսկ կիջնի ներկայումս սահմանվող մակարդակից ցած:
- Այս պահին փոխարժեքի վրա, կարծես թե, խուճապային գործոնը եւս սկսել է ազդել: Դա արդեն կարող է տանել անկառավարելիության:
- Անշուշտ, դա էլ կա, եւ այստեղ արդեն կարեւորվում է հենց ԿԲ-ի դերը. որպես վալյուտային շուկայի հիմնական ՙխաղացող՚` նա պետք է նախ այդ ցնցումները կանխի եւ ապահովի փոխարժեքի սահուն աճ: Վերջին հաշվով, չմոռանանք, որ ԿԲ-ի առջեւ նման խնդիր հանրապետության նախագահը եւս դրել է:
- Ամբողջ խնդիրը նրանում է, որ այս օրերին հենց կտրուկ աճ ունենք:
- Ուրեմն պետք է տեսնել, թե որտեղ ենք վրիպել, ու առաջնահերթ այդ խնդիրը կարգավորել:
- Փորձենք արդեն անցնել Ձեր հիշատակած կանխատեսումային դաշտը: Ինչպե±ս եք նայում, փոխարժեքի այս միտումներն ո±ւր են տանում:
- Կարծում եմ, որ անպայման կկայունացվի: Իհարկե, ԱՄՀ-ի հերթական տրանշի ուշացումն իր ազդեցությունը կունենա, սակայն վստահ եմ, որ պետությունը իրավիճակը կայունացնելու հնարավորությունն ունի: Սակայն սա, կրկնում եմ, միայն ժամանակավոր, իրավիճակը կայունացնելու լուծումն է, եւ, գլոբալ առումով, վիճակը կարգավորելու համար ունենք արտահանումը մեծացնելու գերխնդիր: Դրա արդյունքում է, որ պետությունը տարադրամային կայուն ներհոսք կունենա, որն արդեն երկարաժամկետ կտրվածքով կկայունացնի փոխարժեքի կտրուկ ցնցումները:
- Այսինքն` գալիս-հասնում ենք այն մոդայիկ ՙդիվերսիֆիկացիա՚ տերմինի±ն:
- Ոչ միայն. կան մի քանի առաջնահերթ խնդիրներ: Օրինակ` գերմանացիները նման չորս առաջնահերթ խնդիր են սահմանել. համախառն ներքին արդյունքի աճ, տնտեսական զբաղվածության աճ, հավասարակշռված արտաքին առեւտուր եւ գնաճ, ու այդ հարցերը նրանք միշտ դիտարկել են համալիր ձեւով: Մեր պետության պարագայում, կարծում եմ` մի փոքր այլ առաջնահերթություններ պետք է ձեւակերպենք. արտահանման աճ, զբաղվածության աճ եւ ներքին շուկայի գրավումը...
- Նկատի ունեք ներքին շուկայում ներմուծվածին տեղական արտադրանքով փոխարինե±լը:
- Այո:
Եվ այս առաջնահերթություններից ելնելով է, որ պետք է հաշվարկել, թե որ փոխարժեքը կամ գնաճի որ մակարդակն է բավարարում այդ խնդրի լուծմանը, ընդ որում, կրկնում եմ, կտրուկ ցնցումները բացառելով. կտրուկ շարժումները տնտեսագիտության մեջ հակացուցված են:
- Եվ մեկ վերջին հարց. ասացիք, որ այս ցնցումային իրավիճակն անպայման կկայունացվի: Ըստ Ձեզ` թվային տեսքով դա ի±նչ պատկեր կունենա, մինչեւ ո±ւր կհասնի փոխարժեքը:
- Դա պայմանավորված է նաեւ խուճապային տրամադրություններով: Սակայն, կարծում եմ, արդեն պետք չէ մտածել փոխարժեքն իջեցնելու մասին: Ունենք կայացած իրողություն, եւ ճիշտ կլիներ հենց այս պահին սահմանել հստակ միջակայք, ասենք` 415-420 դրամի սահմաններում, եւ հանրությունն էլ տեղեկանար այդ մասին:

ՔԵՐՈԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ