ՙՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՓՈՔՐ ՄԱՍՆ ԵՆՔ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ՚

ՙՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՓՈՔՐ ՄԱՍՆ ԵՆՔ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ՚

ՀՀ տարածքային կառավարման նախարարության միգրացիոն պետական ծառայության պետ ԳԱԳԻԿ ԵԳԱՆՅԱՆԻՆ ուղղված հարցերն առնչվում էին միգրացիոն խնդիրներին, արտագաղթին:

ՙՓԱԽՍՏԱԿԱՆՆԵՐՆ ԱՌԱՎԵԼ ԱՆԱՊԱՀՈՎ, ԱՌԱՎԵԼ ԿԱՐԻՔԱՎՈՐ ԽԱՎԵՐԻՑ ԵՆ՚

( - Ես փախստական եմ` Ադրբեջանից: Ձեր ջանքերի շնորհիվ ստացա բնակարան Ֆուչիկի փողոցում, որի համար երախտապարտ եմ: Ինչպե±ս են ընթանում Ադրբեջանում թողած գույքի դիմաց փոխհատուցման եւ ԽՍՀՄ խնայդրամարկղում ներդրած գումարների վերադարձի աշխատանքները (Սվետլանա Պողոսովա):   
-Դրանք շատ բարդ հարցեր են: Ունեցվածքի փոխհատուցման հարցով միջազգային որեւէ փաստաթուղթ չկա, որ եթե փախստականներ են առաջանում, այդ փաստաթուղթը պարտավորեցնի փախստականություն առաջացնող, դրա պատճառը դարձած երկրների իշխանություններին` փոխհատուցել այդ գումարը: Տվյալ դեպքում խոսքը վերաբերում է Ադրբեջանին: Քանի որ չկա այդպիսի փաստաթուղթ, մենք սրանից չորս տարի առաջ օգնեցինք հազարից ավելի փախստական ընտանիքների, որպեսզի պատրաստեն անհատական հայցեր, որոնք ներկայացվեցին Ստրասբուրգի մարդու իրավունքների դատարան: Հայց` ուղղված Ադրբեջանի կառավարության դեմ` իրենց թողած ունեցվածքի փոխհատուցման հարցով: Մենք գիտենք, որ այդ գործերն արդեն վերցվել են քննարկման, բայց դա շատ երկար գործընթաց է: Եթե լինի հարցի դրական լուծում, նախադեպ, մենք կօգնենք նաեւ մնացած բոլոր փախստականներին` նման հայցեր կազմելու գործում:
Ինչ վերաբերում է խնայդրամարկղերի գումարների վերադարձմանը, ապա դա առանձին կարգ ուներ: Այսօրվա կարգը ասում է, որ այն ընտանիքները, որոնք ընտանեկան նպաստի համակարգում են ընդգրկված, եւ 80 տարեկանից բարձր տարիքի են, նրանց է փոխհատուցում տրամադրվում: Սա ընդհանուր մոտեցում է, եւ տարբերակում չկա` Ադրբեջանից բռնագաղթվա±ծ է, թե± տեղացի է: Այսինքն` եթե փախստականի մոտ համապատասխան տվյալները կան, նա էլի այդ փոխհատուցվող ցուցակների մեջ կլինի: Բայց դրա հետ մեկտեղ` անցած տարի կառավարությունը հաստատեց ՙՄիգրացիայի կարգավորման գործողությունների ազգային ծրագիրը՚, որտեղ հարյուր քառասունից ավելի գործողություն կա հինգ տարվա համար, եւ ուղղություններից մեկը վերաբերում է Ադրբեջանից եկած փախստականներին: Մասնավորապես նշված է, որ պետք է քննության առնել պետության մեջ եղած սոցիալական աջակցության ծրագրերում փախստականներին` որպես առանձին կատեգորիայի, ընդգրկելու հարցը: Այդ թվում նաեւ խնայբանկի գումարների փոխհատուցման հարցն է: Հաշվի է առնվել այն հանգամանքը, որ փախստականներն առավել անապահով, առավել կարիքավոր խավերից են եւ ունեզրկված վիճակում եկան այստեղ...
ՙ
ՊԵՏՔ Է ՈՒՆԵՆԱՆՔ ՀԶՈՐ ԲԱՆԱԿ, ԶԻՆՈՒԺ՚

( - Մոտավորապես որքան բնակչություն պետք է բնակվի մեր երկրում, որպեսզի Հայաստանի Հանրապետությունը համաչափ զարգանա (Անահիտ):
-Շատ բարդ հարց եք տալիս: Այսինքն` բնակչության այնպիսի թվաքանակ, որպեսզի ապահովվի ազգային անվտանգությունը, որը ներառում է ոչ միայն պաշտպանական խնդիրներ, այլ նաեւ սպառման շուկա, աշխատանքային ռեսուրսներ... Դժվար է ասել, թե որ թվաքանակը օպտիմալը կան նվազագույնը կարող է լինել: Առաջինը կարելի է նայել, ասենք թե, պաշտպանության տեսանկյունից, քանի որ, ցավոք, այնպիսի աշխարհաքաղաքական պայմաններում ենք ապրում, որ պետք է ունենանք, այսպես ասենք, հզոր բանակ, զինուժ: Սա արդեն նշանակում է բնակչության մի քանակ, որը պայմանավորված է ծնելիությամբ, համապատասխան զորակոչային տարիքի քանակի երիտասարդների առկայությամբ... Երկրորդ հանգամանքն այն է, թե տնտեսության զարգացման տեսանկյունից աշխատուժի ինչ քանակություն կարող է լինել: Ես ընդամենը տեսական դատողություններ եմ անում, քանի որ կոնկրետ բաներ դժվար է ընդհանրապես միանգամից ասել: Դա կախված է նրանից, թե տնտեսության որ ճյուղերը կհամարենք մեզ համար գերակա զարգացման հնարավորություն ունեցող ճյուղեր: Այդ տեսանկյունից ընդհանուր պետք է գնահատել, թե որտեղ կա առաջանցիկ աշխատատեղեր ստեղծելու հնարավորություն: Իհարկե, նաեւ կարեւոր է գիտենալ, թե քո ունեցած ռեսուրսներն ինչ բնակչության քանակ կարող են ապահովել` սկսած ջրային, հողային եւ այլ ռեսուրսներից, վերջացրած ենթակառուցվածքներով եւ այլն... Այս տեսանկյունից կարելի է ասել` մենք առնվազն հնարավորությունների փոքր մասն ենք օգտագործում, այսինքն` որ բազմակի անգամ ավելի բնակեցված լինի, էլի չի խանգարի: 60-ականներից ի վեր մեր տարածաշրջանում արդեն 3 միլիոնի շրջակայքում բնակչության թվաքանակ է եղել, եւ, կարծես թե, դա որոշակի  համաչափություն արդեն ինչ-որ ձեւով առաջացրել էր` նշածս տարբեր ասպեկտների առումով: Բայց, իհարկե, եթե 4 միլիոն էլ բնակչություն լինի, դա կբերի մեր տնտեսական ներուժի բարելավմանը: Այդ 4 միլիոնը նշանակում է առնվազն վերադարձի գործոն` մեկ: Դա առնվազն նշանակում է ծնելիության աճ, նաեւ առողջ ապրելակերպ եւ մահացության կրճատում: Որպես լավ նպատակ, տեսլական` կարելի է նման բան ֆիքսել:

ՙՄԱՐԴ ԻՆՔՆ Է ՈՐՈՇՈՒՄ, ԹԵ ՈՒՐ ԳՆԱ՚

( - Նման հետազոտություն եղել է, թե հիմնականում ինչի± համար են դուրս գալիս երկրից (Սամվել):
-Ընդհանրապես միգրացիայի առաջացման պատճառները, ծավալները, երկրները գնահատելու համար պետք է սոցիոլոգիական հետազոտություն կատարես, այսինքն` չկա մի վարչական համակարգ, որ այդ վարչական համակարգով, ռեգիստրով նայես` ինչ պատճառով գնացին, քանի հոգի գնացին: Այդպես է, քանի որ դա վարչարարության չենթարկվող հարց է. մարդ երբ գնում է ինչ-որ մի տեղ, ինքն է որոշում, թե ուր գնա: Իսկ որպեսզի իմանաս` ինչքան է, դա պետք է սոցիոլոգիական հետազոտություն կատարես: Ինչո±ւ եմ սա ասում: Սա շատ կարեւոր է, որովհետեւ երեւի այնպիսի օր չկա, որ զանգվածային լրատվության միջոցներում կամ միջոցառումների ժամանակ չխոսվի արտագաղթի ահագնացող ծավալների, չափերի մասին: Նախ, որպեսզի երեւույթը, այդ զարգացումը կոչեն նոր ալիք կամ ահագնացող չափեր, պետք է դրանց ծավալներն իմանան: Ապա այդ ծավալները համեմատեն նախորդ տարիների ծավալների հետ եւ տեսնեն, թե կտրուկ փոփոխություններ կա±ն, եւ միայն այդ դեպքում ասեն` այո, ահագնացող, նոր ալիք կամ` չգիտեմ ինչ: Քանի որ այս երեւույթի ծավալների մասին գնահատականների աղբյուրը սոցիոլոգիական հարցումներն են, բնականաբար, այն մարդիկ, որ այդպիսի գնահատականներ են տալիս, առնվազն պիտի այդպիսի աղբյուրներին տիրապետեն, իրենց արդեն պետք է հայտնի լինի, բայց չկան այդպիսի հետազոտություններ:2008 թվականից ի վեր հատուկ թիրախավորված արտագաղթի ծավալների, պատճառների որոշման հետազոտություններ չեն կատարվել, արտագաղթի հետ կապված այլ հետազոտություններ են կատարվել, ասենք` աշխատանքային միգրացիայի կամ թրաֆիքինգի հետ կապված խնդիրներ: Հետազոտությունը, բնականաբար, ամենօրյա իրականացվելիք գործառույթ չէ, հետազոտությունը նշանակում է իր կանոններին համապատասխան ընտրանքի ձեւավորում, հարցաթերթ, դաշտային աշխատանքներ եւ այլն եւ այլն, որը նաեւ որոշակի միջոցներ է պահանջում: Մինչեւ հիմա միգրացիայի ծավալների որոշման հետազոտությունները կատարվել են միջազգային կազմակերպությունների պատվերով: Շատ ակտիվ է այստեղ եղել ԵԱՀԿ-ի հայաստանյան գրասենյակը, որը երեք հատ նման հետազոտություն է պատվիրել: Իրենք իրենց միջոցներով պատվիրում են, պատվերը կատարում են որպես անկախ փորձագիտական կազմակերպություններ:
- Իսկ դուք նման հնարավորություն չունեք:
- Պետական բյուջեի միջոցներով դեռեւս նման հետազոտություն չի կատարվել: Քանի որ իրենց կողմից կատարվել է, առանձնակի կարիք չի եղել, որ մեր կողմից էլ կատարվի: Հետազոտություններ կազմակերպել են նաեւ ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրերը, Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը: 2008 թվականից արդեն ուրիշ հետազոտություններ են եղել` միգրացիայի: Երբ որ չկան այդպիսի հետազոտություններ, ապա առնվազն պետք է կասկածանքի տակ վերցնես այդ մարդկանց տված այն գնահատականները, թե արտագաղթի ծավալները կտրուկ աճել են: Որովհետեւ դրա գնահատող գործիքը, մեխանիզմը հետազոտությունն է, որը չկա: Ես ինքս էլ երբեմն մտածում եմ` ինչի±ց են ծնվում նման գնահատականները, ինչի± հիման վրա են առաջանում...

ՙԲԱՑԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԱՐՈՂ Է ՏԱՐԲԵՐ ԴՐԴԱՊԱՏՃԱՌՆԵՐ ՈՒՆԵՆԱԼ՚

( - Դուք սոցիալական ծառայության բնագավառը, իհարկե, նաեւ ՙՓարոս՚ համակարգը հրաշալի գիտեք: Այսօրվա գործող օրենքը հետեւյալն է, որ եթե քաղաքացին մեկ ամսվա ընթացքում տեղյակ չի պահում իր ընտանիքում տեղի ունեցած փոփոխության մասին, ապա կարելի է եւ պետք է դադարեցնել նրա նպաստի վճարումը: Այսօր որեւէ օրենքով չի կարգավորվում` նա ինչպես է գնում Ռուսաստան կամ Վրաստան, երբ է վերադառնում, ինչ եկամուտներ ունի, ինչով է զբաղվում: Այդ եկամուտներն անվերահսկելի են: Դեռ ԽՍՀՄ տարիներից խոպանչին բարեկեցիկ էր. ամենալավ տները, ավտոմեքենաները գյուղերում նրանցն էին: Այսօր անհնար է այդ խավի եկամուտները կարգավորել: Ոմանք իսկապես աշխատանք էլ չեն ճարում դրսում, մեծ դժվարություններ են կրում, ոմանք էլ այնքան փող են ուղարկում, որ այստեղ նույնիսկ իրենց կանայք կամ հարազատները տոկոսով գումար են տալիս: Եվ դա հարեւանը, գյուղացին, բոլորը տեսնում են, իսկ զուգահեռաբար էլ մենք նպաստ ենք վճարում: Օրենքով ե±րբ է դա կարգավորվելու. գնալը, գալը, եկամուտների հաշվարկը... (Սամվել Բեգլարյան, Նոյեմբերյան):
-Այսինքն` Դուք ցանկանում եք, որպեսզի իմանանք, թե ո±վ գնաց եւ նույնիսկ որքա±ն վաստակեց: Միանգամից ասեմ, որ այսօրվա օրենսդրությունը նման հնարավորություն չի տալիս, որովհետեւ ազատ տեղաշարժի հանգամանքը կա:
- Թող տեղաշարժվեն, բայց դա ստեղծում է սոցիալական անարդարություն:
- Անարդարության խնդիր չկա: Որքան ես եմ հիշում ընտանեկան նպաստի համակարգը, այդ համակարգի մեջ կարեւոր դերակատարում ունեն ընտանիքի բնակ-կենցաղային պայմանների ուսումնասիրությունը, սոցիալական աշխատողների այցելությունները: Եվ այնտեղ նաեւ ընտանիքի անդամների բացակա լինելու հետ կապված որոշակի կետեր կան: 12-13 տարի առաջ, երբ մշակում էինք այդ համակարգը, բացակա լինելը գործոն էր, որովհետեւ բացակայությունը կարող է տարբեր դրդապատճառներ ու տարբեր հետեւանքներ ունենալ:
- Հիմա նույնիսկ ներքին միգրացիան չի կարգավորվում: Քաղաքացին կարող է իր տան գրանցումից դուրս գալ, որպեսզի իր` ավտոմեքենա ունենալը չխանգարի ընտանիքի մյուս անդամների նպաստ ստանալուն: Եվ գյուղում նա համարվում է բացակա:
- Ենթադրում եմ, որ հարցը պիտի քննարկված լինի աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարությունում:
- Երեւի անհրաժեշտ է տեղեկատվություն տալ հարակից բազայով, թե երբ են գնում, երբ են գալիս:
- Ո°չ, դրա վրա հույս դնելն իրատեսական չէ, որովհետեւ, եթե որոշ մարդիկ նույնիսկ ինչ-որ տեղ հաշվառվեն, դա չի կարող գնացող-եկողների ամբողջական պատկերը տալ: Եվ երկրորդը` վաստակած եկամուտներն էլ հնարավոր չէ որեւիցե ձեւով ֆիքսել: Այստեղ միայն կարող են դեր խաղալ այդ հանգամանքը բացահայտելու առնչությամբ տնային այցելություններն ու ուսումնասիրությունները: Այլ բան է, որ դա պետք է խաղի կանոնների մեջ մտցվի: Սոցիալական աշխատանքի յուրահատկություններից է, որ սոցիալական այդ աշխատողի անձնական տպավորություններով նաեւ որոշում կայացվի: Դրա համար պատահական չէ, որ հանձնախմբեր ստեղծվեցին, որոնք արդեն կոլեկտիվ պատասխանատվության շրջանակներում կարող են հարց բարձրացնել:

ՙՈւղիղ կապը՚ վարեց ՌՈՒՍԼԱՆ ԹԱԹՈՅԱՆԸ