ՄԵԾԱՄԱՍՆԱԿԱՆ ԸՆՏՐԱԿԱՐԳ. ԱՇԽԱՏՈՒՄ Է ՀԻՄՆԱԿԱՆՈՒՄ ԿԵՆՏՐՈՆԱՑՎԱԾ ՌԵՍՈՒՐՍԸ

ՙՄԵԾԱՄԱՍՆԱԿԱՆ ԸՆՏՐԱԿԱՐԳ. ԱՇԽԱՏՈՒՄ Է ՀԻՄՆԱԿԱՆՈՒՄ ԿԵՆՏՐՈՆԱՑՎԱԾ ՌԵՍՈՒՐՍԸ

Ուսումնասիրելով մեծամասնական ընտրակարգով նախնական արդյունքները` առաջին հերթին աչքի է զարնում այն հանգամանքը, որ եթե ընտրատարածքում կա ֆինանսական մեծ կարողությամբ օժտված թեկնածու, ապա, որպես կանոն, այդ թեկնածուն կարողանում է հաղթել: Ճիշտ է, նախորդ ընտրությունների համեմատ դա դարձել է ավելի դժվար: Գումարած դրան` այն ընտրատարածքներում (զորօրինակ` թիվ 3-ում), ուր կային ՀՀԿ-ի կողմից պաշտպանվող թեկնածուներ, ֆինանսական հնարավորությունները արդեն վճռորոշ նշանակություն չեն ունեցել:
րոշ ընտրատարածքներում առկա էր ֆինանսական մեծ հնարավորություններով օժտվածների բավականին մեծ մրցակցություն, եւ, օրինակ, թիվ 12-ում ԲՀԿ-ական Լյովա Խաչատրյանը կարողացավ հաղթել ՕԵԿ-ական Ռոբերտ Մասումյանին, իսկ թիվ 23-ում պատկերը հակառակն էր` այդտեղ ՕԵԿ-ական Կարեն Բոթոյանը հաղթել է ԲՀԿ-ական Էդվարդ Սահակյանին: Եվ, ի դեպ, դա միակ մեծամասնական ընտրատարածքն է, ուր ՕԵկ-ին հաջողվել էր մեծամասնական ընտրակարգով պատգամավոր ունենալ: Մյուս ընտրատարածքներում ՕԵԿ-ի թեկնածուները ունեցել են առավել քան համեստ ցուցանիշներ եւ որոշ դեպքերում նույնիսկ ապահովել են ՀԱԿ-ի թեկնածուների վերջին տեղում չլինելը:
Իսկ ընդհանուր առմամբ մեծամասնական ընտրակարգով չափազանց ցածր ցուցանիշներ ունենալը բնորոշ է ոչ միայն ՕԵԿ-ին, այլեւ գործնականում բոլոր ընդդիմադիր ուժերին: Այսինքն` մեծամասնական ընտրակարգով էլ հիմնական մրցակցությունը ընդանում էր ՀՀԿ-ի եւ ԲՀԿ-ի միջեւ: Ընդդիմադիրները ցածր ցուցանիշներ ունեն անգամ ավանդաբար ընդդիմադիր տրամադրություններով աչքի ընկնող մայրաքաղաքի Կենտրոն եւ Արաբկիր վարչական շրջաններում: Այսպես, ե°ւ Զարուհի Փոստանջյանը, ե°ւ Արամ Մանուկյանը, ե°ւ Հովհաննես Հովհաննիսյանը, ե°ւ Լեւոն Զուրաբյանը, ե°ւ Ռուբիկ Հակոբյանը այդ ՙընդդիմադիրասեր՚ տարածքներում ունեն տոկոսային ավելի ցածր ցուցանիշներ, քան իրենց կուսակցությունները համամասնական ընտրակարգով: Ընդդիմադիր թեկնածուներից բարձր ցուցանիշներ հիմնականում ունեն նրանք, ովքեր օժտված են մեծ նյութական կարողություններով (զորօրինակ` մայրաքաղաքում Սարիբեկ Սուքիասյանը եւ Մանուշակ Պետրոսյանը, Արարատի մարզում` Ռազմիկ Թեւոնյանը) կամ, երբ խոսքը մարզերի մասին է, կոնկրետ տեղանքում գլխանց ունեն բարձր ցուցանիշ (հզոր օրինակ` Հրազդանում Սասուն Միքայելյանը): Իսկ ընդդիմության առանցքային դեմքերը մեծամասնական ընտրակարգով նույնպես աչքի են ընկել ցածր ցուցանիշներով (Զարուհի Փոստանջյան, Արամ Մանուկյան՚ Հովհաննես Հովհաննիսյան, Արմեն Մարտիրոսյան, Լեւոն Զուրաբյան, Ռուբիկ Հակոբյան եւ այլն): Բայց միաժամանակ նկատելի է, որ մեծամասնական ընտրակարգով ԲՀԿ-ի, ՀԱԿ-ի եւ ՀՅԴ-ի ՙմիասնական շտաբն՚ ունի զրոյին մոտ օգտակար գործողության գործակից, քանզի այդ կուսակցությունների ներկայացուցիչները գործում էին իրար դեմ նույն ընտրատարածքներում: Այսպես, եթե իրար դեմ լինելու հանգամանքը չլիներ, ապա ԲՀԿ-ն կկարողանար, թերեւս, ընտրված պատգամավորներ ունենալ թիվ 3, թիվ 9, թիվ 14 ընտրատարածքներում:
Սակայն կային նաեւ մեծամասնական ընտրակարգի որոշակի ՙսյուրպրիզներ՚: Այսպես, Վանաձորում ավանդաբար միշտ ընտրվող Վիկտոր Դալլաքյանը պարտվեց միանգամայն նոր դեմք Էդմոն Մարուքյանին, իսկ թիվ 36 ընտրատարածքում ՀՀԿ-ական Մխիթար Վարագյանը պարտվոց ԲՀԿ-ական Մուշեղ Պետոյանին, թեեւ ուներ անհամեմատ ավելի մեծ ռեսուրսներ: Այդ երկու դեպքը ցույց են տալիս, որ նույնիսկ ռեսուրսների առկայությունը չի կարող երաշխավորել վերընտրությունը, եթե ընտրատարածքի ընտրողները հոգնել կամ հիասթափվել են իրենց պատգամավորից: Նախորդ բոլոր ընտրություններում այդպիսի բացառությունները գործնականում անհնար էին:
Իսկ եթե ամփոփենք, ապա պետք է նշենք, որ մեծամասնական ընտրակարգով էլ աստիճանաբար սկսում են աշխատել նույն միտումները, ինչ առկա են համամասնական ընտրակարգով, այսինքն` ապաօլիգարխացում, ինչպես նաեւ ֆինանսական եւ վարչական լծակների դերի որոշակի նվազում: Պարզապես, եթե համամասնական ընտրակարգով նույն ՀՀԿ-ն ավելի ազատորեն կարող էր կազմել թեկնածուների ցուցակները (իսկ նրանից օրինակ վերցնելով` նաեւ կոալիցիոն գործընկերները), ապա մեծամասնական ընտրակարգով յուրաքանչյուր կուսակցություն ամեն ընտրատարածքում հաշվարկում է, թե ով առավելագույն հնարավորություններ ունի այդտեղ ընտրվելու: Ու մեկ այլ նրբերանգ էլ առկա է. կոալիցիոն կուսակցությունների մեծամասնական թեկնածուների դեպքում քիչ չեն դեպքերը, որ թեկնածուն դրսեւորում է յուրահատուկ էգոիզմ, եւ համամասնական ընտրակարգով նրա կուսակցությունը ստանում է ավելի քիչ քվեներ, քան` ինքը, իսկ ընդդիմադիրների պարագայում` հակառակը: Ընդդիմադիր որեւէ առաջնորդ որեւէ ընտրատարածքում չի ընկալվել որպես ընտրատարածքի բնակչության կոնկրետ շահերը ներկայացնելու պիտանի, իսկ ընդհանրապես մեծամասնականով ընտրված միակ ընդդիմադիր (ավելի ճիշտ` պայմանականորեն ընդդիմադիր) թեկնածուն ՀՅԴ-ի կողմից առաջադրված անկուսակցական Արայիկ Գրիգորյանն է, որին բացահայտորեն ՀՀ նախագահի մակարդակով իր աջակցությունն է հայտնել ՀՀԿ-ն:
Այսինքն` փոքր կուսակցությունները գործնականում մեծամասնականով ունեն ավելի փոքր շանսեր, քան համամասնականով` լինեն նրանք իշխանամետ, թե ընդդիմադիր: Եվ, ի դեպ, ՙօսկանյանացումով՚ ընդդիմադիր կեցվածք ստացած ԲՀԿ-ն իր ներկայությունը ԱԺ-ում կարողացավ ավելացնել համամասնական, բայց ոչ մեծամասնական ընտրակարգով: Թե ինչու է այդպես, պարզ է, քանի որ մեծամասնական ընտրակարգը ենթադրում է ավելի մեծ բեւեռացում, քան համամասնականը, ուստի առավել մեծ շանսեր ունեցողների հնարավորությունները էլ ավելի են աճում, իսկ ավելի փոքր շանսեր ունեցողների հնարավորությունները լրացուցիչ նվազում են: Սակայն, առայժմ, քանի դեռ մեր Սահմանադրությունը հնարավորություն չի տալիս ունենալ խորհրդարանի երկրորդ` տարածքային պալատը, մեծամասնական ընտրակարգը մնում է տարածքների շահերը խորհրդարան հասցնելու միակ ձեւը:

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳԱԼԱՋՅԱՆ