ՙԱՆՀՐԱԺԵՇՏ Է ՈՒՆԵՆԱԼ ՄԵՐ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԲՐԵՆԴԸ՚

ՙԱՆՀՐԱԺԵՇՏ Է ՈՒՆԵՆԱԼ ՄԵՐ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԲՐԵՆԴԸ՚

Առաջիկա ԱԺ ընտրություններին մասնակից ուժերի նախընտրական խոստումների թեման նաեւ ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր ՅՈՒՐԻ ՍՈՒՎԱՐՅԱՆԻ հետ մեր զրույցի հիմնական թեման էր:
-ԱԺ ընտրություններին մասնակից ուժերի խոստումները մեկը մյուսից չքնաղ են: Համենայնդեպս, բոլորն են խոստանում իրենց հաղթանակի դեպքում հրաշալի կյանք, գերզարգացած տնտեսություն եւ նման բազում այլ բաներ: Կուզենայի հավատալ, որ բոլորի խոստումներն էլ անկեղծ են, այսինքն` ընտրողից խաբեությամբ ձայն կորզելու նպատակ չեն հետապնդում: Բայց եթե նույնիսկ անկեղծ են, ինչքանո±վ են իրատեսական: Դուք, որպես ճանաչված մասնագետ, ի±նչ կասեք այդ մասին:
- Զանազան քաղաքական ուժերի տնտեսական քաղաքականության ծրագրերի մասին հիմնավոր մեկնաբանություններ ինձ թույլ չեմ տա կատարել` երկու հիմնական նկատառումներից ելնելով: Նախ` այդ ծրագրերին հանգամանորեն ծանոթ չեմ: Ավելի ճիշտ` ծանոթ եմ այն չափով, ինչքանով որ լսել եմ նախընտրական պայքարի զանազան ռեպորտաժներից: Մյուս կողմից էլ` չի կարելի մեկնաբանել այլոց ծրագրերը, որոնք այս կամ այն չափով, հնարավոր է, որ հիմնավորված են:
Սակայն, ընդհանրական առումով, կարող եմ ասել հետեւյալը. բոլոր ընտրություններում էլ մասնակից քաղաքական ուժերը, առանձին թեկնածուները, բնականաբար, հանդես են գալիս որոշակի ծրագրերով եւ ձգտում են դրանք հիմնավորել: Հասկանալի է, դրանցում կան նաեւ բազմապիսի խոստումներ, առաջարկություններ: Այդպես էլ պետք է լինի, տնտեսական քաղաքականությունը բազմաոլորտ եւ բարդ ուղղություն է: Առավել եւս, որ Հայաստանը մի այնպիսի երկիր է, որը գտնվում է տնտեսական զարգացման համար բավականին անբարենպաստ պայմաններում, թե մեր ունեցած ընդերքի հարստությունների ոչ բազմազանության եւ սակավության նկատառումով, նաեւ` արտաքին ճանապարհների սակավության: Բացի այդ, մեր անկախությունը չափվում է ոչ երկար ժամանակահատվածով. անցած տարի նշեցինք ընդամենը 20-ամյակը: Թեեւ այս ժամանակահատվածում ստեղծվել են շուկայական ենթակառուցվածքներ, անցում է կատարվել շուկայական տնտեսությանը, եւ սկսել են այդ մեխանիզմները կայանալ ու նաեւ որոշակիորեն զարգանալ: Այսինքն` մենք դեռ գտնվում ենք կայացման եւ զարգացման փուլում, եւ, բնականաբար, այդպիսի պայմաններում զգալի կարող են լինել դեռ չլուծված հիմնախնդիրները, թերությունները: Դա էլ է օբյեկտիվ, եւ, կարծում եմ, որ քաղաքական ուժն էլ կառավարեր երկիրը, դժվարությունները պետք է որ լինեին հիշատակված օբյեկտիվ խնդիրների պատճառով: Այս ամենին գումարվեց նաեւ 2009թ.-ի համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը, որի արտաքին ազդեցությունը բոլոր, այդ թվում` Հայաստանի տնտեսության վրա էական էր: Այս իմաստով, այդ իրավիճակի ֆոնին, հեշտ է նաեւ խոստումներ տալը: Բայց նաեւ կարծում եմ, որ ընտրությունները  տնտեսական զանազան տարբերակները հասարակության առաջ ներկայացնելու եւ հասարակության հետ քննարկելու, դրանցից ընտրություն կատարելու հնարավորություն են: Հասկանալի է, վերը նշված օբյեկտիվ հանգամանքները տնտեսության համար առաջացնում են հավելյալ դժվարություններ եւ պարտադրում առավել ճկուն տնտեսական քաղաքականություն իրականացնել: Այսինքն` որ քաղաքական ուժը կամ ուժերն էլ որ անցնի ԱԺ, նրանք, կարծում եմ, հաշվի կառնեն եղած բոլոր առաջարկությունները: Հանրագումարում, այդ առաջարկությունները չեն կորչելու, իհարկե, եթե հիմնավորված են:
- Այնուամենայնիվ, կան մի շարք առաջարկներ, որոնք ընտրություններին մասնակցող ուժերից շատերի մոտ են հանդիպում: Օրինակ` կարճ ժամանակահատվածում պետական բյուջեն կրկնապատկել, նույնիսկ` եռապատկել: Նույնկերպ բազմապատկել թոշակները, աշխատավարձերը, նպաստներն ու նման այլ բաները: Այդ կարգի առաջարկ-ցանկությունները, ավելի ճիշտ` դրանց հասնելու համար խոստացվող ժամկետներն ինչքանո±վ են իրատեսական:
- Լսել եմ նման խոստումներ եւս: Սրանց հիմքն այն է, որ մեզ մոտ կա տնտեսության ստվերայնության երեւույթ, եւ հաշվարկները դրա վրա են: Բայց, միեւնույն ժամանակ, կուզենայի ասել, որ շատ ավելի հեշտ է խոստանալը, քան իրագործելը: Անշուշտ, կա ստվերային տնտեսության կրճատման հաշվին որոշակի դրական արդյունքներ ձեռք բերել ե°ւ բյուժետային եկամուտների աճի, ե°ւ դրա հիման վրա սոցիալական ծախսերի ավելացման առումով: Բայց այդ ամենը պետք է իրագործվի աստիճանաբար:
- Փորձենք այս կողմից մոտենալ. ստվերի ամբողջական վերացման պոտենցիալն ինչքա±ն է հնարավոր գնահատել, ասենք, բյուջեի եկամուտներն ավելացնելու առումով:
- Իհարկե, ես նման հաշվարկներ չեմ կատարել, որ կարողանամ կոնկրետ թվերով խոսել: Գիտեմ, որ, խոշոր հաշվով, կա ստվերի կրճատման հաշվին պետական բյուջեի եկամուտներն ավելացնելու հնարավորություն: Սակայն այդ հնարավորությունն այնքան մեծ չէ, ինչպես որոշ դեպքերում խոստանում են, եւ դրա իրականացման համար էլ ժամանակ է պետք, նկատի ունենալով, որ տնտեսության ստվերայնության հաղթահարումն էլ հեշտ խնդիր չէ:
- Կա այս տարբերակը. վերցնել եւ մեկ օրում վերացնել տնտեսության մոնոպոլիզացվածությունը, որը մի շարք հարցեր, այդ թվում` ստվերի խնդիրը, բավականին արագ կլուծի:
- Անշուշտ, տնտեսության ստվերայնության հետ մեկտեղ` մեր ունեցած խնդիրներից մեկն էլ մենաշնորհայնացման բարձր աստիճանն է: Սակայն դրանք ամենեւին էլ մեկ օրում չեն առաջացել. այդ ամենը 20 տարիների զարգացման արդյունք են եւ, հետեւաբար, բավականին շատ ժամանակ է պետք, որ դրանք հաղթահարվեն: Այդ երեւույթներն ուղեկցել են մեր նման բոլոր երկրներին, եւ որպես հիմնախնդիրներ, թերություններ, բնորոշ են եղել շատ ավելի մեծ թվով երկրների: Զարգացման մակարդակի հասունությունն էլ հենց նրանով կորոշվի, որ այդ նեգատիվ երեւույթները հնարավորինս նվազեցված լինեն: Բայց ասել, թե մեկ օրում կամ մեկ տարում կհաղթահարվեն, դա ռեալ չէ: Եվ այդ տեսանկյունից խոստումները, թե շատ կարճ ժամանակում այդ երեւույթներն իսպառ կհաղթահարեն, քիչ իրատեսական են թվում:
- Բայց կա եւ Վրաստանի օրինակը, որը հատկապես վերջին մեկ-երկու տարիներին շատ է օրինակ բերվում: Այսինքն` որ մի քանի տարում բավականին լուրջ առաջընթաց ունեցավ, եւ, անկեղծ խոստովանենք, Վրաստանի օրինակն ամենեւին էլ հիմքերից զուրկ չէ:
- Վրաստանում դրան հասան ոչ թե մեկ-երկու օրում, այլ, ինչպես դուք էլ նկատեցիք, մի քանի տարում: Սահակաշվիլին արդեն ավարտում է իր նախագահական երկրորդ ժամկետը, այսինքն, խոսքը մոտ մեկ տասնամյակի մասին է: Եվ դա` այն դեպքում, երբ նա ուներ բավականին մեծ ֆինանսական աջակցություն արեւմտյան աղբյուրներից: Ամեն դեպքում, բոլոր դրական օրինակները, այդ թվում` Վրաստանի օրինակը, ինչ խոսք, պետք է մենք էլ օգտագործենք: Սակայն զարգացման առումով հեղափոխականությունը, որպես կանոն, չի լինում. տնտեսությունը ավելի շատ պահպանողական համակարգ է: Կարելի է շատ բան փոխել, բայց ժամանակի ընթացքում: Եվ ես կարծում եմ, որ հեռանկարային առումով թվարկածս խնդիրները եւս լուծելի են, եւ պետք է լուծել:
- Եվ որո±նք կհամարեք այդ լուծման ուղիները, ավելի ճիշտ` դրանցից որո±նք կառանձնացնեք: Ի±նչը  ըստ Ձեզ պետք էր անել, սակայն չի արվում:
- Թվարկածներից բացի, մեր երկրում կան եւս երկու լուրջ խնդիրներ, որոնց լուծմանը ձեռնամուխ եղան միայն վերջերս, թեպետ պետք էր ավելի շուտ: Խոսքն, առաջին հերթին, գյուղատնտեսության ինտենսիվացման մասին է: Այստեղ ցածր են արտադրողականության, տեխնիկական զինվածության մակարդակը, բերքատվության ցուցանիշները: Ժամանակին ունեինք նոր սերմերի ստեղծման, անասունների ցեղատեսակների բարելավման ենթակառուցվածքներ, որոնք ներկայումս գրեթե չեն գործում: Մի խոսքով, գյուղատնտեսությունում առկա են մի շարք լուրջ հիմնախնդիրներ, եւ պարզապես, անհրաժեշտություն է անել ամեն ինչ այս ոլորտը ժամանակակից ռելսերի վրա փոխադրելու եւ բարձր արտադրողականություն ունենալու համար: Առավել եւս, որ ունենք սահմանափակ վարելահողեր, ռեսուրսներ, եւ եղածը պետք է օգտագործել հնարավորինս արդյունավետ: Այս խնդիրը վաղուց կար, եւ որոշակի քայլեր այստեղ վերջերս սկսեցին կատարել: Անգամ կազմակերպական ձեւերի` կոոպերացիայի խնդիրն է դրվում, չնայած որ դրան պետք էր շատ ավելի շուտ անդրադառնալ, դեռ 1990-ականների սկզբներից:
Հաջորդն արդյունաբերական քաղաքականությունն է: Եթե նայենք մեր արդյունաբերության ճյուղային կառուցվածքը, ապա զարգացած են լեռնահանքային արդյունաբերությունը եւ հատկապես` սննդի արդյունաբերությունը, որ մշակող արդյունաբերության մեջ 50 տոկոսի կարգի է: Մինչդեռ` գիտելիքի վրա հիմնված ճյուղերը, ասենք` մեքենաշինությունը, հատկապես դրա կառուցվածքում` սարքաշինությունը, ճշգրիտ մեքենաշինությունը, ապա` դեղագործությունը, եւ այլն... Սրանք ոլորտներ են, որոնք կարող էին զարգանալ, ունենք բավականին հարուստ ավանդույթներ, նաեւ կադրային խնդիրներ կային լուծված: Այս ճյուղերի զարգացումը կարող են նաեւ իրենց հերթին նպաստել գիտության, կրթության զարգացմանը: Միեւնույն ժամանակ, չմոռանանք, որ մեր երկիրն ունի բավականին փոքր ներքին շուկա, եւ հասկանալի է, որ տեղական արդյունաբերությանը զարգանալու համար մնում է միայն առավելապես կողմնորոշվել արտահանման վրա: Իսկ դա էլ նշանակում է, որ արդյունաբերության գիտելիքի վրա հիմնված ճյուղերի զարգացումն է, որ մեր երկրին հնարավորություն կարող է տալ թողարկել արտաքին շուկաներում մրցունակ արտադրանք: Անհրաժեշտ է ունենալ մեր արդյունաբերական բրենդը, քանի որ, ասենք` ՙՋերմուկը՚ որպես բրենդ ներկայացնելով` ժամանակակից արդյունաբերական աշխարհում հազիվ թե հնարավոր լինի շատ առաջ գնալ: Իսկ արդյունաբերական բրենդ, ինչպիսին, օրինակ` Ֆինլանդիայի համար ՙՆոկիան՚ է, ունենալու համար անհրաժեշտ է գիտելիքահենք արդյունաբերության վրա շատ ավելի լուրջ ուշադրություն դարձնել:

ՔԵՐՈԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ