ՙՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՀԱՍԵԼ Է ԱՇԽԱՐՀԻ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋԻՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿԻՆ՚

ՙՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՀԱՍԵԼ Է  ԱՇԽԱՐՀԻ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋԻՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿԻՆ՚

ՍԻՄ ՙԱզդակ՚ ակումբի հյուր` ՀՀ գիտությունների ակադեմիայի նախագահ, ակադեմիկոս ՌԱԴԻԿ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆԸ ներկայացրեց Հայաստանում գիտության արդի վիճակը վերջին մի քանի տարիների ընթացքում` մասնավորապես նշելով.

իտության տեղն ամբողջ աշխարհում էապես փոխվել է, իսկ գիտություն նշանակում է` նոր գիտելիք: Վերջին շրջանում գնալով փոխվում է գիտության դերը այն իմաստով, որ գիտությանը վերապահվում են լրացուցիչ խնդիրներ, որոնք կապված են կյանքի բոլոր բնագավառների հետ: Դրա համար այն բանաձեւը, որը կիրառվում է գիտության հետ, ուրիշ իմաստ ունի, այն` է գիտելիքահեն տնտեսություն եւ հասարակություն: Նախկինում գիտելիքը միանգամից չէր դառնում մարդու գործունեության առարկան, եւ հարկավոր էր երկար ժամանակ, մինչ այն սուբյեկտը, ով գիտելիքներ ուներ, կարողանար այն կիրառել գործնականում: Իսկ այսօր աշխարհում փոխվել է այդ իրավիճակը, գործնական մասն ավելացել է, որը կապված է նաեւ աշխարհի ազգաբնակչության ավելացման հետ, որն այսօր կազմում է մոտ 7 միլիարդ, իսկ 50 տարի առաջ դրա կեսն էր, չնայած որ բնական ռեսուրսները գնալով պակասում են: Օրինակ, կա վառելիքի խնդիր, եւ հայտնի է, որ մի 50-60 տարի հետո էապես կրճատվելու է նավթի արտադրությունը, եւ այլն: Հետեւաբար` այսօր գիտության առջեւ դրված է ալտերնատիվ էներգիայի ստեղծման մասին խնդիրը:
Ցանկանում եմ նշել հետեւյալը. այսօր շատերը խոսելով մեր գիտության մասին, ասում են, որ այն գտնվում է շատ վատ եւ օրհասական վիճակում, գիտնականները խեղճ են, եւ այլն: Գուցե գիտնականները խեղճ են, բայց նախորդ որակումները չեն համապատասխանում իրականությանը: Այսօր մեր գիտությունն ունի բարձր մակարդակ, որը ես ասում եմ աշխարհի անկախ փորձագետների գնահատականներով: Առավել պարզ լինելու համար բերեմ տվյալներ: Ամեն տարի Ակադեմիան անցկացնում է տարեկան ժողով, որտեղ հաշվետվություն է ներկայացվում, եւ, ըստ մեր տարածաշրջանի ¥Կենտրոնական եւ Արեւմտյան Ասիա, որի մեջ մտնում է Վրաստանը, Հայաստանը եւ Ադրբեջանը, միջին Ասիայի բոլոր հանրապետությունները եւ Իսրայելը¤, գիտությամբ զբաղվողների թվաքանակով Հայաստանում նվազում է նկատվում 2002-2007 տարիների ընթացքում տարբեր պատճառներով, այդ թվում նաեւ` ազգաբնակչության թվաքանակի տարբերությամբ: Ադրբեջանում 2007 թվականին ունեին 11 280 հետազոտող, իսկ մենք ունեինք 4 հազար, այսինքն` մոտ երեք անգամ քիչ: Վրաստանում եւ Ղազախստանում եւս նվազում է նկատվել, իսկ Իսրայելի տվյալներն այս ցուցակում չկան, քանի որ նախ` նրանք չեն տալիս, եւ բացի այդ, աշխարհում բոլոր հրեաները ինչ տպագրում են, դա վերագրում են իրենց երկրին: Իսրայելը ահռելի գումարներ է տրամադրում գիտությանը` տարեկան հինգ միլիարդ դոլար: Գիտական հետազոտությունների համար մեր երկրում 2007 թվականին տրամադրվել է 36 միլիոն դոլար, Ադրբեջանում` 114 միլիոն դոլար, այսինքն` մոտ չորս անգամ ավելի, եւ Վրաստանում` 21 միլիոն դոլար: Այս գումարները միայն պետական բյուջեով չի տրամադրվում, այլ տարբեր տիպի դրամաշնորհներով, իսկ մեզ մոտ պետական բյուջեից այսօր տրամադրվել է 20 միլիոն: Ըստ գիտական հրապարակումների արդյունքների, Հայաստանը սկսած 2003 մինչ 2008 թթ.` ունի 544 միավոր, Ադրբեջանը` 292, այսինքն` արդյունքներով մեկ ու կես անգամ ավել ենք: Վրաստանն ունի 328 միավոր: Ղազախստանը, որը գիտությանը տրամադրում է 300 միլիոն դոլար, ունի 218 միավոր: Իսկ գիտական արդյունքներով միջազգային համագործակցության մակարդակում մեր երկիրն առաջ է:
1990 թվականին Հայաստանի ՀՆԱ-ից գիտության հատկացումները կազմել են 2,5, 1995թ.` 0,1, 2000-2005թթ.` 0,3, 2006-2009թթ.` 0,2, իսկ այս տարի` 0,3 տոկոս: Նշեմ, որ այս առումով Ադրբեջանի ցուցանիշը չի տարբերվել մեզանից եւ կազմել է 0,2:
Եթե նայենք յուրաքանչյուր երկրի գիտնականների հղումների թիվը, կամ գիտական աշխատանքի որակը, ապա Հայաստանի ցուցանիշը կազմում է 9197, Բելառուսինը` 12 հազար եւ ՌԴ-ինը` 324 հազար: Սակայն մեկ գիտնականին ընկած ցիտելու թվով մենք առաջինն ենք, եւ դա հավասար է 1,55, ՌԴ-ում` 0,75, Բելառուսում` 0,38` ըստ 2010 թվականի արդյունքների, որոնք վերցված են տվյալների շտեմարանից: Մեկ այլ աղբյուրի արդյունքների համաձայն` 1986-2010թթ. Հայաստանը, Ադրբեջանի եւ Լիբանանի համեմատ, կրկին առաջ է` ըստ ցիտելու արդյունքների: Իսկ ահա 2008 թ., կրկին ցիտելու առումով Հայաստանը հասել է  աշխարհի գիտության միջին մակարդակին, 2010 թվականին մի փոքր նվազել է: Նշեմ նաեւ, որ աշխարհի միջին մակարդակից բարձր ցուցանիշներ ունեն ընդամենը 16 երկիր: Իջեցման տենդենցը կապված է նրա հետ, որ գիտական հետազոտությունների հենքը, դրանք են սարքավորումները, ժամանակակից տեխնոլոգիաները եւ այլն, աստիճանաբար ֆիզիկապես եւ բարոյապես մաշվում է: Ժամանակակից մակարդակի շատ խնդիրներ չենք կարողանում լուծել: Բայց եթե նայենք վերը նշված թվերը, գումարային առումով, ապա կտեսնենք, որ մեր գիտական արդյունքի ուղիղ կեսը ձեռք ենք բերում միջազգային համագործակցության շնորհիվ: Եթե մնանք միայն ներսի հնարավորություններով, նման արդյունք չենք ունենա:
Միջին մակարդակի նվազման մեկ այլ կարեւոր պատճառ է մարդկային ռեսուրսների նվազումը: Առավել եւս` միջին սերնդի, այսինքն` 35-55 տարեկան անձանց: Գիտության արդյունք բերողը դա միջին սերունդն է, որը, ցավոք, գնալով մեզ մոտ պակասում է: Ըստ մեր Ակադեմիայի արդյունքների` երիտասարդ կադրեր են համարվում մինչեւ 35 տարեկանները, ովքեր կազմում են մեկ երրորդը, միջին սերունդը 26 տոկոս է, իսկ ավելի ավագ սերունդը, 55 եւ ավելի տարեկանները` 45 տոկոս են կազմում:
Ըստ 2012թ., մեկ միլիոն բնակչին ընկած եվրոպական տարբեր դրամաշնորհների արդյունքում` մեր երկիրը գտնվում է երկրորդ տեղում, եւ հատկացվում են 10 տարբեր դրամաշնորհներ, իսկ առաջին տեղում է Վրաստանը` 10,2:  
- Գիտության ո±ր ճյուղերին են ձգտում հիմա երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչները:
- Նշեմ, որ ոչ բոլոր գիտությունների թեկնածուներն են աշխատում գիտության ոլորտում. 10 տոկոսը, իսկ մնացած 90 տոկոսն այլ ոլորտներում են աշխատում: Բայց հիմնական ճյուղերն են ինֆորմատիկան, կիրառական մաթեմատիկան, ֆիզիկան, երկրաբանությունը, էկոլոգիան, կենսաբանությունը եւ այլն: Իսկ ամենազարգացած ոլորտը ֆիզիկան է:

Նյութը` ԱՐՄԵՆՈՒՀԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆԻ