Ինչու Սուլթանի կողմից ստացած շքանշանը Այվազովսկին նետեց ծովը

Օրերս լրացավ հայ մեծանուն ծովանկարիչ Հովհաննես Այվազովսկու մահվան 120-րդ տարելիցը: Այվազովսկին, համարվելով բոլոր ժամանակների ամենամեծ ծովանկարիչներից մեկը, շատ է ճանապարհորդել. եղել է Եվրոպայի, Մերձավոր Արեւելքի, Աֆրիկայի երկրներում, ԱՄՆ-ում, Ռուսաստանի տարբեր ծայրամասերում: Իսկ 1868 թվականին ուղեւորվել է Կովկաս, սակայն, ցավոք, երբեք չի եղել Հայաստանում: Մի քանի անգամ ճանապարհվել է Հայաստան, բայց այդպես էլ Թբիլիսիից այս կողմ չի կարողացել գալ:

Եղիշե Չարենցի անվան գրականության եւ արվեստի թանգարանի հարուստ արխիվում իր համեստ, բայց ուրույն տեղն ունեն Այվազովսկուն վերաբերող մասունքները` նամակների, լուսանկարների ու կոլաժների տեսքով: Թանգարանի թատերական բաժնի ավագ գիտաշխատող ԱՐՄԻՆԵ ՇԱՎԱՐՇՅԱՆՆ «Իրավունքի» հետ զրույցում ներկայացրեց Այվազովսկուն վերաբերող ցուցանմուշների հետաքրքիր պատմությունները` մեկնաբանելով յուրաքանչյուր ցուցանմուշի պատմությունն ու կարեւորությունը: Օրինակ` Երվանդ Շահազիզի վերարտադրած Այվազովսկու հուշերը, Պետրոս Ադամյանի նամակը` Այվազովսկուն, Այվազովսկու նամակները` Խորեն Ստեփանեին, Գալուստ Գյուլբենկյանին, Կարապետ Կոստանյանին, ինչպես նաեւ այլ գեղարվեստական ստեղծագործություններ, լուսանկարներ եւ ազդագրեր, որոնցից սակայն առանձնացրել ենք մի քանիսը:

ԱՅՎԱԶՈՎՍԿՈՒ ՆԱՄԱԿԸ` ԽՐԻՄՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿԻՆ

Գրականության եւ արվեստի թանգարանում պահպանվում է Հովհաննես Այվազովսկու ձեռագիր նամակը` Խրիմյան Հայրիկին, որտեղ հետեւյալ բովանդակությունն է` Այվազովսկին խնդրում է Խրիմյան Հայրիկին Խորեն Ստեփանեին ազատել վանահոր պարտականություններից, որպեսզի նա հանրօգուտ գործ անելու ավելի մեծ հնարավորություն ունենա: Քանի որ եկեղեցում աշխատելով` նրա սահմանները փոքր ինչ սահմանափակում էին:

ԱՅՎԱԶՈՎՍԿՈՒ ՆԱՄԱԿԸ` ԳԱԼՈՒՍՏ ԳՅՈՒԼԲԵՆԿՅԱՆԻՆ

Հաջորդը` Գալուստ Գյուլբենկյանին ուղղված նամակն է, որտեղ Այվազովսկին նրան պատմում է Խրիմյան Հայրիկի այցի մասին, երբ 1895 թվականին Խրիմյան Հայրիկը այցելել է Թեոդոսիա եւ ծանոթացել իրադարձություններին, հոգսերին, որոնք որ այդ ժամանակ տեղի էր ունենում այնտեղ:

ՊԵՏՐՈՍ ԱԴԱՄՅԱՆ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱՅՎԱԶՈՎՍԿԻ ՄՏԵՐԻՄ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Թանգարանի արխիվում մի մեծ տեղ է հատկացված Պետրոս Ադամյան–Այվազովսկի հարաբերություններին: Պետրոս Ադամյանը այդ ժամանակ համարվելով դարի ողբերգակը, 5 տարի շրջագայել է Ռուսաստանով եւ այդ ժամանակահատվածում նա մեկ ամիս ապրել է եւ ներկայացումներով հանդես է եկել Թեոդոսիայում: Թեոդոսիայում նա ապրում է Այվազովսկու տանը, քանի որ նրանք բավական մտերիմ ընկերներ են եղել:

Պ.Ադամյանը, ոգեշնչված հետեւելով Այվազովսկու աշխատանքի պրոցեսին, ոգեւորվելով եւ ոգեշնչվելով, գրել է մի շարք բանաստեղծություններ նվիրված հենց Այվազովսկուն: Հավելեմ այն հանգամանքը, որ բացի նրանից, որ Պետրոս Ադամյանը տաղանդավոր դերասան էր, նաեւ ունի շատ լավ գեղարվեստական մի շարք գործեր, բանաստեղծություններ, գրաֆիկական աշխատանքներ:

Ի դեպ, Պ. Ադամյանը իր զարմուհուն ուղղված ձեռագիր նամակում, որտեղ նաեւ իր խորին շնորհակալությունն է հայտնում Այվազովսկուն, քանի որ ծովանկարիչն ամեն ինչին չէր տալիս իր հավանությունը: Ադամյանն այդ ձեռագիր նամակում իր զարմուհուն պատմում է, որ Այվազովսկին ներկայացումից` «Օթելլոն» խաղալուց հետո մոտենում է եւ ,իր ճակատը համբուրելով, ասում. «Բացի նրանից, որ լավ խաղացիր, հոյակապ եւ անզուգական էր նաեւ քո ընտրված բեմական զգեստը»: Այսպիսով, Պ. Ադամյանը շատ է շոյվել եւ իր ոգեւորությունը կիսել է քրոջն ուղղված նամակում: Մեր թանգարանի արխիվում նաեւ կա Ադամյանի գեղարվեստական ստեղծագործությունները, որտեղ ներառվել է նաեւ Այվազովսկու դիմանկարը:

ԱՅՎԱԶՈՎՍԿՈՒ ՏԱՆ ՀԱՅՏՆԻ ԲԵՄԸ ԿՎԵՐԱՆՈՐՈԳՎԻ 2021 ԹՎԱԿԱՆԻՆ

Ի դեպ, նախորդ տարվա սեպտեմբերին Ղրիմում տեղի ունեցավ Հայաստանի մշակույթի օրերը, որին մեր թանգարանը եւս իր յուրահատուկ ցուցադրությամբ ներկայացավ: Մինչ Ղրիմ մեկնելը, ուսումնասիրելով եւ կարդալով Այվազովսկու մասին տարբեր նյութեր ու տեղեկություններ, գիտեի որ Այվազովսկին իր տանը ուներ մի առանձին տարածք, որտեղ եղել է բեմ: Այն նախատեսված է եղել ե՛ւ իր հյուրերի համար, ե՛ւ ինքն էլ այդ բեմում նկարել է: Հայտնի է, որ Այվազովսկին իր բոլոր բնանկարների նախնական էսքիզը նկարել է ծովափին, իսկ մնացած ամբողջ աշխատանքը կատարել է տանը` այդ բեմում նստած: Ինչպես նաեւ այդ բեմում են խաղացել Պետրոս Ադամյանն ու Այվազովսկու բոլոր դերասան ընկերները, ովքեր նրա մոտ հյուրընկալվել են: Երբ Հայաստանից ժամանած պատվիրակությունը շրջայցով եղավ Թեոդոսիայում գտնվող Այվազովսկու տուն-թանգարանում, ինձ միայն մի բան էր հետաքրքրում` տեսնել եւ լուսանկարել այդ բեմը: Սակայն, թանգարանի տնօրեն Տատյանա Գայդուկը տեղեկացրեց, որ այդ տարածքը այս պահին փակի տակ է` վատ վիճակում լինելու պատճառով: Բայց, տիկին Գայդուկը նաեւ խոստացավ, որ 2021 թվականին այն վերանորոգելու ծրագիր ունեն:

ԱՅՎԱԶՈՎՍԿՈՒ ԿՅԱՆՔԻ ՎԵՐՋԻՆ ՕՐԵՐԸ

Այվազովսկին մահացել է 82 տարեկան հասակում` ուղեղի արյունազեղումից: Մահից անմիջապես առաջ ավարտել է «Ծովածոց» նկարը, իսկ հենց մահվան օրը սկսել է նկարել «Թուրքական նավի պայթեցումը» կտավը, որը մնացել է անավարտ: Թեոդոսիայի` Այվազովսկու անվան պատկերասրահի կայքէջում այսպես է նկարագրված հանճարեղ նկարչի կյանքի վերջին օրը. «1900 թվականի ապրիլի 19-ի (մայիսի 2-ի) առավոտյան նկարիչը թեոդոսիական իր արվեստանոցում սովորականի պես տեղավորվեց նկարակալի առջեւ, ոչ մեծ ենթաշրջանակին քաշեց մաքուր կտավը` պատրաստվելով իրագործել իր վաղեմի ցանկությունը` մեկ անգամ եւս պատկերել թուրքերի դեմ հույն աշխարհազորայինների մղած ազատագրական պայքարի հերոսական դրվագներից: Որպես սյուժե` նա ընտրել էր իրական մի դեպք` անվեհեր հույն մարտիկ Կոնստանտին Կանարիսի սխրանքը` Քիոս կղզու մոտ թուրքական ծովակալական նավի պայթեցումը: Օրվա ընթացքում նկարիչը գրեթե ավարտին հասցրեց նկարը: Խոր գիշերով` քնի պահին անակնկալ մահը կտրեց Այվազովսկու կյանքի թելը: «Թուրքական նավի պայթեցումը» անավարտ կտավն այդպես էլ մնացել է նկարակալի վրա, նկարչի արվեստանոցում, որը, ինչպես նաեւ` նկարչի ողջ տունը, վերածել է թանգարանի»:

Այվազովսկուն` որպես Ռուսական կայսրության աստիճանակարգի վերեւից երկրորդ աստիճանում գտնվող ազնվականի, դեր-ծովակալի եւ պատվավոր քաղաքացու, հուղարկավորել են զինվորական պատվով: Իր կտակի համաձայն` թաղել են Թեոդոսիայի Սուրբ Սարգիս միջնադարյան հայկական եկեղեցու բակում: 1903 թվականին նկարչի այրին մարմարե շիրմաքար է տեղադրել, որը իտալացի քանդակագործ Լ.Բիոջոլիի աշխատանքն է: Շիրմաքարին գրաբար փորագրված են պատմահայր Մովսես Խորենացու խոսքերը. «Մահկանացու ծնեալ անմահ զիւրն յիշատակ եթող»:

Ի ԴԵՊ

Ի դեպ, Այվազովսկին Հայաստանում երբեք չլինելով, մշտապես հետաքրքրված է եղել հայերի ճակատագրով ու թերեւս մի քանի պատկեր նկարել է նաեւ Օսմանյան սուլթան Աբդուլ Համիդ 2-րդի համար, որոնք ներկայումս թուրքական թանգարաններում են: Սակայն, երբ սուլթանը շքանշանով պարգեւատրել է Այվազովսկուն, նա թուրքական շքանշանը կապել է իր շան վզին, նավով դուրս եկել բաց ծով եւ նետել է ծովը, որպես բողոքի նշան Թուրքիայում 1890-ական թվականներին տեղի ունեցած հայերի կոտորածների: Այվազովսկուն խորապես հուզել է սուլթանական Թուրքիայի բռնատիրական լծի տակ տառապող իր հայրենակիցների ճակատագիրը:

Ներկայացրեց ԼԻԼԻԹ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆԸ

Այս թեմայով Աբովյան համայնքի գլխավոր ճարտարապետ Վիրաբյանին ո՞նց ստացվեց, որ «ռաստամոշկա» արեցին դեպի հիվանդանոց ՀՐԱՏԱՊ.ԴՕԿ Կուսակցության պատվավոր նախագահ Վարդան Ղուկասյանն հանգամանալից կանդրադառնա ԵԽԽՎ-ում ՀՀ ԱԺ ընտրությունների վերաբերյալ հնչած գնահատականներին Ինչու Կիեւի քաղաքապետ Կլիչկոյի երեխաները չեն գտնվում առաջնագծում Գերմանիայի արտագործնախարարը մեկնաբանել է, թե ինչու հանդիպում խնդրեց Լավրովից Փաշինյանի տրանսֆորմացիան իրականում պայքար է այն հարցի շուրջ, թե Ռուսաստանը Հայաստանի համար լինելու է գործընկե՞ր, թե՞ համակարգային հենարան