«ԽՍՀՄ–2» կոչված սխեման որքանո՞վ է իրատեսական
ՄիջազգայինՆախօրեին Ալեն Սիմոնյանը հայտարարեց, թե 44–օրյա պատերազմի ժամանակ «հարիֆ-հարիֆ» մտածում էր, թե կարող էր ինչ-որ բան փոխել եւ ընկել էր «ռուսների ոտքերը»` դրանով հայ–ռուսական հարաբերություններում հերթական սկանդալն առաջացնելով: Ու հազիվ դրանից մեկ օր անց նա նորից Մոսկվայում էր` ԱՊՀ անդամ երկրների Անվտանգության խորհուրդների քարտուղարների հանդիպմանը։
ՆԻԿՈԼԸ` ՓԱՐԻԶ, ԱԼԵՆԸ` ՄՈՍԿՎԱ
Այս այցը եւս «հարիֆ–հարիֆ» էր արված, թե Ալենը մտածում է ջերմեռանդորեն աշխատել ԱՊՀ–ն զարգացնելու ուղղությամբ, ինքը կիմանա: Բայց միայն փաստը, որ հասկանալով, թե ինչ թարս հայացքների եւ կծու խոսքերի է նա Մոսկվայում բախվելու, այնուամենայնիվ, ասենք, չհիվանդացավ եւ այցը բաց չթողեց, եւս մեկ ակնարկ է այն վարկածի օգտին, որ իրականում նիկոլյան ռեժիմը դեռ փորձում է «տակից» հարաբերություններ պահել Մոսկվայի հետ` աչքի առաջ ունենալով «թարս բուսնող խիարի» իմաստնությունը:
Մյուս կողմից էլ, Ալենին զուգահեռ, Նիկոլը «հայ դե Փարիզ» արեց: Պաշտոնապես` «Փարիզի խաղաղության 9-րդ համաժողովին» մասնակցելու համար: Ոչ պաշտոնապես դեռ փորձում է միաժամանակ երկու աթոռի վրա խաղալու փորձերը: Բայց կա նաեւ երրորդ վարկածը. աշխարհը մտել է ակտիվ փոփոխությունների փուլ, զարգացումները չգիտես էլ, թե ուր են տանում, եւ պետք է այդ ամենից փորձել գլուխ հանել: Եվ գլուխ հանելու հարցում Փարիզը, իհարկե, կարեւոր վայր է: Գոնե պետք է հասկանալ, թե ինչի է պետք սպասել, եթե հաջորդ տարի եվրատանիք Մակրոնը լքի աթոռը:
Ի դեպ, նույն «աշխարհընկալման» վարկածի մեջ տեղավորվում է նաեւ այն, որ Ֆրանսիայից հետո Նիկոլը մեկնեց Թուրքիա: Պաշտոնապես` Անթալիայում անցկացվող ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության 31-րդ համաժողովին մասնակցելու համար: Ոչ պաշտոնապես` նորից հասկանալու հարցեր կան տարածաշրջանային սպասվող զարգացումների հետ կապված:
Ընդ որում, Նիկոլն իրավիճակից պետք է շատ արագ գլուխ հանի, ավելի կոնկրետ` այլեւս գրեթե ժամանակ չկա: Բանն այն է, որ Մոսկվան այդպես էլ չի չեղարկել Պուտինի հայտարարությունը, թե Հայաստանը պետք է շատ արագ կողմնորոշվի ԵԱՏՄ–ԵՄ ուղղվածության հետ կապված: Վերջնաժամկետը դեկտեմբերն է, եւ ըստ այդմ էլ` ուզես–չուզես, այս անգամ վերջնական կողմնորոշման խնդիր կա: Հաշվի առնելով, որ կրեմլյան աղբյուրներն արդեն բացահայտ են խոսում գազ թանկացնելու եւ նման մի շարք այլ միջոցառումների մասին, որոնք կարող են Հայաստանի գլխին թափվել արդեն գալիք տարեսկզբից: Եվ նման վիճակում նիկոլյան թիմի հրապարակային ռեակցիան, թե Հայաստանին ոչ մի դեպքում հնարավոր չէ ԵԱՏՄ–ից հեռացնել` Միության կանոնակարգերը թույլ չեն տալիս, կբախվեն միայն դաժան իրականությանը:
ԱՊՀ–Ն ՍԿՍՈՒՄ Է ԱՌԱՋԻՆ ՊԼԱՆ ԳԱԼ
Բայց, հիշեցնենք, Ալենը Մոսկվա էր մեկնել ԱՊՀ անդամ երկրների Անվտանգության խորհուրդների քարտուղարների հանդիպմանը մասնակցելու: Դա կարող է «պտիչկայի համար» միջոցառման տպավորություն թողնել, եթե մի կարեւոր նյուանս հաշվի չառնենք: Այն է. վերջին ժամանակներս ԱՊՀ շրջանակներում մի տեսակ շատացել են նման «պտիչկայի համար» միջոցառումները: Դրանցից ամեն մեկն իրոք առանձին կարող է նման տպավորություն առաջացնել: Բայց երբ բոլորը գումարում ենք, ապա պարզ հարց է առաջ գալիս` ինչո՞վ է պետք բացատրել ԱՊՀ ուղղությամբ նման ակտիվացումը: Այսինքն, իր համար ԱՊՀ էր, տարեկան մեկ–երկու «բաժակաճառային» բնույթի միջոցառում էին անում` հետո «ցվրվելով տներով»: Ու հիմա, երբ տարեկանի փոխարեն արդեն «ամսական մեկ–երկու միջոցառման» ռեժիմի են անցել, ապա դա, իհարկե, նշանակում է կտրուկ ակտիվացում:
Ուրեմն, ինչո՞ւ է Մոսկվան այսքան ակտիվացնում ԱՊՀ ուղղությունը: Ընդ որում, պատկերն ավելի հետաքրքիր է դառնում, երբ այդ հարցին նայում ենք այն փաստի տեսանկյունից, թե Ռուսաստանն այս ժամանակաշրջանում ինչքան է զբաղված բազում այլ եւ առաջին հայացքից ավելի կարեւոր խնդիրներով: Ուկրաինական պատերազմ եւ բանակցային գործընթաց, դրա համատեքստում` ԱՄՆ–ի եւ Եվրոպայի հետ հարաբերություններ: Իրանը, ինքնին, մի հսկա թեմա է: Այսքանից էլ զատ, Մոսկվայից հսկայական ուշադրություն է սկսել պահանջել աֆրիկյան ուղղությունը եւ այսպես շարունակ: Գումարենք նաեւ այս ամիս Չինաստանում սպասվող Ասիա–Խաղաղօվկիանոսյան երկրների գագաթաժողովը եւ դրա շրջանակներում սպասվող նախագահներ Պուտինի, Թրամփի, Սիի` «Յալթա 2» անվանումը ստացած հանդիպումը: Եվ այս համատեքստում, երբ Մոսկվան, որ քիթ սրբելու ժամանակ էլ պետք է որ չունենար, հետեւողականորեն ակտիվացնում է նաեւ ԱՊՀ ուղղությունը, դա արդեն, բնական է, որ պատճառների մասին հարցեր է առաջ քաշում:
Չնայած, եթե ԱՊՀ թեմային նայենք թվարկված բոլոր ուղղությունների հետ մեկ ընդհանուր կոմպլեքսի մեջ, ապա բացատրություն կարելի է ստանալ: Այն է` թե՛ իրանական, թե՛ ուկրաինական եւ, վերջապես, թե՛ «Յալթա 2»–ը իրենցից ներկայացնում են այն գլոբալ հարցերը, որոնք կարող են նոր աշխարհաքաղաքական իրողություններ առաջացնել` Ռուսաստանի միանգամայն նոր աշխարհաքաղաքական դիրքով հանդերձ: Իսկ ԱՊՀ տիրույթը, չմոռանանք, ժամանակին Ռուսական կայսրության մասն էր, հետո` ԽՍՀՄ–ի, այն է` եղել եւ մնում է ռուսական անմիջական հետաքրքրությունների առաջնային կիզակետում: Ու եթե իրականում էլ փոխվում է ռուսական աշխարհաքաղաքական դիրքը, ապա այն, որ բուն Մոսկվայի համար նման իրավիճակում առաջնային է դառնում իր առաջնային հետաքրքրության ուղղություններում դիրքերի վերականգնումը, դա աքսիոմայի պես մի բան է: Ըստ այդմ էլ, ԱՊՀ համակարգի ակտիվացումը, իհարկե, լիովին այդ տրամաբանության մեջ է տեղավորվում:
Ընդ որում, ամենամեծ հարցը նույնիսկ այն չէ, որ Մոսկվան փորձում է վերականգնել իր պատմական ազդեցության ուղղությունները: Այլ թե մասնավորապես ԱՊՀ տիրույթում դա, այսպես ասենք, ինչ ծավալ եւ կշիռ կարող է ստանալ: Խոսքը նախկին ԽՍՀՄ–ի մակարդակի, այն է` «ԽՍՀՄ–2» կոչված սխեմայի (սրա տակ չի հասկացվում նախկին ԽՍՀՄ–ն իր պատմական տեսքով վերականգնելու գաղափարը) մասի՞ն է, թե՞ պետք է հաշվի առվել ժամանակակից իրողություններից բխող հնարավորությունները: Կոպիտ ասած, նախկին հետխորհրդային ուղղությամբ Մոսկվային այս պահին ի՞նչ է հետաքրքրում:
«ԱՊՀ+ԻՐԱՆ». ՀՆԱՐԱՎՈ՞Ր է
Այն, որ վերջերս օրակարգ մտավ ԱՊՀ–ի հետ Իրանի սերտ համագործակցության մասին գաղափարը, ակնարկ էր, որ ընթացիկ պատկերացումները կարող է նաեւ անգամ նախկին ԽՍՀՄ–ի մակարդակից դուրս գալ: Այսինքն, որքանո՞վ է ռեալ «ԱՊՀ+Իրան» սխեման. այդ հարցը, գոնե Հայաստանի համար, թերեւս, դառնում է առաջնային:
Իհարկե, այն սերտ հարաբերությունները, որոնք շարունակում են ակտիվ դինամիկայով զարգանալ Ռուսաստանի եւ Իրանի միջեւ, գալիս են հուշելու, որ երկու երկրները կարող են նաեւ համագործակցել ինտեգրացիոն ընդհանուր համակարգերի կազմում: Ավելի կոնկրետ, որոշակի ձեւաչափերով նման համագործակցություն արդեն իսկ կա. ասենք ԵԱՏՄ–ի հետ Իրանի ազատ առեւտուր, ԲՐԻԿՍ, ՇՀԿ եւ այլն: Սակայն «ԱՊՀ+Իրան» տեսլականը ենթադրում է շատ ավելի սերտ ինտեգրացիա: Հիշեցնենք, մի շարք իրանական աղբյուրներ վերջերս սկսեցին խոսել Իրանում ռուսական մի քանի ռազմաբազաների տեղակայման, անգամ` Ռուսաստան–Բելառուս մոդելն Իրանում կիրառելու տարբերակների մասին: Սակայն նման բոլոր սցենարները, եթե անգամ հավանական են, մեկ է` մեկ հիմնական խնդիր ունեն. քանի դեռ իրանական հակամարտությունն ավարտված չէ, Ռուսաստան–Իրան ինտեգրացիոն համակարգեր, լինի դա «ԱՊՀ+Իրան», թե այլ տեսքով, քիչ հավանական են: Այսինքն, ամեն ինչ տանում է նրան, թե դեպի ուր է գնում իրանական հակամարտությունը, երբ այն կարող է ավարտվել, ինչ պայմաններով, եւ դրանում ինչ դեր է ունենալու Մոսկվան:
Ներկա պահին, իհարկե, դեռ հիմնական խոսակցություններն այն մասին են, որ պետք է սպասել Իրանի եւ ԱՄՆ–ի եւս մեկ ռազմական բախման, որի արդյունքների հիման վրա միայն խաղաղության վերջնական սցենարը կարող է տեսանելի դառնալ: Բայց մյուս կողմից, հետաքրքիր զարգացումներ կան նաեւ Իրանի ներսում: Այսինքն, եթե մինչ այս հիմնականում բանակցային գործընթացն առաջ էր տանում իրանական բարեփոխիչների, ավելի պարզ լեզվով` արեւմտամետների թեւը` նախագահ Փեզեշքիանի եւ որոշակի այլ ուժերի գլխավորությամբ, ապա ներկա պահին արդեն Իրանի Գերագույն հոգեւոր առաջնորդ Մոջթաբա Խամենեին կարողացել է ամբողջական վերահսկողության տակ վերցնել երկրի կառավարման համակարգը: Ըստ այդմ, հիմնական բանակցային եւ այլ ֆունկցիաներն այս պահին Գերագույն առաջնորդի մերձավոր թիմակիցների ձեռքին են, եւ առաջին հերթին` գերագույն խորհրդի քարտուղար Մոհսեն Ռեզայիի: Ընդ որում, եթե դեռ միայն վերջերս Ռուսաստանը եւս, ի դեմս նաեւ նախագահ Պուտինի, հիմնականում աշխատում էր Փեզեշքիանի հետ, եւ բանակցային գործընթացն էլ գրեթե տեղից չէր շարժվում, ապա, նկատելի է, որ Մոսկվան արդեն կտրուկ անցում է կատարել Մոջթաբա Խամենեիի ուղղություն: Ամեն դեպքում, վերջերս Ռեզաեիի` Մոսկվա կատարած այցը հենց այդ մասին էր ակնարկում: Ավելին, նաեւ ի հայտ եկան մանրամասներ, որ այդ այցի անվտանգությունն ապահովելու համար Ռեզաեին Մոսկվա է մեկնել Պուտինի անձնական ինքնաթիռով եւ այնտեղ ստացել նախագահի մակարդակի ընդունելություն:
Մյուս կողմից, ամերիկացիները եւս կարծես թե հասկանում են, որ Փեզեշքիանի թիմի հետ բանակցելը ոչ մի տեղ չտանող ճանապարհ է, եւ արդեն սկսել են շոշափել Ռեզաեիի հետ աշխատելու տարբերակը: Ընդ որում, նախօրեին մեկ ուշագրավ միջադեպ ի հայտ եկավ. Թուրքիայի հետախուզության ղեկավար Իբրահիմ Քալընը հայտարարեց, թե Քաթարի միջնորդությամբ նախատեսվում է Վենսի եւ Ռեզայիի հանդիպումը: Թերեւս այն հաշվարկով, որ բանակցային միջնորդի ֆունկցիան կմնա Թուրքիայի աչքի առաջ. եթե նախորդ փուլում դա Պակիստանի միջոցով էր, ապա հիմա`արաբական երկրների: Սակայն Թեհրանը չհապաղեց հերքել` ոչ մի նման հանդիպում չի լինելու: Այն է` եթե լինեն բանակցություններ, ապա միայն Մոսկվայի միջնորդությամբ:
Ահա այս փուլում է վիճակը. գլոբալիստները փորձում են միջնորդավորված կերպով ԱՄՆ–Իրան բանակցային գործընթացն ու դրանից բխող առավելությունները պահել իրենց ձեռքում: Մյուս կողմից` միակ ռեալ միջնորդը, ինչպես նաեւ Թեհրանն է ի ցույց դնում, կարող է լինել Մոսկվան: ԱՄՆ–ն էլ, հասկանալով, որ միակ ռեալ բանակցային կողմ արդեն չի կարող լինել իրանական լիբերալական թեւը, հիմա արդեն պետք է վերջնական կողմնորոշման գա. Մոսկվայի միջնորդությամբ բանակցում է Իրանի Գերագույն առաջնորդի հե՞տ, թե՞ պետք է մտնի նոր պատերազմի մեջ: Ընդ որում, Թրամփն արդեն կողմնորոշվելու շատ ժամանակ չունի. գալիք տարեսկզբին Կոնգրեսը հանձնում է գլոբալիստներին:
Ահա, այս ուղղությամբ պատկերի հստակեցում էլ, թերեւս, կդառնա Մոսկվա–Թեհրան հետագա համագործակցության, ավելի կոնկրետ` այդ համագործակցության խորության հիմքը: Խնդիրներ, իհարկե, դեռ կան: Իրանն օրերս իրեն հռչակեց, որպես համաշխարհային չորրորդ բեւեռ, թեեւ այդ պոտենցիալը դեռ չունի: Իմաստն է` նաեւ Մոսկվային ցույց տալ, որ պատրաստ է համագործակցել հավասարազորության սկզբունքով: Մոսկվան, իհարկե, մտածում է քաղաքական որոշակի գերիշխանության մասին, ասենք, Իրանը ռուսական միջուկային հովանոցի տակ վերցնելու տեսքով: Բայց ընդհանուր պատկերը դրական դինամիկայի մեջ է, այն է` Ռուսաստան–Իրան սերտ, ինտեգրացիոն մակարդակի գործակցության բոլոր հիմքերը կան: Իսկ դա,իհարկե, նաեւ Նիկոլի համար է մնում շատ լուրջ մտածելու թեմա: