Հայաստանում ռուսական բազան երկկողմ հարաբերությունների համատեքստում. ի՞նչ սպասել այնուհետև

Վերլուծություն 17 Հոկտեմբեր, 2026 19:00

Ինչպես և պետք էր սպասել, ռուս-հայկական ներկայիս հարաբերություններում ճգնաժամային երևույթները չէին կարող բանավեճեր չառաջացնել Հայաստանում ռուսական ռազմական ներկայության ապագայի վերաբերյալ։ Այդ մասին արտահայտված կարծիքները երբեմն բավականին յուրօրինակ են, եթե չասենք տարօրինակ։ Հայաստանին մատակարարվող ռուսական բնական գազի գնի աճը կարող է հանգեցնել ռուսական ռազմաբազայի տեղակայման համար վարձավճարի բարձրացմանը, վերջերս հայտարարեց ՀՀ Ազգային ժողովի պաշտպանության և անվտանգության հանձնաժողովի ղեկավար, իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության անդամ Վիլեն Գաբրիելյանը։

Նրա խոսքով՝ ֆինանսական պայմանների վերանայումը կարող է քննարկվել Երևանի և Մոսկվայի միջև երկխոսության ընթացքում, քանի որ բազայի սպասարկման ծախսերի զգալի մասը ընկնում է Հայաստանի վրա. «Եթե գազի գինը պետք է բարձրացվի, ապա մենք նույնպես պետք է հասկանանք, թե ինչ գործիքակազմ ունենք գործընկերների հետ բանակցային գործընթացում, որպեսզի առավելագույնս զսպենք բարձրացումը»։
Հարկ չկա կասկածելու, որ Երևանում ակտիվորեն քննարկվում են Մոսկվայի հետ առաջիկա բանակցությունների տարբեր սցենարներ, ինչի մասին վկայում է նաև Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունների շարքը, որն ակնհայտորեն հող է նախապատրաստում առևտրի հերթական շրջափուլի համար: 2018 թվականից Հայաստանը երբեք Մոսկվայի առաջ չի դրել 102-րդ ռուսական ռազմաբազան Գյումրուց դուրս բերելու մասին հարցը, և կարծես թե դա իսկապես այդպես է։ Միևնույն ժամանակ կառավարության ղեկավարը հասկացնում է, որ բազայի ներկայությունը չի դիտարկվում որպես ինչ-որ ոչ այլընտրանքային բան. Երևանը պատրաստ է քննարկել նաև դրա գործելու հետագա շարունակության և հնարավոր դուրսբերման հարցը, եթե համապատասխան նախաձեռնություն լինի Մոսկվայի կողմից։ Չի բացառվում նաև բազայի հարցը էներգետիկ համագործակցության առանձին հարցերի հետ կապելը, կարող է ի հայտ գալ նյութական փոխհատուցման պահանջ հայկական հողում ռուսական ռազմական օբյեկտների մնալու համար:
Ինչպես և պետք էր սպասել, Փաշինյանի հռետորական հերթագրոհները անպատասխան չմնացին Մոսկվայում, որն ակնհայտորեն փորձում էր առաջ ընկնել իրադարձություններից։ «Եթե Հայաստանը համարում է, որ ռուսական բազան Հայաստանին պետք չէ, մենք կհեռանանք թեկուզ վաղը։ Բայց Հայաստանը պատրա՞ստ է դրան։ Խնդրեմ»,– մեկնաբանեց իրավիճակը Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը՝ նշելով, որ Ռուսաստանը Հայաստանի քաղաքացիների լավն է ցանկանում և այս հարցում կկողմնորոշվի բնակչության կամքով. «Եթե հայ ժողովուրդը ցանկանում է, որ իր կողքին լինի ռուսական որևէ ռազմական թև, ապա մենք կմնանք, կաշխատենք»։

Սա ասվել է Բիշքեկում՝ Շանհայի համագործակցության կազմակերպության գագաթաժողովի շրջանակներում, Ռուսաստանի նախագահի և Հայաստանի վարչապետի միջև առաջին անձնական հանդիպումից հետո՝ հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրություններից հետո, որը հարաբերական հաջողություն բերեց Փաշինյանի «Քաղաքացիական պայմանագրին»։ Ռուսաստանի և Հայաստանի առաջնորդները պայմանավորվեցին համաձայնեցված ժամկետներում առանձին, հատուկ հանդիպում անցկացնելու մասին, որի ընթացքում առարկայորեն կքննարկվեն երկկողմ հարաբերությունների արդիական հարցերը։ Թե երբ տեղի կունենա այդ հանդիպումը, սույն նյութը պատրաստելու պահին անհայտ էր։ Կարելի է ենթադրել, որ դրա հնարավոր ժամկետները և օրակարգը ավելի պարզ կդառնան «Ռոսատոմ»-ի գլխավոր տնօրեն Ալեքսեյ Լիխաչովի Երևան աշխատանքային այցից հետո։ Մոսկվայում չեն թաքցնում շահագրգռվածությունը՝ Երևանի հետ շարունակելու համագործակցությունը ատոմային էներգետիկայի ոլորտում, ներառյալ՝ նոր ԱԷԿ-ի կառուցումը, որը կարող է բավարարել հանրապետության պահանջմունքները երկարաժամկետ հեռանկարում: Գործընկերների համար սա նաև անկասկած հետաքրքրություն է՝ Հայաստանում արհեստական բանականություն զարգացնելու և տվյալների կենտրոններ բացելու հավակնոտ ծրագրերի համատեքստում, որոնք պահանջում են զգալի քանակությամբ էլեկտրաէներգիա: Ինչպես հավաստիացնում է Փաշինյանը, «Ատոմակայան կառուցելու հարցը մեզ համար աշխարհաքաղաքական ընտրության հարց չէ. մեզ անհրաժեշտ է լավագույն գին-որակ հարաբերակցությունը: Ով մեզ լավագույն առաջարկը անի, մենք գնալու ենք այդ առաջարկի հետևից»:

Սեպտեմբերի կեսերին արդիականացավ նաև վերը նշված «գազային» թեման. Կենտրոնական բանկի նախագահ Մարտին Գալստյանը «Գազպրոմի» արտադրանքի գների հնարավոր բարձրացումը համեմատեց «ապոկալիպտիկ սցենարի» հետ։ Նավթի համաշխարհային գների կտրուկ աճն արդեն իսկ հանգեցրել է Հայաստանում շարժիչային վառելիքի գնի բարձրացմանը և լրացուցիչ ազդեցություն կունենա արժեզրկման վրա։ Բազայի «վարձավճարը» բարձրացնելու միջոցով ոչ լիովին համարժեք շանտաժի փորձերը (որտեղ ծառայում են նաև Հայաստանի քաղաքացիներ) կարող են իսկապես հանգեցնել դրա փակմանը ոչ այնքան հեռավոր ապագայում։ Հիշեցնենք, որ ռուսական ռազմական բազայի մասին 1995 թվականի մարտի 16-ի պայմանագրի 19-րդ հոդվածի համաձայն, որն ուժի մեջ է մտել 1997 թվականին, բազայի ֆինանսական ապահովումն իրականացնում է Ռուսաստանի Դաշնությունը։ Միաժամանակ նրա պահպանման ծախսերի մի մասը կրում է Հայաստանի Հանրապետությունը։ Համաձայն 20-րդ հոդվածի՝ բազայի գտնվելու երկիրը ռուսական ռազմաբազային ապահովում է էլեկտրաէներգիայով, ջրով և կոմունալ-կենցաղային այլ ծառայություններով։ Ինչպես հայտնի է, վեց տարի առաջ տեղի ունեցած իրադարձություններից առաջ Գյումրու բազան պաշտպանում էր, թեկուզ խորհրդանշականորեն, թուրքական ուղղությունը, մինչդեռ հայկական բանակի հիմնական ուժերը կենտրոնացած էին արևելյան սահմանի վրա՝ հարևան երկրի հետ չլուծված զինված հակամարտության պայմաններում։ 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի արդյունքներով Լեռնային Ղարաբաղում հայկական կողմի «պլանավորված պարտությունը» և 2023 թվականին ռուս խաղաղապահների դուրսբերումը տարածաշրջանը Բաքվի վերահսկողությանը վերջնականորեն անցնելուց հետո հանգեցրին Կովկասում ուժերի դասավորվածության արմատական փոփոխությունների։

Եթե երրորդ նախագահ Սերժ Սարգսյանի օրոք բազայի դուրսբերման մասին խոսակցությունները կրում էին ավելի շուտ փորձնական և ինչ-որ չափով մարգինալ բնույթ, ապա այժմ, իհարկե, ամեն բան այլ է։ Երկկողմ փոխազդեցության հիմնական ուղղությունները պարբերաբար հայտնվում են զգացմունքային քննարկումների, ինչպես նաև աղմկոտ փողոցային ակցիաների կիզակետում։ Հաճախ դրանք նախաձեռնում են իշխանությունները և նրանց հետ կապակցված տարբեր ոչ կառավարական կազմակերպությունների (այդ թվում՝ Գյումրիում հիմնված) ակտիվիստները։ Զինծառայողներն ու նրանց ընտանիքների անդամները կազմում են մեծությամբ Հայաստանի երկրորդ քաղաքի բնակչության մոտ 5 %-ը, ինչը նույնպես ազդում է նաև հասարակական տրամադրությունների վրա։ Որոշ գնահատականներով՝ բազան ապահովում է մինչև 15,000 աշխատատեղ։ 1990-ականների կեսերից ավիացիոն թևը հիմնավորվել է «Էրեբունի» օդանավակայանում (Երևանում), մինչդեռ սահմանապահների գործունեությունը կարգավորվում է առանձին համաձայնագրով։ 2024 թվականին նրանք լքեցին «Զվարթնոց» օդանավակայանը, իսկ մինչև 2025 թվականի փետրվարը՝ նաև Իրանի հետ սահմանին գտնվող Մեղրիի անցակետը և Թուրքիայի հետ սահմանին գտնվող «Մարգարա» անցակետը։
Վրաստանի հետ դիվանագիտական հարաբերությունների բացակայությունը, 102-րդ բազայի մեկուսացումը Հարավային ռազմական օկրուգի հիմնական ենթակառուցվածքից հնարավոր են դարձնում նրա մատակարումը բացառապես Կասպից ծովով և Իրանի տարածքով։ Բաքվում և Անկարայում չեն թաքցնում իրենց կասկածամտությունը Հայաստանում ռուսական ներկայության նկատմամբ՝ այս կամ այն կերպ հասնելով նրա կրճատմանը, այդ թվում օգտագործելով Հայաստանի ներկայիս ղեկավարության վրա իրենց ունեցած ազդեցության լծակները։ Ինչպես նշում է Ռուսաստանի Միջազգային գործերի խորհրդի նախագահ Դմիտրի Տրենինը, «Ռուսաստանում շատ լուրջ հետաքրքրություն են դրսևորում Թուրքիայի նկատմամբ, նրա հավակնությունների, նրա քաղաքականության, Կովկասում և այլ տարածաշրջաններում նրա գործողությունների նկատմամբ… առանձնապես կասկածներ չկան, որ Թուրքիան ձգտում է խաղալ այս դերը ամենից առաջ հենց իր համար»։ Փաշինյանի կառավարության համար կարևոր է «մերձենալ Թուրքիայի հետ և հնարավորություն ստանալ դուրս գալու համաշխարհային շուկաներ» այդ երկրի միջոցով։ Ինձ թվում է, խնդրին լրացուցիչ սրություն կարող են հաղորդել Հայաստանում ուկրաինական կամ արևմտյան գործակալների սադրանքները կամ նույնիսկ դիվերսիաները արտաքին կուրատորների հսկողության ներքո գործող տեղական ուժային կառույցների թողտվությամբ:

Ռուս-հայկական հարաբերությունների վատթարացող մթնոլորտի մասին լիովին վկայում են Ռուսաստանի Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Սերգեյ Շոյգուի կոշտ արտահայտությունները, որն ուղղակիորեն մեղադրեց պաշտոնական Երևանին Հայաստանում աշխատող ռուսական մասնակցությամբ ձեռնարկությունների «ռեյդերային զավթման» փորձի մեջ: Դիվանագետների գնահատականներն ավելի զգացմունքային են: Որոշ դիտորդների կարծիքով՝ Վլադիմիր Պուտինի և Նիկոլ Փաշինյանի առաջիկա հանդիպումը կարող է դառնալ Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև «քաղաքակիրթ ամուսնալուծության» սկիզբը։
Անդրեյ Արեշև

Լուսանկարում՝
Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը Նիկոլ Փաշինյանի հետ հանդիպման ժամանակ նշեց, որ Ռուսաստանը Հայաստանի քաղաքացիների լավն է ցանկանում և կկողմնորոշվի բնակչության կամքով. «Եթե հայ ժողովուրդը ցանկանում է, որ այնտեղ իր կողքին լինի ռուսական որևէ ռազմական թև, ապա մենք կմնանք, կաշխատենք»։

Հայաստանում ռուսական բազան երկկողմ հարաբերությունների համատեքստում. ի՞նչ սպասել այնուհետև

Փոխարժեք