Հայերը 19-րդ դարի վերջի Անդրկովկասում․ պատմա-վիճակագրական ակնարկ

Հրապարակախոսություն 15 Օգոստոս, 2026 20:00

Գիտությունների համահայկական միջազգային ակադեմիայի ղեկավար ԿԱՐԻՆԵ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆԸ ծավալուն հոդվածով է հանդես եկել, մասնավորապես ընդգծելով, որ 19-րդ դարի վերջին Ռուսական կայսրության կողմից իրականացված վիճակագրական ու ազգագրական հաշվառումները բացառիկ արժեք են ներկայացնում Անդրկովկասի ժողովուրդների պատմության, ինքնության և սոցիալական կառուցվածքի ուսումնասիրության համար։ Այն ներկայացնում ենք ամբողջությամբ․

1886 թվականի ծխական (ընտանեկան) ցուցակների հիման վրա 1893 թվականին Թիֆլիսում հրատարակված ՝ «Сводъ статистическихъ данныхъ о населеніи Закавказскаго края, извлеченныхъ изъ посемейныхъ списковъ 1886 г.» (Թիֆլիս, 1893 թ., էջ XIV)․

ժողովածուն այն պաշտոնական աղբյուրներից է, որտեղ հստակ արձանագրված են տարածաշրջանի էթնիկ, դավանական և դասային իրական պատկերը։

Այս աշխատության XIV էջը, որտեղ ներկայացված է բնակչության դասակարգման համակարգը, հստակ փաստեր է հաղորդում հայ ժողովրդի ինքնուրույն ազգային կարգավիճակի, նրանց պատմական դերի և հարևան ժողովուրդների հետ ունեցած տարբերությունների մասին։

19-րդ դարավերջի Անդրկովկասի ազգագրական, կրոնական և սոցիալական պատկերը ճշգրիտ հասկանալու համար կարևորագույն պատմական աղբյուր է հանդիսանում Ռուսական Կայսրության կողմից հրատարակված վիճակագրական ժողովածուն՝ «Сводъ статистическихъ данныхъ о населеніи Закавказскаго края, извлеченныхъ изъ посемейныхъ списковъ 1886 г.» (Թիֆլիս, 1893 թ., էջ XIV):

Այս աշխատության մեջ Անդրկովկասի բնակչությունը դասակարգվել է 74 տարբեր խմբերի (ազգություններ, դավանանքներ և դասեր), որոնք բացահայտում են տարածաշրջանի էթնիկ և սոցիալական առանձնահատկությունները։

1. Հայերը որպես ինքնուրույն ազգային միավոր

Փաստաթղթում ազգությունների (Народность) բաժնում հայերն առանձնացված են հատուկ կարգավիճակով․

- «Особое поколѣніе» (Առանձնահատուկ / ինքնուրույն խումբ) ենթաբաժնում 11-րդ համարի ներքո նշված են՝ Հայերը (Армяне):

Սա ընդգծում է հայ ժողովրդի ինքնուրույն էթնիկական ծագումը և տարածաշրջանում նրանց ունեցած առանձնահատուկ տեղը՝ տարբերակելով նրանց հարևան այլ լեզվաընտանիքներից (հնդեվրոպական, թյուրքական կամ կովկասյան):

2. Թյուրքական բնակչության անվանացանկը

Ի հակադրություն դրա՝ «Тюркское поколѣніе» (Թյուրքական խումբ) բաժնում ներառված են եղել․

- Օսմանյան թուրքերը (Турки османлы)

- Ադերբեյջանական թաթարները (Адербейджанскіе татары)

- Հյուսիսային թաթարները (Сѣверные татары - ногайцы, кумыки)

- Կազանի թաթարները (Казанскіе татары)

Սա փաստում է, որ այն ժամանակվա վիճակագրության մեջ ներկայիս ադրբեջանցիներին դիտարկում էին որպես թաթարական էթնիկ խմբի մի մաս՝ Անդրկովկասյան (Ադերբեյջանական) թաթարներ անվանմամբ:

3. Դավանանքը և հասարակական դասերը

Վիճակագրական աղբյուրն անդրադառնում է նաև հայերի կրոնական և սոցիալական կառուցվածքին․

- Դավանանք (Вѣроисповѣданіе)․ Հստակ տարանջատված են Հայ-գրիգորյանները (Армяно-григоріане) և Հայ-կաթոլիկները (Армяно-католики):

- Ազնվականություն (Дворянство)․ Փաստաթղթում նշվում է, որ շարքում առանձնակի տեղ էին զբաղեցնում նաև հայ մելիքները («мелики изъ армянъ»), ինչը վկայում է հայ ավանդական ազնվականության պահպանված դերի մասին։

- Փաստաթղթում նշվում է նաև մահմեդական նահանգների բարձրագույն դասը (խաներ, բեկեր, աղալարներ)

Ամփոփելով՝ կարող ենք արձանագրել, որ 1893 թվականի վիճակագրական այս պաշտոնական ժողովածուն անհերքելի պատմական փաստաթուղթ է, որը հստակեցնում է 19-րդ դարավերջի Անդրկովկասի էթնիկ պատկերը։

Հայերի ներկայացումը որպես առանձին խումբ («Особое поколѣніе»)՝ ի տարբերություն թյուրքական ժողովուրդների, ինչպես նաև հայ մելիքների պաշտոնական ճանաչումը ազնվականության բարձրագույն դասում, ևս մեկ անգամ վկայում են տարածաշրջանում հայերի բնիկության, պատմական խոր արմատների և ունեցած ծանրակշիռ սոցիալ-քաղաքական դերի մասին։

Նման առաջնային աղբյուրների ուսումնասիրությունը չափազանց կարևոր է պատմական ճշմարտությունը պահպանելու և տարածաշրջանի ազգագրական պատմությունը զերծ պահելու ժամանակակից քաղաքականացված կեղծարարություններից։

Օգտագործված գրականություն և աղբյուրներ

«Сводъ статистическихъ данныхъ о населеніи Закавказскаго края, извлеченныхъ изъ посемейныхъ списковъ 1886 г.», Թիֆլիս, Անդրկովկասյան վիճակագրական կոմիտե, 1893, էջ XIV:
«Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.», Պետերբուրգ, 1897-1905:
«Россия. Полное географическое описание нашего отечества», խմբ.՝ Վ. Պ. Սեմյոնով-Տյան-Շանսկի, Սանկտ Պետերբուրգ:

Այս թեմայով