Հայաստանի վերաբերյալ ԵԱՏՄ չորս երկրների որոշումը հեռացնելու ընթացակարգ չէ, այլ…Պոնոմարյովա

«Իրավունք» մեդիա հոլդինգի հարցերին պատասխանում է սոցիոլոգիական գիտությունների դոկտոր, «ՄԻՖԻ» Ազգային հետազոտական միջուկային համալսարանի միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի (ИМО НИЯУ МИФИ) միջազգային հարաբերությունների ամբիոնի վարիչի պաշտոնակատար ԱՆԱՍՏԱՍԻԱ ՊՈՆՈՄԱՐՅՈՎԱՆ:

«ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ ՉԱՓԱԶԱՆՑ ԴԺՎԱՐ ԿԼԻՆԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ ՏԵՂ ԳՏՆԵԼ»

— Հունիսի 22-23-ը Ղազախստանի նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաեւի Բրյուսել այցը պաշտոնական օրակարգով ներկայացվում է որպես կարեւոր քայլ Եվրամիության հետ ընդլայնված գործընկերության զարգացման գործում: Աշխարհաքաղաքական հավատարմության եւ ԵԱՏՄ-ի շրջանակներում Ռուսաստանի հետ ինտեգրացիայից հրաժարվելու դիմաց Ղազախստանին կառաջարկեն բոլոր նույն «քաղցրաբլիթները»՝ ռեսուրսների ներդրումներ, առանց վիզայի կասկածելի ռեժիմ եւ տեխնոլոգիական օգնության խոստումներ: Այսինքն՝ Հայաստանի իրավիճակին նման իրավիճակ: Ինչո՞ւ է Ռուսաստանը լռում:

— Ես կասկածի տակ կդնեի այս տեսակի նմանությունների արդյունավետությունը։ Հետխորհրդային տարածքներն իր ուղեծիր ձգելու համար Եվրամիության կողմից օգտագործվող հնարքները կաղապարային են, բայց դա չի երաշխավորում դրանց նկատմամբ միատեսակ արձագանք Բրյուսելի դիվանագիտության հասցեատերերի կողմից։ Ի տարբերություն Հայաստանի, որի եվրոպական ինտեգրման ձգտումը խորհրդարանի կողմից ամրագրվեց 2025 թվականի մարտի 26-ին «Եվրոպական Միությանը Հայաստանի Հանրապետության անդամակցելու գործընթացի մեկնարկի մասին» օրենքով, որն այնուհետեւ հաստատեց նախագահը, Ղազախստանը հետեւողականորեն վարում է իրական բազմավեկտոր քաղաքականություն։

Աստանան չի «սառեցրել» իր անդամակցությունը ՀԱՊԿ-ին եւ խորացնելով համագործակցությունը ԵՄ-ի հետ Եվրոպական նավթաքիմիական ասոցիացիայի (EPCA - The European Petrochemical Association) շրջանակներում՝ շարունակում է մնալ ԵԱՏՄ-ի ակտիվ անդամ։ 2025 թվականի նոյեմբերի 12-ին Ռուսաստանն ու Ղազախստանը ստորագրեցին «Երկրների միջպետական ​​հարաբերությունները համապարփակ ռազմավարական գործընկերության եւ դաշինքի մակարդակի անցնելու մասին» հռչակագիրը։ Նշեմ նաեւ, որ 2026 թվականի մայիսին Եվրասիական տնտեսական բարձրագույն խորհրդի նիստում պարոն Տոկաեւը միացավ Ռուսաստանի, Բելառուսի եւ Ղրղզստանի ղեկավարներին՝ ստորագրելով համատեղ հայտարարություն՝ «Հայաստանի Հանրապետությունում հնարավորինս կարճ ժամկետներում համազգային հանրաքվե անցկացնելու անհրաժեշտության մասին՝ Եվրոպական միությանը միանալու կամ Եվրասիական տնտեսական միության կազմում հետագա մնալու վերաբերյալ»։ 

Այնպես որ, Ռուսաստանի «լռությունը» կարելի է մեկնաբանել որպես Ղազախստանի բազմավեկտոր քաղաքականության ճանաչում եւ ձգտում՝ կենտրոնանալու անմիջական երկկողմ համագործակցության զարգացման վրա, այլ ոչ թե երրորդ երկրների հետ ինքնիշխան պետության հարաբերությունների քննարկման վրա: Տվյալ դեպքում առանցքային մարտահրավերը վերը նշված համագործակցության բովանդակալից լինելն է՝ հաշվի առնելով Ղազախստանի պահանջարկը՝ անցում կատարելու հումքի վրա հիմնված մոդելից դեպի ավելացված բարձր արժեքով տնտեսության, որը հիմնված է ռեսուրսների խոր վերամշակման, տեխնոլոգիական զարգացման եւ դիվերսիֆիկացման վրա:

— Եվրոպական հանձնաժողովը հայտնեց Հայաստանին 34 միլիոն եվրո հատկացնելու մասին՝ Ռուսաստանի կողմից հայկական ապրանքների նկատմամբ մտցված առեւտրային սահմանափակումների հետեւանքները մեղմելու համար: Հունիսի 15-ին ԵՄ դիվանագիտության ղեկավար Կայա Կալլասը լրագրողներին հայտարարեց, որ ԵՄ-ն կպատրաստի Հայաստանին աջակցելու ծրագիր՝ ի պատասխան Ռուսաստանի կողմից տնտեսական սահմանափակումների, ինչպես նաեւ խորհրդատուների առաքելություն կուղարկի՝ Երեւանին աջակցելու համար: Դուք կարծում եք՝ սա կօգնի՞ Հայաստանին: 

— Վերոնշյալ միջոցառումները կարելի է դիտարկել որպես Հայաստանի եվրաինտեգրման ուղու աջակցության արտահայտություն, սակայն դրանք չեն լուծում հիմնական խնդիրը՝ Հայաստանի տնտեսության խիստ կախվածությունը ռուսական շուկայից: Օգնության ծավալը անչափելի է կորուստների հետ: Ռուսաստանի սահմանափակումներից Հայաստանի տարեկան կորուստները գնահատվում են մոտավորապես 420 միլիոն եվրո: Համեմատության համար՝ 34 միլիոն եվրոն գրեթե վեց անգամ պակաս է Հայաստանից Ռուսաստան միայն գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանման արժեքից: 

Եվրոպական շուկայի վրա հույսը դնողները պետք է հասկանան, որ ԵՄ երկրներն իրենք նմանատիպ գյուղատնտեսական արտադրանքի խոշոր արտադրողներ են եւ ունեն իրենց գյուղատնտեսական արդյունաբերությունը պաշտպանելու լավ կարգավորված համակարգեր։ Եվ ոչ միայն գյուղատնտեսական արդյունաբերության։ ԵՄ-ի անշահախնդիր օգնությանը հավատացողներին կցանկանայի հիշեցնել հայկական կոնյակը հայկական բրենդիի անվանափոխվելու պատմությունը, ինչը ցուցանշական օրինակ է Եվրոպական Միության՝ իր աշխարհագրական ապրանքանիշները պաշտպանելու ունակության՝ օգտագործելով ինչպես արգելիչ միջոցներ, այնպես էլ ֆինանսավորվող գործընկերության գործիքները։ 

Վերջին հաշվով, եվրոպական շուկայում հայկական ապրանքների համար տեղ գտնել այն նույն ծավալներով, ինչ մտնում էին դրանք Ռուսաստան, չափազանց դժվար կլինի։ Իրավիճակի իրական փոփոխությունը պահանջում է տնտեսության խոր բազմազանեցում (դիվերսիֆիկացում), իսկ դա երկարատեւ գործընթաց է։

«ՄՈՍԿՎԱՆ, ԻՆՉՊԵՍ ՆԱԵՎ ԵԱՏՄ-Ի ՄԵՐ ԳՈՐԾԸՆԿԵՐՆԵՐԸ, ՊԱՐԶԱՊԵՍ ՑԱՆԿԱՆՈՒՄ ԵՆ ՈՐՈՇԱԿԻՈՒԹՅՈՒՆ»

— ԵԱՏՄ չորս երկրներ որոշում ընդունեցին այն մասին, որ Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի եւ Ռուսաստանի Եվրասիական միջկառավարական խորհրդի անդամները 2026 թվականի դեկտեմբերին Եվրասիական տնտեսական բարձրագույն խորհրդի հերթական նիստում կզեկուցեն Հայաստանի Հանրապետության համար Եվրասիական տնտեսական միության մասին պայմանագրի գործողության կասեցման հնարավոր հետեւանքների մասին։ Արդյո՞ք սպասելի է, որ Հայաստանին դռնից դուրս կհանեն։

— Ո՛չ, հարկ չի լինի սպասել, թե Հայաստանին շուտով դուռը ցույց կտան։ ԵԱՏՄ չորս երկրների որոշումը վտարելու ընթացակարգ չէ, այլ բարդ իրավական ու քաղաքական գործընթացի սկիզբ, որը, հավանաբար, չի հանգեցնի անհապաղ խզման։ Այն, ինչը շատ լրատվամիջոցներ անվանեցին «վերջնագիր», իրականում կոչ էր ուսումնասիրելու Հայաստանի համար ԵԱՏՄ-ի մասին պայմանագրի գործողության կասեցման «հնարավոր հետեւանքները»։ Բուն պայմանագրում նշված չեն անդամության կասեցման կամ պետության հեռացման մեխանիզմները։ Միակ օրինական ընթացակարգը կամավոր դուրս գալն է։ Պայմանագրի 118-րդ հոդվածի համաձայն՝ անդամ պետությունը դիվանագիտական ​​ուղիներով գրավոր ծանուցում է ուղարկում պայմանագրի (Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի) դեպոզիտարիայից (պահոց) դուրս գալու իր մտադրության մասին։ Ծանուցումը ստանալուց հետո երկիրը 12 ամիս ժամանակ ունի Միությանը անդամակցության ընթացքում ծագած բոլոր ֆինանսական եւ այլ պարտավորությունները կարգավորելու համար։

Այսինքն՝ «գնդակը Հայաստանի դաշտում է». քանի դեռ Հայաստանը պաշտոնապես չի սկսել 118-րդ հոդվածի համաձայն դուրս գալու ընթացակարգը, միությունից հեռացումը անհնար է, իսկ դա նշանակում է, որ նրա հեռացման վերաբերյալ ոչ մի անհապաղ որոշում չի լինի։ Մինչդեռ վարչապետ Փաշինյանը մի քանի անգամ հայտարարել է, որ ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու հարց Երեւանի օրակարգում չկա, իսկ արտգործնախարարն ընդգծել է, որ Հայաստանն ու Ռուսաստանը շարունակում են «կապված մնալ բազմաթիվ կապերով»։ Որոշ փորձագետներ ենթադրում են, որ Երեւանը կփորձի մինչեւ վերջ նստել երկու աթոռների վրա՝ ԵԱՏՄ-ին անդամակցելու հաշվին (էժան էներգառեսուրսներ, վաճառքի շուկա) «վճարելով» եվրաինտեգրման ռելսերին անցնելու համար։

— Հայաստանում խորհրդարանական ընտրությունների օրը Փաշինյանը կրկին հայտարարեց, որ երկիրը օբյեկտիվորեն պատրաստ չէ ԵՄ-ին անդամակցությանը: Հայտարարությունն արվեց քվեարկությունից հետո՝ ԵԱՏՄ, թե ԵՄ-ի վերաբերյալ հնարավոր հանրաքվեի թեմայով լրագրողների հետ զրույցի ընթացքում: Դուք համարում եք, որ Ռուսաստանը կպնդի՞ հանրաքվե անցկացնել: 

— Ռուսաստանի ԱԳՆ-ի պաշտոնական ներկայացուցիչ Մարիա Զախարովան բազմիցս հայտարարել է, որ Հայաստանի իշխանությունների խոսքը Ռուսաստանի հետ կապերի կարեւորության մասին չի համապատասխանում նրանց իրական քայլերին: Չհավակնելով ԵՄ-ին Հայաստանի անդամակցության վրա «վետո դնելու» իրավունքին՝ Մոսկվան, ինչպես նաեւ ԵԱՏՄ-ի մեր գործընկերները, պարզապես ցանկանում են որոշակիություն: Ընդ որում՝ որքան հնարավոր է շուտ: Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունները, թե Հայաստանը «օբյեկտիվորեն պատրաստ չէ» ԵՄ-ին անդամակցելուն, չեն մխիթարում: Ընդհակառակը, դրանք ընկալվում են որպես գործընթացը առավելագույնս երկարաձգելու փորձ: 

Նշեմ, որ եթե Հայաստանում անցկացվեր հանրաքվե ԵԱՏՄ-ին կամ ԵՄ-ին անդամակցության հարցի վերաբերյալ, դրա որոշումը կունենար ժողովրդի ուղղակի կամարտահայտման ուժ եւ պարտադիր կլիներ կառավարության ու խորհրդարանի կատարման համար՝ ունենալով բարձրագույն իրավական ուժ ազգային իրավական դաշտի շրջանակներում։

«102-ՐԴ ՌԱԶՄԱԲԱԶԱՆ ԿԱՐՈՂ Է ՄՆԱԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՆՈՒՅՆԻՍԿ ՀԱՊԿ-ԻՑ ԵՐԿՐԻ ԴՈՒՐՍ ԳԱԼՈՒՑ ՀԵՏՈ»

— Փաշինյանը հայտարարեց, որ մտադիր է զբաղվել ԵԱՏՄ-ի շրջանակներում առաջացած խնդրահարույց հարցերի լուծմամբ։ Մասնավորապես, նա կքննարկի հայկական գյուղատնտեսական արտադրանքի Ռուսաստան մատակարարման սահմանափակումների հարցը։ ԵԱՏՄ միջկառավարական խորհրդի նիստը տեղի կունենա 2026 թվականի օգոստոսի 6-7-ը Չոլպոն-Աթայում (Ղրղզստան)։ Կարո՞ղ ենք համարել, որ Հայաստանը դեռեւս չի անցել անդառնալիության կետը։

— Հենվելով «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության ծրագրի եւ նրա առաջնորդի հաջորդող հայտարարությունների վրա՝ կարելի է ասել, որ Հայաստանը գիտակցաբար փորձում է չանցնել այս կետը եւ հետաձգում է վերջնական ընտրության պահը: Նիկոլ Փաշինյանի ռազմավարությունն է՝ պահպանել անդամակցությունը ԵԱՏՄ-ին այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն համատեղելի կլինի եվրաինտեգրման կուրսի հետ: Չոլպոն-Աթայում առաջիկա նիստը առիթ կլինի Հայաստանի համար ցույց տալու իր ներգրավվածությունը եվրասիական ինտեգրման նախագծի մեջ, սակայն դժվար թե հարաբերություններում այն հանգեցնի արմատական ճեղքման:

— Հայաստանը երկու տարուց ավել է, ինչ ձեռնպահ է մնում ՀԱՊԿ-ի ձեւաչափում միջոցառումներին մասնակցելուց՝ միաժամանակ դրա հետ մնալով նրա լիիրավ անդամը, պահպանելով բոլոր համապատասխան իրավունքներն ու պարտականությունները։ Ռուսաստանի համար որքանո՞վ է կարեւոր Հայաստանի ներկայությունը ՀԱՊԿ-ում։ 

— Հայաստանի ներկայությունը ՀԱՊԿ-ում, նույնիսկ «սառեցված» վիճակում, պահպանում է իր ռազմավարական նշանակությունը Ռուսաստանի համար: Մոսկվան ավանդաբար ՀԱՊԿ-ին Երեւանի անդամակցությունը դիտարկել է որպես Հարավային Կովկասում ազդեցությունը պահպանելու համակարգի առանցքային տարրերից մեկը: Հայաստանի սահմանը Թուրքիայի հետ, ըստ էության, ՀԱՊԿ-ի եւ ՆԱՏՕ-ի միջեւ սահմանն է:

Հենց այս պատճառով, չնայած Հայաստանի կողմից իր պարտավորությունների երկամյա անտեսմանը, Ռուսաստանը չի նախաձեռնում նրա հեռացումը։ Ի վերջո, Մոսկվան խելացիորեն զգուշանում է «դոմինոյի էֆեկտից». եթե Հայաստանը լքի ՀԱՊԿ-ը, դա կարող է մյուս երկրներին էլ դրդել նմանատիպ քայլերի, ինչն ինքնին կասկածի տակ կդնի դաշինքի գոյությունը որպես ռուսական ազդեցության գործիքի։

Այս համատեքստում կարեւոր է նշել, որ 102-րդ ռազմաբազան, որն Անդրկովկասում միակ ռուսական ռազմաբազան է, կարող է մնալ Հայաստանում նույնիսկ ՀԱՊԿ-ից երկրի դուրս գալուց հետո։ Նրա ներկայությունը Գյումրիում ՀԱՊԿ-ին Հայաստանի անդամակցության հետեւանքը չէ, այլ Ռուսաստանի եւ Հայաստանի միջեւ ուղղակի միջպետական ​​համաձայնագրի արդյունք։ Իրավական հիմքը 1995 թվականի մարտի 16-ին ստորագրված «Հայաստանի Հանրապետության եւ Ռուսաստանի Դաշնության միջեւ Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ռուսաստանյան ռազմակայանի մասին» պայմանագիրն է։ Ավելի ուշ՝ 2010 թվականին, երկու երկրների նախագահները ստորագրեցին համաձայնագրի գործողության ժամկետը մինչեւ 2044 թվականը երկարաձգելու մասին արձանագրություն։

ՍԱՐԳԻՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Բաժանորդագրվե՛ք https://t.me/iravunk

Հետևեք մեզ նաև տելեգրամում՝

Ներբեռնեք Iravunk հավելվածը և եղեք միշտ տեղեկացված՝