Լույս տեսավ Ռայմոն Հարություն Գևորգյանի «Ցեղասպանության ավարտը. Մուսթաֆա Քեմալը և ողջ մնացած հայերի ու հույների ոչնչացումը (1918–1922)» գիրքը

Նա­րե­կա­ցի Ի­նս­տի­տու­տը, Հա­յա­գի­տա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի զար­գաց­ման և ա­ջակ­ցու­թյան «Ա­նիվ» հիմ­նադ­րա­մը և Հայոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան թան­գա­րանի­նս­տի­տու­տը ներ­կա­յաց­նում են ֆրան­սա­հայ ա­կա­նա­վոր պատ­մա­բան Ռայ­մոն Հա­րու­թյուն Գևոր­գյա­նի գր­քի ռու­սե­րեն թարգ­մա­նու­թյու­նը։ Այս հիմ­նա­րար գիտա­կան աշ­խա­տու­թյունն ա­ռա­ջին ան­գամ լույս է տե­սել ֆրան­սե­րեն 2023 թ­վակա­նին։

Գր­քում հան­գա­մա­նա­լի­ո­րեն և փաս­տարկ­ված բա­ցա­հայտ­վում են Օս­մա­նյան կայս­րու­թյան քա­ղա­քա­կա­նու­թյան ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րը ցե­ղաս­պա­նությու­նը վե­րապ­րած հայե­րի ա­ռն­չու­թյամբ։ Ռայ­մոն Գևոր­գյանն ը­նդ­գծում է, որ 1919–1920 թթ.՝ Ա­ռա­ջին աշ­խար­հա­մար­տի ա­վար­տից հե­տո, ո­րո­շա­կի պայ­ման­ներ mէ­ին ստեղծ­վել, որ­պես­զի ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը վե­րապ­րած հայե­րը կա­րո­ղա­նային վե­րա­կազ­մա­կեր­պել ի­րենց կյան­քը։ Վերս­տին ակ­տի­վա­ցել էր հայ­կա­կան հաս­տատու­թյուն­նե­րի գոր­ծու­նե­ու­թյու­նը, ո­րոնք խմբ­վել է­ին Կոս­տանդ­նու­պոլ­սի հայոց պատ­րի­ար­քա­րա­նի շուր­ջը, ո­րոշ աք­սոր­ված­ներ կա­րո­ղա­ցել է­ին վե­րա­դառ­նալ հայ­րե­նի վայ­րեր, ապ­րում էր հույ­սը (պայ­մա­նա­վոր­ված Փա­րի­զի խա­ղա­ղու­թյան կոն­ֆե­րան­սում հայ­կա­կան պատ­վի­րա­կու­թյան ներ­կա­յու­թյամբ), որ ա­րևմ­տա­հայկա­կան հո­ղե­րը կնե­րառ­վեն հայոց ան­կախ պե­տու­թյան կազ­մի մեջ։ Պատ­մա­բա­նը մեծ ու­շադ­րու­թյուն է հատ­կաց­նում այն­պի­սի ա­ռանց­քային հար­ցե­րի, ի­նչ­պի­սիք են հայ­կա­կան հաս­տա­տու­թյուն­նե­րի գոր­ծու­նե­ու­թյու­նը հայե­րից խլ­ված գույ­քի վե­րա­դար­ձի ո­ւղ­ղու­թյամբ, հայ ե­րե­խա­նե­րի ո­րո­նու­մը, ո­րոնք հար­կադ­րա­բար իս­լա­մաց­վել և տե­ղա­վոր­վել է­ին թուր­քա­կան ըն­տա­նիք­նե­րում կամ որ­բա­նոց­ներում, հայ կա­նանց ա­զա­տու­մը, ո­րոնց առ­ևան­գել է­ին թուր­քե­րը։ Սա­կայն դրա­կան փո­փո­խու­թյուն­նե­րի բո­լոր հույ­սերն ի դերև ե­ղան։ Մուս­թա­ֆա Քե­մա­լի կա­ռա­վարու­թյան շուր­ջը հա­մախմբ­ված թուրք ազ­գայ­նա­կան­նե­րի դիր­քե­րի ամ­րապն­դումը և հա­մաշ­խար­հային տե­րու­թյուն­նե­րի տա­րա­ձայ­նու­թյուն­նե­րը հան­գեց­րին այն բա­նին, որ հայե­րը կր­կին հայտն­վե­ցին բնաջնջ­ման սպառ­նա­լի­քի ա­ռջև. սկս­վե­ցին հայե­րի ծրագր­ված սպա­նու­թյուն­նե­րը, ո­ղջ Փոքր Ա­սի­ա­յում նրանց ստի­պում է­ին փախ­չել ի­րենց տնե­րից։

­Ռայ­մոն Գևոր­գյա­նի գր­քում հս­տակ ը­նդ­գծ­վում է այն կար­ևոր թե­զը, որ հայե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը Ա­ռա­ջին հա­մաշ­խար­հային պա­տե­րազ­մում Օս­մա­նյան Թուրքի­այի պար­տու­թյամբ և ե­րիտ­թուր­քա­կան վար­չա­կար­գի ան­կմամբ չի ա­վարտ­վել։ Մուս­թա­ֆա Քե­մա­լի կա­ռա­վա­րու­թյու­նը շա­րու­նա­կել է հե­տապն­դել և ո­չն­չաց­նել հայե­րին։

­Հե­ղի­նա­կը կանգ է ա­ռել ևս մեկ ժո­ղովր­դի՝ հույ­նե­րի ծանր դրու­թյան վրա, ո­րոնք դար­ձել են քե­մա­լա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թյան զո­հը։ Ռայ­մոն Գևոր­գյա­նը ցույց է տա­լիս, թե ի­նչ­պես են թուր­քա­կան իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը ռազ­մա­կան դի­մա­կա­յության պայ­ման­նե­րում ճն­շել Փոքր Ա­սի­այի հույն խա­ղաղ բնակ­չու­թյա­նը, ի­սկ հետո՝ ան­ցել նրա աք­սո­րին։ Այս ա­ռու­մով հայե­րի և հույ­նե­րի ճա­կա­տագ­րե­րը 1910–1920 թթ. սահ­մա­նագ­ծին նման է­ին։

­Ռայ­մոն Գևոր­գյա­նի աշ­խա­տու­թյունն աչ­քի է ը­նկ­նում նոր տե­ղե­կատ­վու­թյան մեծ ծա­վա­լով, ո­րը հա­վաք­վել է դժ­վար­հա­սա­նե­լի աղ­բյուր­նե­րից՝ ցր­ված Եր­ևանի, Ե­րու­սա­ղե­մի, Փա­րի­զի, Լոն­դո­նի, Վի­են­նայի և այլ քա­ղաք­նե­րի ար­խի­վային պա­հուստ­նե­րում ու գրա­դա­րան­նե­րում։ Իր բո­լոր եզ­րա­հան­գում­ներն ու ը­նդ­հանրա­ցում­նե­րը հե­ղի­նակն ա­նում է փաս­տաթղ­թե­րի ման­րակր­կիտ վեր­լու­ծու­թյան հի­ման վրա։

«­Ցե­ղաս­պա­նու­թյան ա­վար­տը. Մուս­թա­ֆա Քե­մա­լը և ո­ղջ մնա­ցած հայե­րի ու հույ­նե­րի ո­չն­չա­ցու­մը (1918–1922)» աշ­խա­տու­թյու­նը նա­խա­տես­ված է ըն­թեր­ցողնե­րի լայն շր­ջա­նա­կի հա­մար։ 2026 թ. աշ­նա­նը Լոն­դո­նում «I. B. Tauris» հրա­տարակ­չու­թյու­նը լույս կըն­ծայի գր­քի ան­գլե­րեն թարգ­մա­նու­թյու­նը։

Այս թեմայով Կարդալ հաջորդը Դավիթ Իշխանյանի ուղերձը , հենց ցեղասպանության ենթարկվող անձի հայի ոգեղենություն պահելու խնդրանքն էր 11.09.2026 » Գորկու առեղծվածը եւ ԽՍՀՄ-ի չպատմված պատմությունը՝ Ազգերի թատրոնից երեւանյան բեմում 12.10.2026 Աղոթք, պատերազմի հիշողություններ եւ անսպասելի «Շպռոտ» 11.10.2026 Մենք խոսում ենք միևնույն մշակութային լեզվով 10.10.2026 Ոսկե մեդալ՝ ԱՊՀ երկրների Դելֆյան խաղերից 10.10.2026

Հավանեցի՞ր հոդվածը, կիսվիր ընկերներիդ հետ

Հետևեք մեզ Telegram-ում Բաժանորդագրվեք Iravunk-ի ալիքին Iravunk հավելված Ներբեռնեք և եղեք միշտ տեղեկացված