Իրանն արագորեն վերածվում է համաշխարհային ուժի չորրորդ կենտրոնի

Գ­նա­հա­տում­նե­րը, որ վեր­ջին օ­րե­րին գա­լիս են ա­մե­րիկ­յան փոր­ձա­գի­տա­կան շրջա­նակ­նե­րից, հու­շում են եւս մեկ կա­րե­ւո­րա­գույն գոր­ծո­նի մա­սին, ո­րը դրված է ի­րա­նա­կան պա­տե­րազ­մի ի­րա­կան պատ­ճառ­նե­րի հիմ­քում: Ու ա­ռաջ ընկ­նե­լով` ֆիք­սենք. խոս­քը գոր­ծո­նի մա­սին է, որն ա­մե­նաու­ղիղ կեր­պով ազ­դե­լու է նաեւ մեր տա­րա­ծաշր­ջա­նի եւ Հա­յաս­տա­նի վրա, ու ան­կախ այն բա­նից, թե մեր տա­րա­ծաշր­ջա­նի ա­ռան­ձին երկր­ներն ինչ ի­րա­կան ցան­կութ­յուն­ներ ու­նեն:

ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԴՈԼԱՐԻ ՀԵԳԵՄՈՆԻԱՅԻ ՀԱՄԱՐ Է

Այս­պես, ար­դեն ներ­կա­յաց­նե­լու ա­ռիթ ու­նե­ցել ենք ա­մե­րիկ­յան հե­ղի­նա­կա­վոր փոր­ձա­գետ եւ լրագ­րող Թա­քեր Կառլ­սո­նի տե­սա­կետն այն մա­սին, որ այս պա­հին ի­րա­նա­կան պա­տե­րազ­մում. «Դուք տես­նում եք հա­մաշ­խար­հա­յին ա­մե­րիկ­յան կայս­րութ­յան, միաբ­ե­ւեռ աշ­խար­հի վեր­ջը»: Ա­վե­լի կոնկ­րետ, այն աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան ուղղ­վա­ծութ­յան, ո­րը կյան­քի կոչ­վեց Երկ­րորդ աշ­խար­հա­մար­տի արդ­յունք­նե­րի հի­ման վրա, թեեւ դրա ա­ռա­ջին հի­մնա­քա­րե­րը դրվել էին դեռ Ա­ռա­ջին աշ­խար­հա­մար­տից հե­տո: Այդ թվում, խոսքն այն ար­ժե­հա­մա­կար­գի մա­սին է, ո­րի վրա կա­ռուց­ված էր այդ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան մո­դե­լը: «Եվ դուք տես­նում եք ա­մե­րիկ­յան բո­ղո­քա­կան քրիս­տո­նեութ­յան վեր­ջը, ո­րը այս աշ­խար­հի պատ­մութ­յան ա­մե­նա­մեծ եւ­ ա­մե­նադ­րա­կան ու­ժե­րից մեկն էր, ան­կախ նրա­նից, թե ինչ դար­ձավ այն Երկ­րորդ հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մից հե­տո, եւ այժմ լիո­վին ան­ճա­նա­չե­լի է»:

­Խոս­քը, ըստ էութ­յան, անգ­լո­սաք­սո­նիզ­մի, եւ, վեր­ջին հաշ­վով, դո­լա­րի հա­մաշ­խար­հա­յին տի­րա­պե­տութ­յան մա­սին է: Դո­լա­րի հա­մաշ­խար­հա­յին տի­րա­պե­տութ­յու­նը եւ դրա հիմ­նաս­յու­նե­րից մե­կը հան­դի­սա­ցող «նավ­թա­դո­լար» հաս­կա­ցութ­յու­նը պահ­պա­նե­լու հա­մար պետք է նախ ծնկի բե­րել Ի­րա­նին, ա­պա` Չի­նաս­տա­նին, ո­րից հե­տո Ռու­սաս­տա­նը, իր 5–6 հա­զար մի­ջու­կա­յին մար­տագլ­խիկ­նե­րով ան­գամ դի­մադ­րե­լու քիչ շան­սեր կու­նե­նա: Ի­մաս­տը վա­ղուց է ակն­հայտ. դո­լա­րի ֆի­զի­կա­կան ծա­վալ­նե­րի ա­վե­լա­ցումն ու ԱՄՆ­–ի տնտե­սա­կան դիր­քե­րի թու­լա­ցու­մը հան­գեց­րել են ա­մե­րիկ­յան ար­ժույ­թի տնտե­սա­կան շա­րու­նա­կա­կան թու­լաց­ման, ո­րը բե­րում է նաեւ ինչ­պես դո­լա­րի, այն­պես էլ, որ­պես ան­խու­սա­փե­լի հե­տե­ւանք, ԱՄՆ­–ի աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան դիր­քե­րի թու­լաց­ման: Մաս­նա­վո­րա­պես այն, որ հա­մաշ­խար­հա­յին պա­հուստ­նե­րում, ինչ­պես նաեւ հա­մաշ­խար­հա­յին ա­ռեւտ­րում դո­լա­րի ծա­վա­լը հե­տե­ւո­ղա­կա­նո­րեն նվա­զում է եւ ներ­կա­յումս ցու­ցա­բե­րում է պատ­մա­կան նվա­զա­գույն ցու­ցա­նիշ­ներ, աս­վա­ծի ա­պա­ցույցն է: Հե­տե­ւան­քը ինֆլ­յա­ցիան է, ոս­կու ար­ժե­քի թռիչ­քա­յին ա­ճը, ո­րը դար­ձել է կա­տա­լի­զա­տոր` էլ ա­վե­լի ա­րա­գաց­նե­լով դո­լա­րի թու­լա­ցու­մը: Իսկ ա­ռանց հե­գե­մոն դո­լա­րի, հաս­կա­նա­լի է, որ ԱՄՆ–ն նաեւ իր քա­ղա­քա­կան հե­գե­մո­նիան պա­հե­լու շան­սեր պար­զա­պես չու­նի:

Ու հի­մա, հա­սել են այն «ան­դառ­նա­լիութ­յան կե­տին», որ ա­ռանց կտրուկ քայ­լե­րի նշված դի­նա­մի­կան ոչ թե փո­խել այ­լեւս հնա­րա­վոր չի լի­նե­լու, այլ այդ ա­մե­նը կա­րող է մտնել ան­կա­ռա­վա­րե­լիութ­յան կամ գո­նե` շատ վատ կա­ռա­վա­րե­լիութ­յան փուլ: Ու որ­պես նման կտրուկ քայ­լե­րի ա­ռա­ջին փուլ, պետք է հա­մաշ­խար­հա­յին է­ներ­գա­ռե­սուրս­նե­րի հիմ­նա­կան մա­սը վերց­նել ԱՄՆ­–ի վե­րահս­կո­ղութ­յան տակ, ո­րը կդառ­նա ծանր հար­ված ինչ­պես չինա­կան, այն­պես էլ մյուս մրցակ­ցի` եվ­րո­պա­կան տնտե­սութ­յան հա­մար: Ս­կիզ­բը Վե­նե­սո­ւե­լան էր, եւ դրա­նից հե­տո հա­սավ Ի­րա­նի հեր­թը:

Ա­հա այս ֆո­նին բա­ցատ­րութ­յուն­նե­րը, թե Նե­թան­յա­հուն խա­բեց Թ­րամ­փին, ինչ միա­միտ մարդ է ԱՄՆ նա­խա­գա­հը, ա­մե­րիկ­յան գլո­բա­լիստ­նե­րը դեմ են գնում Թ­րամ­փի քա­ղա­քա­կա­նութ­յա­նը եւ այլն, շատ թույլ են: Թ­րամփն ա­նում է այն, ին­չի հա­մար ե­կել է Ս­պի­տակ տուն. նրա գոր­ծը կոշտ մե­թոդ­նե­րով, ան­գամ պա­տե­րազմ­նե­րի գնով, Եր­րորդ աշ­խար­հա­մար­տի վտանգն աչ­քի ա­ռաջ ու­նե­նա­լով, դո­լա­րի հե­գե­մո­նիան պա­հելն է: Այն նույն դո­լա­րի, ո­րը, չմո­ռա­նանք, տպագ­րում են ա­մե­րիկ­յան այդ գլո­բա­լիստ­նե­րի ա­մե­նա­վե­րին տե­րե­րը: Այս ֆո­նին, ի­հար­կե, կո­պիտ սխալ կլի­ներ մտա­ծել, թե նրանց կող­մից Թ­րամ­փի ի­րա­նա­կան ար­շա­վը ար­տոն­ված չէր:

Խն­դի­րը միայն այն է, որ ար­շա­վի հա­ջո­ղութ­յու­նը ե­րաշ­խա­վոր­ված կա­րող էր լի­նել միայն կայ­ծակ­նա­յին հաղ­թա­նա­կի դեպ­քում: Հենց դա է, որ չստաց­վեց, ու հի­մա ի հայտ են գա­լիս գոր­ծոն­ներ, ո­րոնք կաս­կա­ծի տակ են դրել նաեւ վերջ­նա­կան հաղ­թա­նա­կը: Այդ թվում` բարձր տեխ­նո­լո­գիա­կան զենք–­զի­նամ­թեր­քի պա­կաս, պա­շար­ներն ա­րա­գո­րեն լրաց­նե­լու անհ­նա­րի­նութ­յուն, ցա­մա­քա­յին օ­պե­րա­ցիա­յի բարձր ռիս­կայ­նութ­յուն եւ այլն: Կա նաեւ մի­ջու­կա­յին զեն­քի տար­բե­րա­կը, սա­կայն Թ­րամ­փի խնդի­րը Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քի է­ներ­գա­ռե­սուրս­նե­րի լիա­կա­տար վե­րահս­կո­ղութ­յունն է, այլ ոչ թե դրանք ոչն­չաց­նե­լը` տա­րա­ծաշր­ջա­նը եր­կար տաս­նամ­յակ­նե­րով «մի­ջու­կա­յին գե­րեզ­մա­նոց» դարձ­նե­լով: Ու ե­թե չկա ա­րագ հաղ­թա­նակ, ա­պա դա էլ մաս­նա­վո­րա­պես Կառլ­սո­նի հա­մար հիմք է նման գնա­հատ­ման հա­մար` «հա­մաշ­խար­հա­յին ա­մե­րիկ­յան կայս­րութ­յան, միաբ­ե­ւեռ աշ­խար­հի վեր­ջը»: 

ԻՐԱՆԸ ԳԵՐՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆ ԴԱՌՆԱԼՈՒ ՇԱՆՍ ՍՏԱՑԱՎ

Ս­խալ չհաս­կա­նա­նք. խոս­քը «ա­մե­րիկ­յան կայ­ս­րութ­յան» վեր­ջի մա­սին չէ կամ նույ­նիսկ, որ դո­լարն առ­հա­սա­րակ կվե­րա­նա երկ­րի ե­րե­սից: Խոս­քը «հա­մաշ­խար­հա­յին ա­մե­րիկ­յան կայս­րութ­յան» մա­սին է, ո­րից հե­տո, մեկ է, ԱՄՆ–ն է­լի կմնա գեր­տե­րութ­յան կար­գա­վի­ճա­կում: Բայց ար­դեն, որ­պես գեր­տե­րութ­յուն­նե­րից կամ հա­մաշ­խար­հա­յին բե­ւեռ­նե­րից մե­կի` մի քա­նի­սին հա­վա­սար:

Այն, որ ի­րա­վի­ճա­կը մտել է հենց այդ փուլ, պնդում է ոչ միայն Կառլ­սոնն ու նման մի շարք այլ փոր­ձա­գի­տա­կան աղբ­յուր­ներ, այլ նաեւ գլո­բա­լիս­տա­կան քա­րոզ­չա­մե­քե­նան: Ընդ ո­րում, մատ­նան­շե­լով նաեւ այն հնա­րա­վոր հիմ­նա­կան դե­րա­կա­տար­նե­րին, ո­րոնք այս ա­մե­նից հե­տո կմնան ա­ռա­ջին պլա­նում: Օ­րի­նակ, The Wall Street Journal–ի գնա­հատ­մամբ, պա­տե­րազ­մը նաեւ Ի­րա­նին վե­րա­ծում է հա­մաշ­խար­հա­յին տե­րութ­յան։ Ըստ այդմ, թեեւ վեր­ջին տա­րի­նե­րին հա­մաշ­խար­հա­յին կար­գը տե­ղա­շարժ­վել է դե­պի ու­ժի ե­րեք կենտ­րոն­ներ՝ ԱՄՆ, Չի­նաս­տան եւ Ռու­սաս­տան, բայց ա­հա այս պա­տե­րազ­մի արդ­յուն­քում Ի­րանն ա­րա­գո­րեն դառ­նում է չոր­րոր­դը: Իսկ նրա այդ նո­րա­հայտ ու­ժը բխում է հա­մաշ­խար­հա­յին տնտե­սութ­յան ա­մե­նա­կար­եւոր է­ներ­գե­տիկ հան­գույ­ցի՝ Հոր­մու­զի նե­ղու­ցի նկատ­մամբ նրա վե­րահս­կո­ղութ­յու­նից։ «Ժա­մա­նա­կա­կից տնտե­սութ­յու­նը կա­րիք ու­նի ոչ միայն նավ­թի. այն կա­րիք ու­նի ժա­մա­նա­կին, լայ­նա­ծա­վալ եւ կան­խա­տե­սե­լի մա­տա­կա­րար­ման՝ հաշ­վի առ­նե­լով ռիս­կե­րը։ Երբ այս հու­սա­լիութ­յու­նը վտանգ­վում է, ա­պա­հո­վագ­րա­կան շու­կա­նե­րը սեղմ­վում են, եւ բեռ­նա­փո­խադ­րում­նե­րի սա­կագ­նե­րը կտրուկ ա­ճում են: Մակ­րո­նը փաս­տա­ցի հաս­տա­տեց սա անց­յալ հինգ­շաբ­թի՝ հայ­տա­րա­րե­լով, որ Հոր­մու­զի նե­ղու­ցի ու­ժով բա­ցու­մը «ա­նի­րա­տե­սա­կան» է, եւ­ որ «դա կա­րող է ար­վել միայն Ի­րա­նի հետ հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յամբ»։

­Զու­գա­հեռ, նույն բանն է պնդում նաեւ The New York Times-ը. «Վեր­ջին տա­րի­նե­րին հա­մաշ­խար­հա­յին կար­գը շարժ­վում էր դե­պի ե­ռաբ­եւեռ հա­մա­կարգ՝ Միաց­յալ Նա­հանգ­ներ, Չի­նաս­տան եւ Ռու­սաս­տան, սա­կայն այս են­թադ­րութ­յունն այլեւս վա­վեր չէ: Ա­րա­գո­րեն ի հայտ է գա­լիս հա­մաշ­խար­հա­յին ու­ժի չոր­րորդ կենտ­րոնը՝ Ի­րա­նը: Մի­ջազ­գա­յին հա­մա­կարգն այժմ Ի­րա­նը կդի­տար­կի որ­պես հա­մաշ­խար­հա­յին ու­ժի չոր­րորդ բեւեռ: Այս պա­տե­րազ­մը շրջա­դար­ձա­յին կետ է, ո­րը կա­րող է ան­դառ­նա­լիո­րեն փո­խել հա­մաշ­խար­հա­յին կար­գը»:

­Մեկ նյո­ւանս, սա­կայն, ա­րեւմտ­յան աղբ­յուր­նե­րը «մո­ռա­նում» են. իսկ ի՞նչ կլի­նի, ե­թե ի­րենց ներ­կա­յաց­րած չորս հա­մաշ­խար­հա­յին բե­ւեռ­նե­րից ե­րե­քը` Ռու­սաս­տա­նը, Չի­նաս­տա­նը եւ Ի­րա­նը գոր­ծեն հա­մա­տեղ: Մո­տա­վո­րա­պես այն, ին­չ հի­մա տե­ղի է ու­նե­նում ի­րա­նա­կան պա­տե­րազ­մում եւ առ­հա­սա­րակ:

ԱՄՆ–Ն ՓԱԿՈՒՂՈՒՑ ԵԼՔ ԿԳՏՆԻ՞

Այս պա­հին ա­մեն ինչ մտել է վերջ­նա­կան փուլ, կախ­ված հար­ցի հետ, թե ինչ է պատ­րաստ­վում ա­նել ԱՄՆ–ն Ի­րա­նում: Պա­տե­րազմն ակն­հայ­տո­րեն մտել է փա­կու­ղի, ո­րը միան­շա­նակ ա­մե­րի­կա­–իս­րա­յե­լա­կան կոա­լի­ցիա­յի օգ­տին չէ: Այ­սինքն, շա­րու­նա­կում են ինչ­–որ հար­ված­ներ հասց­նել, որն ար­դեն ի­րա­վի­ճակ չի կա­րող փո­խել: Ընդ ո­րում, սպա­ռե­լով տեխ­նո­լո­գիա­կան զի­նամ­թեր­քի վեր­ջին պա­շար­նե­րը, եւ մի քա­նի շա­բա­թից հար­ված­նե­րի, ինչ­պես նաեւ պաշտ­պա­նա­կան մի­ջոց­նե­րի ին­տեն­սի­վութ­յու­նը կնվա­զի կրի­տի­կա­կան մա­կար­դա­կից էլ ցածր: Ի­րանն էլ իր հեր­թին է հար­վա­ծում, ճիշտ է, նախ­նա­կան ծա­վալ­նե­րով, սա­կայն սա էլ է բա­վա­րար ընդ­հա­նուր լար­վա­ծութ­յու­նը պա­հե­լու հա­մար: Բայց ի­րա­վի­ճա­կը Թեհ­րա­նի օգ­տին է, քա­նի որ կա­րո­ղա­նում է փակ պա­հել Հոր­մու­զի նե­ղու­ցը, ո­րի հաշ­վին մի կող­մից` շատ մեծ ե­կա­մուտ­ներ է ստա­նում, մյուս կող­մից` սա խո­րաց­նում է գլո­բալ ճգնա­ժա­մը: Իսկ ա­հա ԱՄՆ–ն ե­րեկ հայ­տա­րա­րեց նավ­թի ռազ­մա­վա­րա­կան պա­շար­նե­րի օգ­տա­գործ­ման մա­սին. դեռ փոր­ձում է գո­նե այս մա­կար­դա­կի վրա պա­հել հա­մաշ­խար­հա­յին գնե­րը, սա­կայն ժա­մա­նա­կը, ի­հար­կե, Վա­շինգ­տո­նի օգ­տին չէ:

­Պետք է հստակ քայլ կա­տա­րել. նոր հար­ձա­կում, այդ թվում` ցա­մա­քա­յին օ­պե­րա­ցիա: Կամ պայ­մա­նա­վոր­վել Ի­րա­նի հետ: Ար­դեն լրա­ցավ Թ­րամ­փի վեր­ջին վեր­ջնագ­րի ժամ­կե­տը, թե դա ինչ կփո­խի, կտես­նենք, ա­ռաջ չընկ­նենք: Բայց փաս­տը, որ, կրկնենք, Թ­րամ­փը ո­րո­շեց բա­ցել նավ­թի ռազ­մա­վա­րա­կան պա­հեստ­նե­րը, խո­սում է այն մա­սին, որ Հոր­մու­զի նե­ղու­ցը բա­ցե­լու հույ­սեր դեռ չկան:

Ս­րա­նից զատ էլ, Կոնգ­րե­սում շրջա­նա­ռութ­յան մեջ մտավ ԱՄՆ պա­տե­րազ­մի նա­խա­րա­րին իմ­պիչ­մենտ հայ­տա­րա­րե­լու գոր­ծըն­թա­ցը: Փիթ Հեգ­սե­թին մե­ղադ­րում են «Ի­րա­նի դեմ ագ­րե­սիա­յի ա­նօ­րի­նա­կան պա­տե­րազ­մի», դրա­նով` «ԱՄՆ Սահ­մա­նադ­րութ­յան կո­պիտ խախտ­ման»,
«ա­մե­րի­կա­ցի զին­վոր­նե­րի կյան­քին սպառ­նա­ցող վտանգ­ներ ա­ռաջ բե­րե­լու», «քա­ղա­քա­ցիա­կան ան­ձանց դեմ ուղղ­ված ուղ­ղա­կի ռազ­մա­կան հան­ցա­գոր­ծութ­յուն­նե­րի, այդ թվում՝ Մի­նա­բի աղ­ջիկ­նե­րի դպրո­ցի ռմբա­կո­ծութ­յան» մեջ եւ այլն: Եվ այն, որ այս ա­մե­նը Հեգ­սե­թից էլ ա­ռաջ վե­րա­բե­րում է Թ­րամ­փին, դա եւս հաս­կա­նա­լի է: Այ­սինքն, շատ ա­րագ հա­ջո­ղութ­յան չհաս­նե­լու կամ գո­նե պա­տե­րազ­մը քիչ թե շատ ըն­դու­նե­լի պայ­ման­նե­րով չկանգ­նեց­նե­լու դեպ­քում Հեգ­սե­թին, թե­րեւս, առ­ֆա­ջի­նը կզո­հա­բե­րեն` զո­հա­դա­նա­կը կա­խե­լով Թ­րամ­փի գլխին:

­Մի խոս­քով, ե­թե ան­գամ Թ­րամ­փի հայ­տա­րա­րած չա­փա­զանց ծանր հար­վա­ծը տե­ղի ու­նե­նա, քիչ հա­վա­նա­կան է, որ դա Ի­րա­նին ծնկի կբե­րի: Այս դեպ­քում ար­դեն Թ­րամ­փին ե­րե­ւի կմնա հա­մա­ձայն­վել այն 10 տո­կոսա­նոց պայ­մա­նագ­րի հետ, ո­րը նա­խօ­րեին Թեհ­րա­նը միջ­նորդ­նե­րի մի­ջո­ցով փո­խան­ցեց Վա­շինգ­տո­նին: Ու այդ փաս­տա­թուղթն էլ կվե­րած­վի Ի­րա­նի հա­մար ռեալ հա­մաշ­խար­հա­յին ուժ դառ­նա­լու տոմ­սի: Այ­լընտ­րանքն այն է, որ ԱՄՆ–ն շատ ա­րագ գտնի Ի­րա­նին ծնկի բե­րե­լու մի­ջո­ցը: Մի­գու­ցե նման տար­բե­րակ կա, սա­կայն մնում է ան­տե­սա­նե­լի:

Հրապարակումը հանձնվել է տպագրության մինչ ԱՄՆ-ի եւ Իրանի միջեւ երկշաբաթյա զինադադարի հաստատումը:

Բաժանորդագրվե՛ք https://t.me/iravunk

Հետևեք մեզ նաև տելեգրամում՝

Ներբեռնեք Iravunk հավելվածը և եղեք միշտ տեղեկացված՝