Հերթական լրջագույն սխալը. ՀԱՊ կուսակցություն

Հայաստանի Առաջին Հանրապետության կործանումը (1920 թ.) մեծապես պայմանավորված էր Եվրոպական տերությունների՝ Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և մյուսների քաղաքականությամբ։ Ըստ մեզ, ահա Եվրոպական տերությունների քաղաքականության՝ Հայաստանի Հանրապետության կործանմանը նպաստած դրսևորումները։

 

1919-1920 թթ. Փարիզի խաղաղության համաժողովում հայկական պատվիրակությունը (Հովհաննես Քաջազնունիի գլխավորությամբ) ներկայացրեց տարածքային և քաղաքական պահանջներ՝ ներառյալ Վիլսոնյան Հայաստանի ստեղծման ծրագրերը։ Սակայն եվրոպական տերությունները, հատկապես Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան, առաջնահերթությունը տվեցին իրենց ռազմավարական և տնտեսական շահերին, անտեսելով Հայաստանի շահերը։ Արդյունքում Հայաստանին չտրվեց այն տարածքային աջակցությունը, որը կարող էր կայունացնել հանրապետությունը և ապահովել նրա անվտանգությունը։

 

Հայաստանի նկատմամբ հետաքրքրությունը նվազեց, երբ եվրոպական տերությունները սկսեցին ավելի շատ կենտրոնանալ Թուրքիայի վերականգնման վրա՝ որպես տարածաշրջանում հակաբոլշևիկյան ազդեցության գործոն։ 1920 թ. Անկարայում Քեմալ Աթաթուրքի գլխավորությամբ թուրքական կառավարությունը ստացավ անուղղակի աջակցություն։ Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան էլ խուսափեցին կոնֆլիկտի մեջ մտնել Քեմալական Թուրքիայի հետ՝ Հայաստանի պատճառով։

 

Հայաստանը 1920 թ. բախվեց երկու ճակատային խնդիրների՝ թուրքական և բոլշևիկյան ներխուժումներին։ Հայկական կառավարությունը բազմիցս դիմեց Մեծ Բրիտանիային, Ֆրանսիային և ԱՄՆ-ին ռազմական ու տնտեսական օգնության համար։ Եվրոպական տերությունները միայն խոստումներ տվեցին, բայց որևէ լուրջ օգնություն չմատուցեցին։ Արդյունքում 1920 թ. թուրքական բանակի հարձակման ժամանակ Հայաստանը մնաց միայնակ՝ առանց արտաքին աջակցություն ստանալու։

 

4. Տարածաշրջանային շահերի առևտուր։

Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև առկա տարածքային վեճերում՝ մասնավորապես Զանգեզուրի, Նախիջևանի և Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ, եվրոպական տերությունները չեզոք դիրք գրավեցին կամ աջակցեցին Ադրբեջանին, որը ավելի շահավետ էր իրենց համար նավթի և հաղորդակցությունների տեսանկյունից։ Բաքվի նավթային պաշարների պատճառով Մեծ Բրիտանիան հիմնականում պաշտպանում էր Ադրբեջանի շահերը։

 

Եվրոպական տերությունները հրաժարվեցին աջակցել Վիլսոնյան Հայաստանի ծրագրին և սահմանադրորեն ճանաչեցին Թուրքիայի վերահսկողությունը Արևմտյան Հայաստանի վրա։ Հերթական անգամ հայկական պահանջները անտեսվեցին՝ ի շահ Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կայունացման։

 

Բրիտանիայի այս քայլը վակում ստեղծեց, որը լցվեց բոլշևիկների և թուրքական ուժերի կողմից։ Բրիտանիայի այս քաղաքականությունը հիասթափություն առաջացրեց հայերի շրջանում, ովքեր հույս ունեին Անգլիայի աջակցության վրա։

 

Եվրոպական տերությունները կենտրոնացած էին մեծ տերությունների (Թուրքիա, Ռուսաստան) հետ հարաբերությունների վրա, և Հայաստանը ընկալվում էր որպես «բուֆերային գոտի»՝ որը կարելի էր զոհաբերել տարածաշրջանային կայունության համար։

 

Տնտեսական ճգնաժամի և ռազմական պաշարների բացակայության պատճառով Հայաստանը չկարողացավ դիմակայել թուրքական ու բոլշևիկյան ճնշումներին։

 

Դենիկինի աջակցության արդյունքում բոլշևիկները Հայաստանի հանդեպ թշնամաբար տրամադրվեցին, ինչն ավելի հետագայում հանգեցրեց հայկական Հանրապետության վրա բոլշևիկյան զորքերի հարձակմանը: Դենիկինի սպիտակ բանակը վերջապես պարտվեց բոլշևիկներին, և այդ աջակցությունը զուր անցավ՝ Հայաստանը թողնելով առանց դաշնակիցների:

 

Մեր ժամանակներ.

Հայաստանի կառավարությունը ս.թ. հունվարի 9-ին հավանություն տվեց Եվրամիությանն անդամակցելու գործընթաց սկսելու մասին նախագծին, որը ներկայացրել էր «Եվրաքվե» քաղաքացիական նախաձեռնությունը։ Մեր մեծագույն խնդիրը եղել և մնում է այն, որ վճռորոշ պահերին փորձում ենք կատարել խաղադրույք այս կամ այն կողմի վիա՝ խուսափելով սցենարային քաղաքականությունից։ Եվ նույնիսկ այդ դեպքում էլ ապշելու աստիճան հետևողականությամբ միշտ կատարում ենք մեզ համար կործանարար, ակնհայտ սխալ խաղադրույք։ Այժմ էլ թակում ենք դուռը մի տան, որի պատուհանից մեր հասցեին հնչում են ականջահաճո խոսքեր, քաջալերանքներ, սակայն ոչ ոք մեր առջև դուռը չի բացում և չի էլ պատրաստվում բացել։ Այդ տանը մեզ ուղղակի ոչ ոք չի սպասում։ Ինչպես կասեր Ջիվանին՝ խելքի աշեցե՜ք։