«ՀԵՌՈՒՍՏԱՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՌԱԴԻՈՅԻ ՄԱՍԻՆ» ՕՐԵՆՔՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ Է ՀԻՄՆՈՎԻՆ ՓՈԽԵԼ. ՓՈՐՁԱԳԵՏ
Արխիվ 12-16«ՀԵՌՈՒՍՏԱՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՌԱԴԻՈՅԻ ՄԱՍԻՆ»
ՕՐԵՆՔՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ Է ՀԻՄՆՈՎԻՆ ՓՈԽԵԼ. ՓՈՐՁԱԳԵՏ
1994 թ.-ից մայիսի 3-ին նշվում է Մամուլի ազատության միջազգային օրը: Օրվա առիթով «Իրավունքը» «Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեի» նախագահ Աշոտ Մելիքյանին խնդրեց իր դիտարկումները ներկայացնել Հայաստանի անկախացման տարիներից մինչ օրս մամուլի անցած ուղու վերաբերյալ:
- Պարոն Մելիքյան Հայաստանն անկախացումից հետո էվոլյուցիոն ի՞նչ ճանապարհ է անցել:
- 90-ականների սկիզբը մենք համարում ենք հայաստանյան լրատվամիջոցների եթե ոչ ոսկե, ապա խոսքի ազատության արծաթե դարը: Այն առումով, որ կոմունիստական մամուլը տոտալիտար երկրում սպասարկում էր մեկ կուսակցության և բազմակարծությունը բացակայում էր: Առկա էր գրաքննություն և 90-ականների սկիզբը կարծես թե ազատ շնչելու և ազատ գործելու ժամանակահատված էր: Դրանից մեծ հաճույքով օգտվում էին և քաղաքացիները և տարբեր կուսակցությունները: Մենք ունեցանք բազմակուսակցական մամուլ, որը ավելի հետաքրքիր էր, քան նախորդ դարաշրջանի մամուլը: Մարդիկ ազատորեն հիմնում էին նոր լրատվամիջոցներ և այդ առումով շատ հետաքրքիր ժամանակահատված էր: Ցավոք դա երկար չտևեց և 90-ականների կեսերին զգացվեց, որ ամեն դեպքում իշխանությունները ուզում էին այդ ոլորտում գերիշխող դիրք գրավել: Մենք հիշում ենք, թե 90-ականների կեսերին ինչպես փակվեցին դաշնակցական մի շարք լրատվամիջոցներ հենց կուսակցության գործունեության կասեցման հետ միասին: Ավելի ուշ, մենք տեսանք, թե ինչպես էին իշխանությունները փորձում վերահսկողություն իրականացնել նախ և առաջ հեռուստաընկերությունների վրա:
- 2000-ականնների սկզբին էլ ճնշումները նույն տեմպով շարունակվելու արդյունքում եթրից զրկվեց «Ա1 պլյուս» հեռուստաընկերությունը:
- Այո, 2002 թվականին, ակնհայտորեն, քաղաքական պատվերով Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովը եթերից զրկեց «Ա1 պլյուս»-ը և դրանից հետո միջազգային կազմակերպությունները նույնպես հայաստանյան լրատվամիջոցները գնահատում էին որպես ոչ ազատ: Այդ տենդը՝ անպայման վերահսկողության տակ պահել հեռարձակման ոլորտը, շարունակվեց և հիմա էլ մենք ասում ենք, որ չնայած մենք գործ ունենք բազմակուսակցական եթերի հետ, բայց այնուամենայնիվ Հայաստանում չկայացան անկախ հեռուստաընկերությունները, որը թերևս ամենալուրջ խնդիր է ինֆորմացիոն ոլորտում:
- Էլեկտրոնային լրատվամիջոցների մուտքը ԶԼՄ Ձեր կարծիքով տրանսֆորմացիայի ենթարկե՞ց լրատվական դաշտն առհասարակ:
- Այն ավելի ազատ է, չնայած պետք է նաև նկատել, որ այստեղ նույնպես տարբեր քաղաքական ուժեր հետաքրքրություններ են դրսևորում, սակայն էլեկտրոնային լրատվամիջոցներն առավել ազատ են լրատվական այլ միջոցների համեմատ:
- Ընդհանուր առմամաբ կարո՞ղ ենք հայաստանյան մամուլն ազատ համարել:
- Մենք ունենք լրատվամիջոցների և խոսքի ազատության բավականին ցածր մակարդակ: Դա հիմնավորեմ հետևյալ կերպ՝ նախ հեռարձակման ոլորտն իհարկե վերահսկվող է և «Հեռուստատեսության և ռադիոյի մասին» օրենք ունենք, որն անհրաժեշտ է հիմնովին բարեփոխել: Մեր կազմակերպությունն այլ կազմակերպությունների հետ համատեղ առաջարկությունների փաթեթ է ներկայացրել Կառավարությանը: Եթե հեռուսատատեսության և ռադիոյի մասին օրենքը բարեփոխվի և համապատասխանեցվի միջազգային չափանիշներին, ապա մեծ առաջընթաց կլինի նաև խոսքի ազատության ոլորտում և ես կարծում եմ, որ միջազգային կազմակերպությունները չեն կարող չնկատել այդ բարեփոխումները:
- Քիչ չեն դեպքերը, երբ ոչ միայն ճնշումների է ենթարկվում լրատվամիջոցը, այլև՝ բռնություններ են իրականացվում լրագրողների հանդեպ: Այս առումով Ձեր կարծիքով ինչպիսին է վիճակը մեր երկրում:
- Մեզանում շատ վատ է իրավիճակը այն առումով, որ բազմաթիվ ֆիզիկական բռնություններ են տեղի ունենում լրագրողների նկատմամաբ և փաստորեն դեպքերը մինչև վերջ չեն հետաքննվում և մեղավորները չեն պատժվում: Անցյալ տարի տեղի ունեցած 9 դեպքերից ոչ մեկի դեպքում պատժվողներ չեղան, մինչդեռ շատ ակնհայտ ֆիզիկական բռնություններ անձանագրվեցին: Նույնը կարելի է ասել այս տարվա ապրիլի 22-ին՝ «Արմենիա Մարիոթ» հյուրանոցի անվտանգության աշխատողների կողմից «Ազատաություն» ռադիոկայանի և «Ա1 պլյուս»-ի թղթակիցների նկատամամբ ֆիզիկական բռնության ենթարկելուվերաբեյալ: Այդ դեպքով քրեական գործ առ այսօր այդպես էլ չի հարուցվել: Այդ ամենը հիմք է տալիս բացասական գնահատականներ արձանագրել: «Ֆրիդըմ Հաուս» միջազգային կազմակերպությունը գնահատելով հայաստանյան մամուլի ազատության ինդեքսը գրեթե նույն գնահատականն է արձանագրել և ես կարծում եմ, որ այստեղ մտածելու տեղ կա: Առաջին հերթին մեզ է հարկավոր այդ բարելավումը:
- Քիչ չեն դեպքերը, երբ մամուլի հրապարակումների պատճառով դատական պրոցեսներ են սկսվում, դրանով փորձ անելով ճնշում գործադրել լրատվամիջոցի վրա: Մասնավորապես՝ «Իրավունք»-ը նման մի քանի դատական պրոցեսների մեջ է աղանդավորական կազմակերպությունների, համասեռամոլների մասին հրապարակումներում իր դիրքորոշումը հայտնելու համար: Ձեր կարծիքով արդյո՞ք սա բռնության դրսևորում չէ լրատվամիջոցի վրա, երբ լրատվամիջոցը իր տեսակետն է արտահայտում այս կամ այն երևույթի վերաբերյալ:
- Մենք այդ երևույթի վրա հատկապես 2011 թվականին մեծ ուշադրություն դարձրեցինք, որովհետև երբ նոր էր ապաքրեականացվել վիրավորանքը և զրպարտությունը, այդ տիպի գործերով ընդդեմ լրատվամիջոցների մեծ ալիք բարձրացավ:Մենք այն ժամանակ էլ և հիմա էլ պնդում ենք, որ այդ հայցերն ուղղված են ճնշում գործադրելու համար լրատվամիջոցի վրա, որպեսզի առհասարակ սուր խոսքը, քննադատությունը պակասի: Մյուս կողմից իհարկե, նաև մենք ականատես ենք լինում, երբ լրատվամիջոցն ինքն է խախտում է էթիկայի նորմը և վիրավորանք ու զրպարտություն է հրապարակում:Այնպես որ մենք, սովորաբար յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքի կոնկրետ գնահատական ենք տալիս, եթե մեզնից մեկնաբանություն են խնդրում: Դեպքերը շատ տարբեր են, բայց որ այդ միտումը նկատվում է, երբ որ դատական հայցերն օգտագործում են որպես ճնշման գործիք լրատվամիջոցի դեմ ակնհայտ է:
Վերջում Աշոտ Մելիքյանը շնորհավորեց «Իրավունք»ի ողջ անձնակազմին Մամուլի ազատության միջազգային օրվա առիթով: Մենք էլ մեր կողմից են շնորհավորում Աշոտ Մելիքյանին և մեր բոլոր կոլեգաներին, մաղթելով նորանոր ձեռքբերումներ և լրագրողական համերաշխություն:
Ի դեպ՝ Հայաստանի Հանրապետությունում խոսքի և մամուլի ազատությունն ամրագրված է ՀՀ Սահմանադրությամբ, որի 24-րդ հոդվածում նշված է. «Յուրաքանչյուր ոք ունի իր կարծիքն ազատ արտահայտելու իրավունք: Արգելվում է մարդուն հարկադրել հրաժարվելու իր կարծիքից կամ փոխելու այն: Յուրաքանչյուր ոք ունի խոսքի ազատության իրավունք, ներառյալ՝ տեղեկություններ և գաղափարներ փնտրելու, ստանալու, տարածելու ազատությունը՝ տեղեկատվության ցանկացած միջոցով՝ անկախ պետական սահմաններից»:
ԱՐՄԻՆԵ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
