ԱՐՏԱՇԵՍ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆԻ ԱՐԱՔՍԻ ՏԱՏԻԿՆ ԷԼ Է ՀՐԱՇՔՈՎ ՓՐԿՎԵԼ ԹՈՒՐՔ ԳԱԶԱՆԻ ՁԵՌՔԻՑ
Արխիվ 12-16ԱՐՏԱՇԵՍ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆԻ ԱՐԱՔՍԻ ՏԱՏԻԿՆ ԷԼ Է ՀՐԱՇՔՈՎ ՓՐԿՎԵԼ ԹՈՒՐՔ ԳԱԶԱՆԻ ՁԵՌՔԻՑ

Ժամանակն իր հետ տանում է 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած վկաներին, որոնց թիվը Հայաստանում այսօր 30 է: Գրեթե չկա մի հայ, ում նախնիները զոհ գնացած կամ էլ` վերապրած չլինեն 20-րդ դարասկզբին Օսմանյան կայսրության կողմից իրագործված այդ սարսափելի ոճրագործությանը: Դերասան ԱՐՏԱՇԵՍ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆՆ էլ «Իրավունքին» ցավով պատմեց, որ իր Արաքսի տատիկն էլ ականատես է եղել սարսափելի տեսարանների ու հրաշքով փրկվել թուրք գազանի ձեռքից:
«ԳԱՂԹԱԿԱՆ ԽՄԲԻ ՀԵՏ ԱՆՑԵԼ ԵՆ ԱՐԱԶՆ ՈՒ ՓՐԿՎԵԼ»
- Ցավոք, ես էլ եմ այն արյան կրողը, ում նախնիները Հայոց ցեղասպանությունը վերապրել են: Արմատներով Էրզրումից եմ` հորական տատիկս իր քրոջ ու 2 եղբայրների հետ 1915-ին Էրզրումից գաղթել են Հայաստան: Տատիկս պատմում էր, որ ինքը տան 2-րդ երեխան է եղել, իրենից մեծը եղել է քույրը, ով գաղթի ժամանակ 16 տարեկան է եղել, իսկ ինքը` 14, 2 եղբայրները` 11 եւ 9 տարեկան: Պատմում էր, որ ծնողներին իրենց աչքի առաջ սրախոխող են արել, իսկ իրենք էլ հրաշքով փրկվել են: Տատիկիս պապիկը Էրզրումում եղել է վանահայր, երբ իրենց սպանել են, երեխաները գաղթական խմբի հետ անցել են Արազն ու փրկվել: Տատիս պատմություններով` մի եղբոր մեջքին կապված է եղել ոսկուց գոտի, իսկ մյուս եղբոր մեջքին` Աստվածաշունչ: Արազն անցնելիս` ոսկուց գոտին գետը քշել տարել է, իսկ Աստվածաշունչը մնացել է, ու այդ Աստվածաշնչով եկել հասել են Գյումրի` ամերիկյան որբանոց: Միառժամանակ որբանոցում մնալուց հետո սկսել են աշխատել, որից հետո հայտնվել են իրենց կողակիցները` քույրը ամուսնացել է Երեւանում, տատիկս` Գյումրիում: Եղբայրներից մեկն ամուսնացել ու Երեւան է եկել, իսկ մյուսը` ամուսնացել է Երեւանում, հետո մասնակցել 1941-45թթ. հայրենական պատերազմին ու զոհվել այնտեղ: Այդ պապիկիս մասին ոչ մի տեղեկություն չունեմ, շատ եմ ուզում որեւէ լուր գտնեմ իր մասին, նույնիսկ գնացել եմ արխիվ, բայց ապարդյուն:
«ՄԱՍՈՒՆՔԻ ՆՄԱՆ ՊԱՀԵՑԻ ՏԱՏԻՍ ԱՆՁՆԱԳԻՐՆ ՈՒ ԾՆՆԴԱԿԱՆԸ»

- Արտաշես, իսկ մորական կողմից է՞լ են գաղթել Արեւմտյան Հայաստանից:
- Մայրական տատիկս բնիկ գյումրեցի է, իսկ պապիկս` բուլղարացի: Նա էլ 1915-ին ջարդի ժամանակ ընտանիքով գաղթել է Բուլղարիա: Բայց, ցավոք, ես քիչ տեղեկություն ունեմ այդ մասին, այն ժամանակ այդքան խելք չունեի, որ հետաքրքրվեի, թե որտեղից են փախել, ինչ է տեղի ունեցել: Իսկ հորական տատիկիցս արդեն հետաքրքրվեցի, իմացա պատմությունն ու ձեռքիս տակ եղած փաստաթղթերը սկսեցի հավաքել: Այդպես մասունքի նման պահեցի տատիս անձնագիրն ու ծննդականը, որը Խորհրդային Միության տարիներին էին տվել, բայց շատ անգրագետ բացթողումներով: Ծննդյան թվականը մի տեղ նշել են 1904, մի տեղ` 1906, բայց բանից պարզվում է` նա 1890-ականների ծնված է եղել, իր եղբայրներն են 1904 եւ 1906 թվականներին ծնվել: Մի խոսքով` տատիկս մահացավ 1984 թվականին` մոտավորապես 98 տարեկան էր:
«ՄԻ ԿԵՐՊ ՋՈՒՐՆ ԱՆՑԱՆՔ` ՄԵԿԻ ՓԵՇԻՑ ԲՌՆԵԼՈՎ,
ՄԵԿԻ ՓԵՇԻՑ ԿԱԽՎԵԼՈՎ...»
- Ինչ-որ գաղտնիքներ կա՞ն, որ որպես թոռնիկ վստահել է Ձեզ:
- Նա պատմում էր, թե որտեղ է եղել իրենց տունը, որ իրենց գյուղում, որտեղ ծնվել են, մի սար է եղել, այդ սարի վրա` մեծ քար, որը կոչվել է Պառավաքար: Այդ սարի տակ եղել է իրենց սեփական տունը: Հետո էլ ասում էր, թե ոսկիներ են ունեցել ու որտեղ են պահված, ու որ հանկարծ երբեւիցե գնամ, անպայման կգտնեմ այդ տունը ու այսինչ տեղում պահած ոսկիները: Բայց հիմա ո՞վ է այնտեղ քարը քարին թողել, որ ինչ-որ բան գտնես: Շատ քիչ բան էր պատմում, անընդհատ լռում էր ու հիշում իրենց տեղափոխվելը, Արազով անցնելը, թե ինչպես են սոված, ծարավ դաժան ճանապարհ անցել մինչեւ հասել են որբանոց: Ասում էր. «Ջարդը սկսվեց, ու ջարդի ժամանակ մենք որբ մնացինք... Ճանապարհը ոտքով, սայլերով փախանք, մի կերպ ջուրն անցանք` մեկի փեշից բռնելով, մեկի փեշից կախվելով...», բառիս բուն իմաստով, Արաքսի տատիս խոսքերն եմ կրկնում:
- Իսկ երբեւէ Արեւմտյան Հայաստանում եղե՞լ եք:
- Ոչ, բայց կուզենայի անպայման գնալ: Նախ` Էրզրումում կլինեի` տատիս գյուղում, որտեղ իրենք են ապրել, կլինեի մեր հողերում, կշնչեի այդ հողի հոտը, մի բուռ հող կուտեի ու սիրտս կհանգստանար: Չեմ եղել, բայց համոզված եմ, որ շուտով բոլորս կլինենք այնտեղ:
«ԵԹԵ ՈՉ ԵՍ, ԲԱ Ո՞Վ ՑՈՒՅՑ ՏԱ, ԹԵ ԹՈՒՐՔՆ ԻՆՉ ԶԶՎԵԼԻ,
ԳԱԶԱՆ ԿԵՆԴԱՆԻ Է»
- Այդ ամենը որքանո՞վ է արտացոլվում ձեր ստեղծագործական աշխատանքում կամ էլ` կերտած կերպարներում:
- Ես դարձա այդ ամենի կրողը, դա արյան կանչ է, իմ բազմաթիվ գործերում աշխատանքներում` լինի դա ֆիլմ, ներկայացում, բեմադրություն, թե նկարչություն, այն իր արտացոլումն ունենում է: Օրինակ` Սանկտ Պետերբուրգում տարիներ առաջ իմ
բեմադրած «Հայերի դատը մարդկության դատն է» ներկայացումը ամբողջն իմ հոգու արյան կանչն էր, հոգուս ճիչը, իմ պատասխանը Օսմանյան Թուրքիային: Այնտեղ իրականում լաց ու կոծ չկա, այն ռազմահայրենասիրական, մարտական ոգով ներկայացում է, որտեղ խաղում էին 70-80 մարդ, իսկ ներկայացումը 4 լեզվով էր արված` հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն եւ ֆրանսերեն: Մասնակցում էին տաբեր ազգի ներկայացուցիչներ, ինչպես նաեւ Սովետական Միության ժողովրդական արտիստ Վլադիմիր Թաթոսովը եւ տարբեր վաստակավոր արտիստներ ու ռուս դերասաններ: Բացի
այդ, ֆիլմերում էլ արյան կանչով իմ բողոքն ու ցասումն արտահայտեցի. «Վերադարձ» սերիալում, երբ կերտում էի թուրքի կերպարը: Այդ ժամանակ ինձ մեղադրում էին` բայց թուրքի կերպա՞ր: Ես ասում էի, լավ, եթե ոչ ես, ոչ դու կամ նա ցույց չտա, բա ո՞վ ցույց տա, թե թուրքն ինչ զզվելի, գազան կենդանի է, ինչի ընդունակ անասուն: Այդ դերով իմ բողոքն արտահայտեցի: Դրանից հետո Երեւանում հիմնեցի դպրոց-ստուդիա, որտեղ տարիքային սահմանափակում չկար` ամենափոքրը 9, ամենամեծը` 55 տարեկան եւ բեմադրեցի այդ նույն ներկայացումը այստեղ:
- Իսկ Հայաստանում պրոֆեսիոնալ դերասանների հետ կբեմադրե՞ք առաջիկայում այդ ներկայացումը:
- Ուզում եմ խնդրանքս ու նամակս ուղղեմ պարոն Վիգեն Սարգսյանին, որ հնարավորություն ընձեռեն` այս ներկայացումը բեմադրենք պրոֆեսիոնալ դերասանների հետ: Ի լուր աշխարհի` կարելի էր այս ներկայացումով, որպես հերոսամարտ, գնալ ու ամեն տեղ ներկայացնել: Եթե զենքներս վայր չենք դրել, չենք նահանջել ու չենք հանգստացել, ուրեմն` կարելի է գնալ առաջ: Հիմա, որ ասենք 100-րդ տարելիցը նշում ենք ու դրանով վերջ, հանգստացանք ու զենքներս ծալենք դնենք, ամենամեծ սխալը կլինի: Ընդհակառակը` մեր պայքարը նոր է սկսվում, մենք պետք է արվեստի ու գրականության միջոցով նոր պայքար սկսենք:
«ՀՌՈՄԻ ՊԱՊԸ ՊԵՏՔ Է ԴԱ ԱՍԵՐ ՈՒ ԱՍԱՑ»
- Կարծես, աշխարհը գնում է նրան, որ կամաց-կամաց սեղմի Թուրքիայի գոտին, դա է վկայում Հռոմի պապի ելույթը, Եվրախորհրդարանի` Հայոց ցեղասպանության ընդունումը...
- Եթե ուշադրություն դարձրեցիք, իրենք էլ` ինչ-որ շիզոֆրենիկ պատասխաններ տվեցին, չիմանալով, որ այս երկրագնդի վրա մենակ իրենք չեն ապրում: Բայց Հռոմի պապն ասաց` մենք` քրիստոնյաներս, ուշ թե շուտ պետք է ասենք այդ ճշմարտությունը, պետք է բարձրաձայնենք, որովհետեւ ճշմարտությունից այն կողմ չենք կարող գնալ: Հռոմի պապը ազնվաբարո անձնավորություն է, դեռեւս, երբ նա Արգենտինայում էր, իրեն ճանաչում էին` որպես ճշմարտասեր, արդարացի եւ ժողովրդասեր Պապ: Հռոմի պապը պետք է դա ասեր
ու ասաց: Իրեն առողջություն ու Աստված երկար կյանք տա, որ նա միշտ ճշմարտությունը պահի, ասի` այո, ճշմարտությունը չի կարելի թաքցնել ու չի կարելի չբարձրաձայնել: Փառք ու պատիվ նաեւ այն բոլոր մարդկանց, ովքեր այդ ամենը կազմակերպել էին, հատկապես` Հայաստանից գնացած մեր կաթողիկոսների ելույթից հետո հպարտ զգացի ինձ, որ հայ եմ: Մարդկությունը կամաց-կամաց հետաքրքրվում է հայերի կենսագրությամբ, պատմությունով, աշխարհագրական դիրքով: Ի վերջո, կգա մի օր, որ երեւի ամբողջ աշխարհը կպարզի, որ սերել են հայերից, չի բացառվում:
- Ավանդույթն ինչպե՞ս է Ձեզ մոտ` ամեն տարի ապրիլի 24-ի՞ն եք գնում Ծիծեռնակաբերդ, թե` մեկ այլ օր:
- Ամեն տարի 24-ին եմ գնում, բայց մինչեւ 24-ը միշտ եմ գնում: Ինձ համար ամեն օր ապրիլի 24 է` հիշելու ու հարգանքի տուրք մատուցելու:
Զրույցը` ԼԻԼԻԹ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆԻ
